સવારના સોનેરી કિરણો ડાઈનિંગ ટેબલ પર પથરાયેલા હતા, પણ માયાના ચહેરા પર કોઈ ચમક નહોતી. તે ક્યારનીય પોતાની સાસુ સવિતાબેનને ટીકી ટીકીને જોઈ રહી હતી. સવિતાબેન હજી પણ એ જ જૂની, ફિક્કી પડી ગયેલી સુતરાઉ સાડીમાં સજ્જ હતા, જેનો રંગ હવે ઓળખવો મુશ્કેલ હતો. માયાએ ચાનો કપ જોરથી ટેબલ પર મૂક્યો અને બોલી, મમ્મી, આજે સાંજે મારા ફ્રેન્ડ્સ માટે જે મેકઅપ અને ફેશન ટિપ્સનું સેશન રાખ્યું છે, તેમાં તમે આ જ હાલતમાં આવવાના છો? લોકો મને પૂછશે કે શું તમારી સાસુ કોઈ જૂના જમાનાની અજાયબી છે?
સવિતાબેને ધીમેથી સ્મિત કર્યું અને કહ્યું, બેટા, મારે આ બધી ઝાકઝમાળની શું જરૂર? હું જેવી છું તેવી ઠીક છું. માયાએ નાક ચડાવ્યું. ના, મમ્મી. આજે તો તમારે મારી સાથે ચાલવું જ પડશે. મેં ‘ગ્લેમર ગેલેક્સી’ પાર્લરમાં તમારું બુકિંગ કરાવી દીધું છે. હું નથી ઈચ્છતી કે મારી હાઈપ્રોફાઈલ ફ્રેન્ડ્સ સામે તમારે લીધે મારે નીચા જોણું થાય. તમારા આ લઘરવઘર વેશને કારણે મારે શરમમાં મુકાવું પડે છે. માયાના શબ્દોમાં કડવાશ અને અહંકાર સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. સવિતાબેન મૌન રહ્યા. તેમણે માયાની જીદ આગળ નમતું જોખ્યું, પણ તેમની આંખોમાં એક વિચિત્ર ગમગીની હતી જે માયા જોઈ શકી નહીં.
બપોરના સમયે તેઓ શહેરના સૌથી મોંઘા બ્યુટી પાર્લર ગ્લેમર ગેલેક્સી પહોંચ્યા. પાર્લરનું પ્રવેશદ્વાર કાચનું હતું અને અંદરની સજાવટ કોઈ રાજમહેલ જેવી હતી. માયા ગર્વથી અંદર પ્રવેશી. તેની પાછળ સવિતાબેન સંકોચાઈને ચાલતા હતા. પાર્લરની માલિક નતાશાએ સવિતાબેનને જોઈને એક વિચિત્ર નજર નાખી. માયાએ હસીને કહ્યું, નતાશા, આ મારા સાસુ છે. પ્લીઝ, આમને જરા માણસ જેવા દેખાય તેવા બનાવી દેજો. ચાલીસ વર્ષથી એમણે કદાચ અરીસો પણ સરખો નહીં જોયો હોય. આ ગામડાના દેખાવમાંથી તેમને બહાર કાઢો.
નતાશાએ સવિતાબેનને એક મોટી ખુરશી પર બેસાડ્યા. ચારે બાજુ અરીસા હતા. સવિતાબેન અરીસામાં પોતાની છબી જોઈને અચાનક થથરી ગયા. નતાશાએ જ્યારે તેમના વિખરાયેલા અને સફેદ થઈ ગયેલા વાળમાં હાથ નાખ્યો, ત્યારે સવિતાબેને તેનો હાથ પકડી લીધો. તેમની આંખોમાં એક ડર હતો. માયાએ બૂમ પાડી, મમ્મી, શું કરો છો? શાંતિથી બેસો. નતાશાને તેનું કામ કરવા દો. તમે તો જાણે કોઈ ગુનો કરી રહ્યા હોવ તેમ કેમ વર્તો છો? આ સ્ટોરી તમે Just Gujju Things પર વાંચી રહ્યા છો.
સવિતાબેનનો શ્વાસ તેજ થઈ ગયો હતો. નતાશાએ હળવેથી પૂછ્યું, આંટી, તમને વાળ કાપવા સામે કોઈ વાંધો છે? કે પછી તમને આ મેકઅપ ગમતો નથી? માયાએ વચ્ચેથી જ કહી દીધું, અરે એમને કંઈ ખબર નથી પડતી. તમે તમારી રીતે બેસ્ટ કરી આપો. એમને તો બસ રૂઢિચુસ્ત રહેવું જ ગમે છે. આ સુંદરતા, આ ફેશન, એ બધું એમના માટે પાપ સમાન છે. સવિતાબેન હજી પણ અરીસામાં પોતાની જાતને જોઈ રહ્યા હતા. અચાનક, તેમના હોઠ ફફડ્યા. ના, સુંદરતા પાપ નથી, પણ સુંદર દેખાવું એ એક સજા બની ગઈ હતી.
માયા આ સાંભળીને ખડખડાટ હસી પડી. સજા? મમ્મી, તમે પણ શું વાતો કરો છો? આટલી સરક્ષિત જિંદગી જીવ્યા છો અને હવે સજવું એ તમને સજા લાગે છે? સવિતાબેને ધીમેથી નતાશાના હાથમાંથી કાતર લીધી અને અરીસાની સાવ નજીક ગયા. તેમણે માયા સામે જોયું. તેમની આંખોમાં હવે ડર નહીં પણ એક અગ્નિ હતો. માયા, તને લાગે છે કે હું આવી જ જન્મી હતી? તને લાગે છે કે મને સારા કપડાં અને શણગારની સમજ નથી?
પાર્લરમાં એકદમ શાંતિ છવાઈ ગઈ. બીજી ગ્રાહકો પણ આ દ્રશ્ય જોવા લાગી. સવિતાબેને આગળ વધતા કહ્યું, ૧૯૭૫માં જ્યારે હું કોલેજમાં હતી, ત્યારે હું ‘મિસ સૌરાષ્ટ્ર’ બની હતી. આખા શહેરમાં મારા રૂપની ચર્ચાઓ થતી હતી. મને સજવું ગમતું હતું, મને રંગો ગમતા હતા. પણ જ્યારે તારા સસરા સાથે મારા લગ્ન થયા, ત્યારે પહેલા જ દિવસે તેમણે મને એક વાત કહી હતી જેણે મારી દુનિયા બદલી નાખી. તેમણે મારા મોઢા પર અરીસો ફેંકીને કહ્યું હતું કે, ‘સ્ત્રીનું રૂપ એ તેના પતનનું કારણ છે. શણગાર એ કામ કુલીન સ્ત્રીઓનું નહીં. આ ઘરની સ્ત્રીએ અરીસાનો ત્યાગ કરવો પડશે.’
માયાના ચહેરા પરથી હાસ્ય ગાયબ થઈ ગયું. તે સ્તબ્ધ થઈને સાંભળી રહી હતી. સવિતાબેનનો અવાજ હવે ધ્રૂજતો હતો પણ મક્કમ હતો. ચાલીસ વર્ષ માયા, ચાલીસ વર્ષ સુધી મેં કોઈ દિવસ કાજલ નથી લગાવ્યું, કોઈ દિવસ લાલ રંગની સાડી નથી પહેરી. કારણ કે જ્યારે પણ હું સુંદર દેખાવાનો પ્રયત્ન કરતી, ત્યારે તારા સસરા મને યાદ અપાવતા કે વંશની મર્યાદા પાળવી હોય તો દેખાવ ત્યાગવો પડશે. તેમણે મને વિશ્વાસ અપાવી દીધો હતો કે સુંદરતા એ એક શ્રાપ છે. તેમણે મારા વ્યક્તિત્વને આ સાદી સફેદ સાડી અને તેલવાળા વાળના પિંજરામાં કેદ કરી દીધું હતું.
નતાશાના હાથમાંથી બ્રશ નીચે પડી ગયું. માયાને એવું લાગ્યું જાણે કોઈએ તેના કાનમાં ગરમ સીસું રેડ્યું હોય. તેને યાદ આવ્યું કે કેવી રીતે તે અવારનવાર સવિતાબેનની મજાક ઉડાવતી હતી. તે તેમને ‘ગમાર’ અને ‘બુદ્ધુ’ કહેતી હતી. તેને કલ્પના પણ નહોતી કે આ સ્ત્રી જે આજે કદરૂપી દેખાય છે, તે એક સમયે સૌંદર્યની રાણી હતી. સવિતાબેને અરીસા પર હાથ ફેરવ્યો અને બોલ્યા, આજે તું મને અહીં લાવી છે, એ વિચારીને કે હું તારી આબરૂ વધારીશ. પણ માયા, મેં તો મારી આબરૂ તે દિવસે જ ગુમાવી દીધી હતી જ્યારે મેં બીજાના બનાવેલા નિયમોને મારું નસીબ માની લીધું હતું. મેં ચાલીસ વર્ષ સુધી એક એવા માણસના આદેશનું પાલન કર્યું જેણે મને ક્યારેય એક જીવતી વ્યક્તિ તરીકે જોઈ જ નહોતી.