સૂરજ આથમવાની તૈયારીમાં હતો. પીળાશ પડતી લાલાશ ચોતરફ પ્રસરી રહી હતી, જાણે આકાશ પણ લીલાના મન જેવું શોકમગ્ન હોય. ધૂળિયા રસ્તા પરથી પસાર થતી બસની બારીમાંથી લીલાએ બહાર જોયું. પરિચિત ખેતરો, લીમડાના ઝુંડો, અને દૂર દેખાતી ગામની ભાગોળ – બધું એવું ને એવું જ હતું, છતાં કંઈક ખૂટતું હતું. આ વખતે તેની મા તેને લેવા ગામના પાદરે નહીં આવે. આ વિચાર આવતા જ લીલાના ગળામાં ડૂમો ભરાઈ ગયો. માની દસમાની વિધિ પતાવીને આવી હતી તે. આ વચલો સમય તેને માટે અસહ્ય હતો. બે દિવસ પણ માંડ થયા હશે અને તેને ઘરે પાછા આવવાનું મન થઈ રહ્યું હતું, પણ આ ઘર હવે તેનું રહ્યું નહોતું.
બસમાંથી ઉતરી, ભાડાની રિક્ષા કરી લીલા તેના પિયરના ઘર તરફ ચાલી. એક વેળા આ ઘરનો એકેએક ખૂણો તેની મુઠ્ઠીમાં હતો. તેના હસવાથી ઘર ગુંજતું, તેની જીદથી ઘર ધમધમતું. પણ આજે, તેના પગ ભારે થઈ રહ્યા હતા. ઘરના આંગણે પહોંચતા જ એક સૂનકાર છવાઈ ગયો હતો. માના જીવંતપણા વગર ઘર નિર્જીવ લાગતું હતું. કાનજીભાઈ, તેનો ભાઈ, ઓસરીમાં બેઠો હતો. તેને જોઈને તેના મોં પર કોઈ હર્ષનો છાંટો ન દેખાયો, માત્ર એક થાકેલી સ્મિત. ‘આવી, લીલા?’ એટલું બોલી તે પાછો ચૂપ થઈ ગયો.
અંદર પ્રવેશી લીલાએ જોયું. ઘર સ્વચ્છ હતું, પણ માની ગંધ, માની હૂંફ ક્યાંય નહોતી. ગંગા, તેની ભાભી, રસોડામાંથી બહાર આવી. તેનો ચહેરો હંમેશની જેમ શાંત હતો, પણ આંખોમાં એક અજાણ્યો કઠોરભાવ હતો. ‘આવી ગઈ? આવ, હાથ-પગ ધોઈ લે. ચા મૂકું છું.’ તેના અવાજમાં સ્નેહને બદલે ઔપચારિકતા હતી. લીલાને તરત જ આઘાત લાગ્યો. આ તેનું જ ઘર હતું ને? કે કોઈ બીજું? આ સ્ટોરી તમે https://justgujjuthings.xyz પર વાંચી રહ્યા છો.
માના ગયા પછી ઘરનું વાતાવરણ સાવ બદલાઈ ગયું હતું. મા હતી ત્યારે રસોડું સવારથી રાત સુધી ધમધમતું રહેતું, મીઠી સુગંધો આખા ઘરમાં ફેલાતી. ગમે ત્યારે ભૂખ લાગે, ગમે ત્યારે પાણી જોઈતું હોય, મા હાજર. પણ હવે? રસોડાનો દરવાજો ભાગ્યે જ પૂરો ખુલતો. જમવાનો સમય નિશ્ચિત હતો, અને વાનગીઓ પણ ગંગાની મરજી મુજબની. લીલાને લાગ્યું કે તે મહેમાન નહીં, પણ કોઈ અજાણી વ્યક્તિ બની ગઈ છે જેને અહીં રહેવાની પરવાનગી મળી છે.
બીજા દિવસે સવારે, લીલા માના રૂમમાં ગઈ. તે રૂમ પહેલાં હંમેશા ખુલ્લો રહેતો, માની બધી વસ્તુઓ હાથવગી રહેતી. પણ આજે, બારી-બારણા બંધ હતા. માની જૂની પેટી પર ધૂળ જામી હતી, અને તેના પર તાળું લટકતું હતું. લીલાને થયું કે માની કેટલીક વસ્તુઓ સંભાળીને લઈ લે. તેણે ગંગાને પૂછ્યું, ‘ભાભી, માની પેટીની ચાવી ક્યાં છે? મારે અમુક વસ્તુઓ જોવી હતી.’ ગંગાએ કહ્યું, ‘હમણાં ક્યાં જરૂર છે? બધું બંધ જ રહેવા દો. ધૂળ નહીં બેસે અને બધું સલામત રહેશે.’ તેના અવાજમાં એક અડીખમ નિર્ધાર હતો, જેને તોડવો લીલાને માટે અશક્ય લાગ્યો.
એક પછી એક, લીલાને સમજાતું ગયું કે ઘર હવે ગંગાના કડક નિયમોથી ચાલે છે. કાનજીભાઈ પણ જાણે એક મૂંગો સેવક બની ગયો હતો, જે ગંગાની દરેક વાત માથે ચઢાવતો. ઘરના ખૂણેખૂણે ગંગાની સત્તાની છાપ હતી. લીલાને આઘાત લાગ્યો. તેનું બાળપણનું ઘર એક જેલ બની ગયું હતું! મા વગરનું ઘર હતું, પણ ગંગાએ તો તેની ખુશી અને સ્વતંત્રતા પણ છીનવી લીધી હતી, લીલાને લાગ્યું.
રાત પડી. લીલા છત પર તારાઓ જોઈ રહી હતી. માનો ચહેરો તેની આંખો સામે તરવરી રહ્યો હતો. મા હતી ત્યારે ઘર કેવું જીવંત હતું! કેવું મુક્ત હતું! અને હવે… આ વિચાર આવતા જ લીલાના મનમાં એક ઝબકારો થયો. માના જીવંતપણાની વાત, મુક્તિની વાત… અને જેલ જેવું વાતાવરણ… આ બધું ક્યાંક સાંભળ્યું હોય એવું લાગ્યું. ક્યાં?