પિયરમાં પગ મૂકતા જ પસ્તાવો: ભાભીએ ઘરને જેલ બનાવ્યું કે નણંદે પોતાના કર્યા ભોગવ્યા?

સૂરજ આથમવાની તૈયારીમાં હતો. પીળાશ પડતી લાલાશ ચોતરફ પ્રસરી રહી હતી, જાણે આકાશ પણ લીલાના મન જેવું શોકમગ્ન હોય. ધૂળિયા રસ્તા પરથી પસાર થતી બસની બારીમાંથી લીલાએ બહાર જોયું. પરિચિત ખેતરો, લીમડાના ઝુંડો, અને દૂર દેખાતી ગામની ભાગોળ – બધું એવું ને એવું જ હતું, છતાં કંઈક ખૂટતું હતું. આ વખતે તેની મા તેને લેવા ગામના પાદરે નહીં આવે. આ વિચાર આવતા જ લીલાના ગળામાં ડૂમો ભરાઈ ગયો. માની દસમાની વિધિ પતાવીને આવી હતી તે. આ વચલો સમય તેને માટે અસહ્ય હતો. બે દિવસ પણ માંડ થયા હશે અને તેને ઘરે પાછા આવવાનું મન થઈ રહ્યું હતું, પણ આ ઘર હવે તેનું રહ્યું નહોતું.

બસમાંથી ઉતરી, ભાડાની રિક્ષા કરી લીલા તેના પિયરના ઘર તરફ ચાલી. એક વેળા આ ઘરનો એકેએક ખૂણો તેની મુઠ્ઠીમાં હતો. તેના હસવાથી ઘર ગુંજતું, તેની જીદથી ઘર ધમધમતું. પણ આજે, તેના પગ ભારે થઈ રહ્યા હતા. ઘરના આંગણે પહોંચતા જ એક સૂનકાર છવાઈ ગયો હતો. માના જીવંતપણા વગર ઘર નિર્જીવ લાગતું હતું. કાનજીભાઈ, તેનો ભાઈ, ઓસરીમાં બેઠો હતો. તેને જોઈને તેના મોં પર કોઈ હર્ષનો છાંટો ન દેખાયો, માત્ર એક થાકેલી સ્મિત. ‘આવી, લીલા?’ એટલું બોલી તે પાછો ચૂપ થઈ ગયો.

અંદર પ્રવેશી લીલાએ જોયું. ઘર સ્વચ્છ હતું, પણ માની ગંધ, માની હૂંફ ક્યાંય નહોતી. ગંગા, તેની ભાભી, રસોડામાંથી બહાર આવી. તેનો ચહેરો હંમેશની જેમ શાંત હતો, પણ આંખોમાં એક અજાણ્યો કઠોરભાવ હતો. ‘આવી ગઈ? આવ, હાથ-પગ ધોઈ લે. ચા મૂકું છું.’ તેના અવાજમાં સ્નેહને બદલે ઔપચારિકતા હતી. લીલાને તરત જ આઘાત લાગ્યો. આ તેનું જ ઘર હતું ને? કે કોઈ બીજું? આ સ્ટોરી તમે https://justgujjuthings.xyz પર વાંચી રહ્યા છો.

માના ગયા પછી ઘરનું વાતાવરણ સાવ બદલાઈ ગયું હતું. મા હતી ત્યારે રસોડું સવારથી રાત સુધી ધમધમતું રહેતું, મીઠી સુગંધો આખા ઘરમાં ફેલાતી. ગમે ત્યારે ભૂખ લાગે, ગમે ત્યારે પાણી જોઈતું હોય, મા હાજર. પણ હવે? રસોડાનો દરવાજો ભાગ્યે જ પૂરો ખુલતો. જમવાનો સમય નિશ્ચિત હતો, અને વાનગીઓ પણ ગંગાની મરજી મુજબની. લીલાને લાગ્યું કે તે મહેમાન નહીં, પણ કોઈ અજાણી વ્યક્તિ બની ગઈ છે જેને અહીં રહેવાની પરવાનગી મળી છે.

બીજા દિવસે સવારે, લીલા માના રૂમમાં ગઈ. તે રૂમ પહેલાં હંમેશા ખુલ્લો રહેતો, માની બધી વસ્તુઓ હાથવગી રહેતી. પણ આજે, બારી-બારણા બંધ હતા. માની જૂની પેટી પર ધૂળ જામી હતી, અને તેના પર તાળું લટકતું હતું. લીલાને થયું કે માની કેટલીક વસ્તુઓ સંભાળીને લઈ લે. તેણે ગંગાને પૂછ્યું, ‘ભાભી, માની પેટીની ચાવી ક્યાં છે? મારે અમુક વસ્તુઓ જોવી હતી.’ ગંગાએ કહ્યું, ‘હમણાં ક્યાં જરૂર છે? બધું બંધ જ રહેવા દો. ધૂળ નહીં બેસે અને બધું સલામત રહેશે.’ તેના અવાજમાં એક અડીખમ નિર્ધાર હતો, જેને તોડવો લીલાને માટે અશક્ય લાગ્યો.

એક પછી એક, લીલાને સમજાતું ગયું કે ઘર હવે ગંગાના કડક નિયમોથી ચાલે છે. કાનજીભાઈ પણ જાણે એક મૂંગો સેવક બની ગયો હતો, જે ગંગાની દરેક વાત માથે ચઢાવતો. ઘરના ખૂણેખૂણે ગંગાની સત્તાની છાપ હતી. લીલાને આઘાત લાગ્યો. તેનું બાળપણનું ઘર એક જેલ બની ગયું હતું! મા વગરનું ઘર હતું, પણ ગંગાએ તો તેની ખુશી અને સ્વતંત્રતા પણ છીનવી લીધી હતી, લીલાને લાગ્યું.

રાત પડી. લીલા છત પર તારાઓ જોઈ રહી હતી. માનો ચહેરો તેની આંખો સામે તરવરી રહ્યો હતો. મા હતી ત્યારે ઘર કેવું જીવંત હતું! કેવું મુક્ત હતું! અને હવે… આ વિચાર આવતા જ લીલાના મનમાં એક ઝબકારો થયો. માના જીવંતપણાની વાત, મુક્તિની વાત… અને જેલ જેવું વાતાવરણ… આ બધું ક્યાંક સાંભળ્યું હોય એવું લાગ્યું. ક્યાં?

વીજળીનો ઝબકારો થાય તેમ તેના મનમાં દસ વર્ષ જૂની ઘટનાઓ તરવરી ઉઠી. લગ્ન કરીને તે સાસરે ગઈ હતી. ગામડાનું ઘર, વડીલોની હાજરી, ભાઈ-ભાભી, બાળકો… બધું કેવું હળવાશભર્યું હતું. તેની સાસુ સવારથી સાંજ સુધી ઘરના કામોમાં પરોવાયેલી રહેતી, વહુ-દીકરીઓને પૂરી સ્વતંત્રતા આપતી. પણ લીલાને એ બધું ગમતું નહોતું. તેને પોતાની રીતે ઘર ચલાવવું હતું, પોતાનો ધારો કરવો હતો. આ સ્ટોરી https://justgujjuthings.xyz ની માલિકીની છે અને કોપીરાઈટ સુરક્ષિત છે.

ધીમે ધીમે, લીલાએ ઘરનો કબજો લેવાનું શરૂ કર્યું. સૌથી પહેલાં તેણે રસોડું પોતાના હાથમાં લીધું. સાસુના સમયના વાસણો, મસાલાના ડબ્બા – બધું તેણે બદલાવી નાખ્યું. સાસુ કંઈક કહેવા જાય, તો તે તરત જ બોલી ઉઠતી, ‘બા, હવે નવી રીત પ્રમાણે ચાલવું જોઈએ. જુની પદ્ધતિથી તો રોગ જ થાય!’ સાસુ નિસાસો નાખીને ચૂપ થઈ જતા. પછી તેણે પોતાના સામાન માટે જગ્યા કરી, સાસુની પેટીને ભંડકિયામાં ધકેલી દીધી. ‘આ જૂની પુરાણી વસ્તુઓ શા માટે રાખવી? જગ્યા રોકે છે!’ તે કહેતી.

સાસરામાં મહેમાનોનો ધસારો રહેતો. દીકરા-દીકરીઓ, સગાં-વહાલાં – બધા આવતા-જતા રહેતા. પણ લીલાને તે ન ગમતું. તેણે ધીમે ધીમે સૌને ઘરથી વિમુખ કરી દીધા. ‘આપણે આખો દિવસ નોકરી-ધંધા કરીએ અને પછી મહેમાનોની આગતા-સ્વાગતા કરીએ? આપણે શું એવા નવરા છીએ?’ તેના આવા શબ્દો સાંભળીને ધીમે ધીમે સૌએ આવવાનું બંધ કર્યું. સાસુ-સસરાની આંખોમાં ઉદાસી છવાઈ ગઈ. તેનો પતિ પણ લીલાના આ વર્તન સામે ક્યારેય બોલી શક્યો નહીં, તે પણ એક મૂંગો સેવક બની ગયો હતો, જેમ કાનજીભાઈ આજે ગંગા સામે બન્યો હતો.

લીલાને યાદ આવ્યું, તેના લગ્નના પાંચ જ વર્ષમાં તેણે સાસરાના હસતા-રમતા ઘરને એક ‘શાંત’ અને ‘વ્યવસ્થિત’ જેલમાં ફેરવી નાખ્યું હતું. સાસુ-સસરા, જે એક સમયે ઘરના રાજા-રાણી હતા, તે પોતાના જ ઘરમાં મહેમાન બની ગયા હતા. તેમની નાની નાની ઈચ્છાઓ પણ પૂરી થતી નહોતી. તેમને પૂછ્યા વગર કોઈ નિર્ણય લેવાતો નહોતો. તે જ તો હતું ‘જેલ’નું વાતાવરણ – જ્યાં સ્વતંત્રતા નથી, જ્યાં ઈચ્છાઓનું દમન થાય છે, જ્યાં ખુશીને બદલે નિયમોનું રાજ ચાલે છે.

માના ગયા પછી, લીલાને લાગતું હતું કે ગંગાએ તેના પિયરના ઘરને જેલમાં ફેરવી નાખ્યું છે. પણ ખરેખર તો, ગંગા તો માત્ર તેનો જ પડઘો હતી! જેવું વર્તન તેણે પોતાના સાસરામાં કર્યું હતું, તેવું જ વર્તન આજે તેની ભાભી તેના પિયરમાં કરી રહી હતી. કર્મનું ફળ! આ શું તે જ હતું? આટલી મોટી ભૂલ કેવી રીતે કરી શકી તે? તેના આંખમાંથી દડ દડ આંસુ વહેવા લાગ્યા. તેને ગંગા પર ગુસ્સો આવતો હતો, પણ હવે તે ગુસ્સો પોતાના પર જ ઉતર્યો. પોતે જ તો બીજાનું ઘર છીનવી લીધું હતું, બીજાની ખુશીઓ પર તાળું મારી દીધું હતું.

લીલાને લાગ્યું કે તે જ પથ્થર દિલની હતી, ગંગા નહીં. ગંગા તો કદાચ તેનામાંથી જ શીખી હતી. કે પછી, માણસ પોતાના અનુભવોમાંથી શીખે છે એમ જ કહેવાય છે. તેની મા, ભોળી અને પ્રેમાળ મા, તેણે ક્યારેય આ બધું જોયું હોત તો તેનું હૃદય કેટલું દુઃખ્યું હોત! અને તેના સાસુ-સસરા… બિચારા… તેમણે કેટલું સહન કર્યું હશે? તેમને તેમના જ ઘરમાં પરાયા કરી દીધા હતા. આ સ્ટોરી તમે https://justgujjuthings.xyz પર વાંચી રહ્યા છો.

એક અદભુત શાંતિ તેના મનમાં છવાઈ ગઈ. આ શાંતિ પસ્તાવાની હતી, આત્મજ્ઞાનની હતી. તેણે કાનજીભાઈ કે ગંગા સામે જોયું નહીં. તે સીધી રૂમમાં ગઈ. બીજે જ દિવસે સવારે સૂર્યનો પ્રથમ કિરણ જમીન પર પડ્યો તે પહેલાં લીલાએ પોતાનો ફોન ઉપાડ્યો. ધ્રુજતા હાથે તેણે પોતાના પતિનો નંબર ડાયલ કર્યો. ‘મારે ઘરે પાછું જવું છે… અને મારે બા-બાપુજીની માફી માંગવી છે. આખી જીંદગીની…’ તેનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો. આ પસ્તાવો માત્ર શબ્દોનો નહોતો, આ તો હૃદયનો પુકાર હતો. દીકરીની ઘરવાપસીએ તેને સાચા અર્થમાં પોતાની જાતની ઓળખ કરાવી હતી.