વર્ષો વીતી ગયા હતા, પણ ગામડાની ધૂળિયાળી શેરીઓ, તુલસી ક્યારા અને વડલાની વડવાઈઓમાં પરંપરાના મૂળિયાં ઊંડા ઉતરેલાં હતાં. એવા જ એક માટીના લીંપણવાળા ઘરની અંદર, જ્યાં દીવાલો પર આભલા ચોંટાડેલા હતા અને વાસણોનો ખખડાટ પ્રભાત અને સંધ્યાકાળની સાક્ષી પૂરતો, ત્યાં કમળા નામની એક વહુ હતી. સ્વભાવે થોડી આકળી, મનસ્વી અને પોતાના મનમાં જે ધારી લે તે કરનારી. તેના રૂપ અને ત્વરાની ગામમાં વાતો થતી, પણ અંતરમાં રહેલી કઠોરતા કોઈ જોઈ શકતું નહીં. ઘરમાં વૃદ્ધ સાસુ જીવીબા હતાં. શરીર તેમનું ઢળી ગયું હતું, પીઠમાં કમાન આવી ગઈ હતી, આંખોમાં મોતિયો ઊતરવાની શરૂઆત થઈ હતી અને કાન પણ બહેરાશ તરફ વળી રહ્યા હતા. આખુંય ઘર હવે કમળાના હાથમાં હતું, અને પતિ રમણ પણ વહુ અને મા વચ્ચેના સંબંધોમાં મોટે ભાગે ચૂપ જ રહેતો, કમળાને કશું કહેવાની હિંમત નહોતો કરતો.
જીવીબાએ આ ઘરને પોતાની જિંદગીનું દરેક ટીપું લોહી આપીને ઊભું કર્યું હતું. ખેતરોમાં મજૂરી કરી હતી, પાણીના બેડા ઉપાડ્યા હતા અને ઘરને તિલતિલ કરીને સાચવ્યું હતું. આજે એ જ જીવીબા પરાવલંબી બની ગયાં હતાં, અને કમળા તેમને ભારરૂપ સમજતી. એક બપોરે કમળાએ ગરમાગરમ રોટલા બનાવ્યા. ઘીમાં વઘારેલી તુવેર દાળની સોડમ આખા ઘરમાં ફેલાઈ. રસોડામાંથી આવતી તાજા ભોજનની ખુશબૂ જીવીબાના નાકમાં ભરાઈ, અને પેટમાં કળ વળી. તેઓ ઓસરીમાં ખાટલા પર બેઠાબેઠા ભૂખથી ટળવળી રહ્યા હતાં. કમળાએ ચાલાકીથી બે થાળી તૈયાર કરી. એક થાળીમાં ગરમાગરમ, ફૂલેલા અને મલાઈદાર રોટલા, તાજી વઘારેલી દાળ અને લીલા મરચાનું ગરમાગરમ શાક મૂક્યું. બીજી થાળીમાં… ગઈકાલ રાતના ઠંડા, કડક અને થોડા વાસી થઈ ગયેલા રોટલા. શાક પણ ઠંડું અને પાણી છૂટું પડી ગયેલું. દાળ પણ એ જ જૂની, ઘટ્ટ થઈ ગયેલી. આ સ્ટોરી તમે https://justgujjuthings.xyz પર વાંચી રહ્યા છો.
તાજી થાળી રમણ માટે કાઢીને કમળા જીવીબાને આપવા ગઈ. “બા, જમી લો,” તેણે રૂક્ષ અવાજે કહ્યું. જીવીબાએ ધ્રૂજતા હાથે થાળી લીધી. રોટલાને અડકતાં જ તેમને ખ્યાલ આવી ગયો કે આ વાસી રોટલા છે. કડક અને ઠંડા. પણ તેઓ કશું બોલ્યા નહીં. આંખોમાં એક કમકમાટી છવાઈ ગઈ. કાંપતી આંગળીઓથી તેમણે એક રોટલાનો ટુકડો તોડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ રોટલો એટલો કડક હતો કે તૂટવામાં પણ મુશ્કેલી પડી. વૃદ્ધ દાંત પણ હવે સાથ નહોતા આપતા. આંખોમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં, પણ તેમણે નિસાસો નાખીને મોં બંધ રાખ્યું. કમળા પોતે અને રમણ, સામેની ઓસરીમાં, હસતા-બોલતા ગરમાગરમ ભોજન આરોગતા હતા. તાજા રોટલાની સુગંધ જીવીબાના નાકમાં ભરાતી, અને વાસી રોટલાની કડવાશ જીભ પર રહી. તેમને થતું, ‘મારે શું બોલવું? આ કર્મનો હિસાબ છે. જ્યારે સમય આવશે ત્યારે આપોઆપ સમજાઈ જશે.’ આખી જિંદગી દીકરા અને વહુ માટે મહેનત કરી હતી, પણ આજે એ જ દીકરા-વહુની નજર સામે વાસી ભોજન ગળે ઉતારવું પડતું હતું. તેમના હૃદયમાં ઊંડો ઘા હતો, પણ એ ઘા પર કોઈ મલમ લગાવનારું નહોતું. ચૂપચાપ આંસુ સારતા તેઓ ભોજન કરી લેતા, જાણે શરીરને ટકાવવા પૂરતું જ ખાઈ રહ્યા હોય.
સમયનું ચક્ર અવિરત ફરતું રહ્યું. દિવસો મહિનાઓમાં, મહિનાઓ વર્ષોમાં પલટાઈ ગયા. કમળાના વાળમાં પણ ચાંદીનો રંગ છવાઈ ગયો. શરીર પર કરચલીઓ પડી, ચામડી ઢીલી પડવા માંડી. જીવીબા તો ક્યારનાય પ્રભુના ધામમાં પહોંચી ગયા હતા. રમણ પણ જીવીબાની પાછળ પાછળ ચાલ્યો ગયો હતો. હવે કમળા એકલી હતી, વૃદ્ધ અને નિરાધાર. તેની એકની એક દીકરી ચંપા મોટી થઈ હતી, ભણી-ગણીને શહેરમાં પરણી હતી. પણ પતિના મૃત્યુ પછી તે પોતાની માતા પાસે ગામડે પાછી આવી હતી અને ઘરનો બધો ભાર હવે તેના માથે હતો. કમળા પણ જીવીબાની જેમ જ ઘરડી, નબળી અને પરાવલંબી બની ગઈ હતી. આંખો પણ નબળી પડી હતી, મોતિયાની શરૂઆત થઈ હતી અને કાન પણ બહેરાશ તરફ જઈ રહ્યા હતા.
કમળા ભૂખ લાગવાથી ચંપાને જમવાનું પીરસવા કહેતી. ચંપા પણ પોતાની મા જેવી જ સ્વભાવની હતી – થોડી ઉતાવળી, પોતાના કામમાં મગ્ન અને થોડી લાગણીશૂન્ય. શહેરની હવા લાગવાથી તેનામાં આધુનિકતા ભળી હતી, પણ માનવીય સંવેદનાઓ પાતળી પડી ગઈ હતી. એક બપોરે કમળાને પેટમાં કળ વળતી હતી. “ચંપા, દીકરા, જલદી જમવાનું આપને, બહુ ભૂખ લાગી છે,” કમળાએ ધીમા અવાજે કહ્યું. ચંપા રસોડામાંથી થાળી લઈ આવી. કમળાએ ઉત્સુકતાથી થાળી હાથમાં લીધી. ગરમ રોટલાની આશા હતી, પણ હાથમાં આવતા જ રોટલાની ઠંડક અને કડકાઈ અનુભવાઈ. ગઈકાલ રાતના વાસી રોટલા! શાક પણ ઠંડું અને પાણી છૂટું પડેલું. દાળ પણ એક દિવસ જૂની. કમળાના હૃદયમાં એક ફાળ પડી, શરીરમાં કંપારી વ્યાપી ગઈ. આ સ્ટોરી https://justgujjuthings.xyz ની માલિકીની છે અને કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે.