સસરાએ જમવાનું માંગ્યું તો વહુએ કહ્યું જમવાનું નહીં મળે આ કંઈ હોટલ નથી, થોડા દિવસ પછી પતિએ વહુને...

બપોરના ત્રણ વાગ્યા હતા. સૂર્યનો પ્રકાશ બારીના કાચ પર ત્રાંસો પડી રહ્યો હતો, જે ઓરડામાં એક શાંતિપૂર્ણ સોનેરી રંગ પૂરી રહ્યો હતો. શ્રીમંત સુનિલભાઈના આલીશાન બંગલામાં, ઘરની બધી કામગીરી પતાવીને, વહુ આરતી લિવિંગ રૂમના આરામદાયક સોફા પર બેઠી હતી. તેના હાથમાં ફળોની પ્લેટ હતી, અને તેની નજર સામે ટીવી પર ચાલી રહેલા મનપસંદ કાર્યક્રમ પર સ્થિર હતી. હવામાં એક પ્રકારની નિષ્ક્રિયતા અને શાંતિ હતી, જે આરતીના આરામને વધુ સુખદ બનાવી રહી હતી. તે ધીમે ધીમે ફળનો સ્વાદ માણી રહી હતી, કામકાજ પતાવીને મળેલા આ વિરામનો સંપૂર્ણ આનંદ લઈ રહી હતી.

ત્યાં જ, ધીમા અને અનિશ્ચિત પગલે, દાદાજી હરિપ્રસાદ રૂમમાં પ્રવેશ્યા. તેમની ઉંમર દેહ પર વર્તાતી હતી. વાંકો વળેલો દેહ, ઢીલી પડી ગયેલી ચામડી અને ચહેરા પરની કરચલીઓ તેમના જીવનના લાંબા અનુભવ અને વર્તમાન નબળાઈની ચાડી ખાતી હતી. તેમની આંખોમાં એક પ્રકારની નરમાઈ હતી, પરંતુ સાથે જ થોડી લાચારી પણ ડોકાતી હતી. ઉંમરના આ તબક્કે તેમનું શરીર સાથ ઓછો આપતું હતું, તબિયત અવારનવાર નાદુરસ્ત રહેતી હતી અને શારીરિક નબળાઈ સ્પષ્ટપણે વર્તાતી હતી. થોડા ડગલાં ચાલીને તેઓ આરતીની નજીક પહોંચ્યા અને નરમાશથી બોલ્યા, "વહુ, મને હવે બહુ જ ભૂખ લાગી છે. બપોરના દાળભાત વધ્યા હોય તો થોડા આપને?"

દાદાજીના આ શબ્દો કાને પડતાં જ આરતીના ચહેરા પરની શાંતિ પળવારમાં અદ્રશ્ય થઈ ગઈ. તેના ગુસ્સાનો પારો ચઢ્યો અને અવાજમાં તીક્ષ્ણતા આવી ગઈ. ફળોની પ્લેટ ટેબલ પર પછાડતા હોય તેમ મૂકીને તેણે ત્રાડ પાડી, "શું દાદાજી! હજુ તો સવારે અગિયાર વાગ્યે ભરપેટ ચા-નાસ્તો કરાવ્યો હતો, અને આટલી વારમાં પાછી ભૂખ લાગી ગઈ? આખો દિવસ ઘરમાં નવરાં બેઠા છો, કંઈ કામધંધો છે નહીં, એટલે જ્યારે જુઓ ત્યારે બસ 'ખાઉં ખાઉં' જ કરતા રહો છો!"

આરતીના મોઢામાંથી નીકળેલા આ કઠોર શબ્દો દાદાજીના કાનમાં સીસાની જેમ ઉતર્યા. ફળ ખાતા ખાતા જ આરતીએ પોતાનો રોષ ચાલુ રાખ્યો, "અને તમને ખબર છે ને કે બધાએ બપોરે જમી લીધું છે! હવે રસોડામાં જમવાનું કંઈ વધ્યું નથી. જે હતું તે પતી ગયું છે!" તેના અવાજમાં સહેજ પણ માન કે લાગણી નહોતી, જાણે તે કોઈ પારકા વ્યક્તિ સાથે વાત કરી રહી હોય.

આરતીનો આ જવાબ સાંભળીને દાદાજી હરિપ્રસાદને કોઈ ખાસ નવાઈ ન લાગી. વર્ષોથી તેઓ આરતીના આવા જ વર્તનનો અનુભવ કરતા આવ્યા હતા. તેનું રૂક્ષ વલણ અને તીખા શબ્દો તેમના માટે જાણે નિયમિત બની ગયા હતા. તેમ છતાં, ભૂખ લાગી હતી એટલે તેમનાથી સહજ રીતે પૂછાઈ ગયું હતું. તેમના ચહેરા પરની ઉદાસી અને આંખોમાં ભરાઈ આવેલી ઝાકળ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. નિરાશા અને ભારે હૃદયે તેઓ ધીમે ધીમે પોતાના રૂમ તરફ વળ્યા. તેમના પગલાં ધીમાં અને ભારયુક્ત હતા, જાણે દરેક ડગલાં સાથે તેમના મનનું દુઃખ પ્રદર્શિત થતું હોય.

તેઓ માંડ થોડા ડગલાં ચાલ્યા હશે ત્યાં જ પાછળથી ફરી આરતીનો અવાજ આવ્યો. તેનો અવાજ હજુ પણ ગુસ્સાથી ભરેલો હતો, જાણે તે પોતાની જાત સાથે બોલી રહી હોય, પરંતુ તેના શબ્દો દાદાજી સુધી સ્પષ્ટ પહોંચી રહ્યા હતા. "આ કંઈ હોટેલ થોડી છે કે જ્યારે મન થાય ત્યારે ગરમાગરમ જમવાનું તૈયાર મળે! ઘરમાં રહેવું હોય તો ઘરના નિયમ પાળવા પડે." આમ બબડતા બબડતા આરતી પોતાના રૂમમાં જતી રહી, જાણે કે તેણે પોતાનો પક્ષ મજબૂત રીતે રજૂ કરી દીધો હોય.

ઘરના કામકાજમાં વ્યસ્ત કામવાળી બહેન, કમળાબેન, આ બધી વાતચીત ધ્યાનથી સાંભળી રહ્યા હતા. દાદાજીની ભૂખ અને આરતીનું નિષ્ઠુર વર્તન જોઈને તેમનું હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું. આરતી પોતાના રૂમમાં ગયા કે તરત જ કમળાબેન ઝડપથી રસોડામાં ગયા. તેમણે ફ્રીજ ખોલીને જોયું તો ખરેખર દાળભાત નહોતા, પરંતુ તેમને દાદાજીની નબળી તબિયત અને ભૂખ યાદ આવી. તેમની આંખોમાં દાદાજી પ્રત્યેની સહાનુભૂતિ અને પ્રેમ ઉભરાઈ આવ્યો. તેમણે તાત્કાલિક ફ્રીજમાંથી કાજુ અને બદામ કાઢ્યા. તેમને વાટીને ભૂકો કર્યો. પછી તાજું દૂધ ગરમ કર્યું અને તેમાં વાટેલા ડ્રાયફ્રુટ્સ નાખ્યા. તેમણે પોતાના હાથે દાદાજી માટે એક પૌષ્ટિક અને સ્વાદિષ્ટ પીણું તૈયાર કર્યું. આટલું કરીને તેઓ ધીમે પગલે દાદાજીના રૂમ તરફ ગયા.

રૂમમાં પ્રવેશતા જ કમળાબેને જે દ્રશ્ય જોયું તે કરુણ હતું. દાદાજી હરિપ્રસાદ પલંગ પર બેઠા હતા, તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહી રહ્યા હતા. તેમના ચહેરા પર વેદના અને હતાશા સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાતી હતી. તેઓ ધીમા અવાજે, જાણે પોતાની જાત સાથે વાત કરી રહ્યા હોય તેમ બોલી રહ્યા હતા, "આટલું મોટું ઘર બનાવ્યું, સુખ-સુવિધાઓથી ભરેલું છે. જીવનભર મેં હાડકાં ઘસીને મહેનત કરી, એકે એક રૂપિયો બચાવીને આ ઘર ઊભું કર્યું. સુનિલને ધંધો શરૂ કરવા માટે મારી બધી બચત આપી દીધી, જેથી તે સુખી થાય. ઘર ભર્યું ભર્યું છે, ગાડી છે, બંગલો છે, કોઈ વસ્તુની કમી નથી..." તેમની વાણીમાં તેમના જીવનભરના સંઘર્ષનો થાક અને વર્તમાન પરિસ્થિતિનો રંજ ભળેલો હતો. "પણ શું નથી? નથી આ વહુમાં વડીલો પ્રત્યે માન-સન્માન રાખવાની રીત. નથી કોઈની સાથે પ્રેમથી વાત કરવાની આવડત. આ જ જોવા માટે મેં આ બધું કર્યું હતું?" તેમના શબ્દોમાં છૂપો ડૂસકો સ્પષ્ટ સંભળાતો હતો.

કમળાબેન ચૂપચાપ તેમની નજીક ગયા. તેમણે તૈયાર કરેલું દૂધનો ગ્લાસ દાદાજીના હાથમાં આપ્યો અને નરમાશથી કહ્યું, "દાદાજી, આ ગરમ દૂધ પી લો. તમારા માટે બનાવ્યું છે." દાદાજીએ તેમની સામે જોયું. કમળાબેનની આંખોમાં પોતાના માટેનો સ્નેહ જોઈને તેમનું હૃદય ભરાઈ આવ્યું. તેમણે ધ્રુજતા હાથે ગ્લાસ લીધો અને ધીમે ધીમે દૂધ પીધું. દૂધ પીધા પછી કમળાબેને ખાલી ગ્લાસ લીધો અને રૂમમાં પડેલા વાસણ પણ સાફ કરીને વ્યવસ્થિત ગોઠવી દીધા. તેમની સેવાભાવનામાં કોઈ સ્વાર્થ નહોતો, માત્ર માનવતા અને દાદાજી પ્રત્યેની લાગણી હતી.

કામ કરતાં કરતાં કમળાબેન મનોમન ઘણું વિચારી રહ્યા હતા. 'મારે ઘરે મારા સાસુ-સસરા નથી,' તેમણે વિચાર્યું. 'પણ જો હોત ને, તો હું ક્યારેય તેમની આવી હાલત ન થવા દેત. હું ભલે બે-ચાર ઘરે કામ કરીને મારું ગુજરાન ચલાવતી હોઉં, પણ તેમને સમયસર ખાવાનું અને જોઈતી વસ્તુઓ તો ચોક્કસ આપી શકી હોત. જમવામાં તો હું ક્યારેય મોડું ન કરું, ભલે એક બે ઘરનું કામ ઓછું થાય કે મોડું થાય.' પછી તેમનું મન શેઠાણી આરતી તરફ વળ્યું. 'અને આ શેઠાણીને તો પોતાના સસરાની જરાય પડી નથી! સાંજ પડે એટલે તૈયાર થઈને પોતાની સહેલીઓ સાથે આખા શહેરમાં ફરવા નીકળી જાય, કીટી પાર્ટીઓ કરે અને મન પડે ત્યારે મોડી રાત્રે ઘરે આવે. પૈસા તો જાણે મફત આવતા હોય તેમ ઉડાડ્યા કરે. આવી શેઠાણી તેના પોતાના સસરાની શું સારસંભાળ લેવાની હતી?' કમળાબેનના મનમાં આરતી પ્રત્યે ગુસ્સો અને દાદાજી પ્રત્યે દયાની લાગણી ઘોળાઈ રહી હતી.

આ ઘટનાના બીજા દિવસથી જ કમળાબેને પોતાના મન સાથે નિશ્ચય કર્યો. તેમણે દાદાજી હરિપ્રસાદની સારસંભાળ લેવાનું જાણે પોતાનું જ કામ માની લીધું. રોજ સવારે તેઓ આવતા ત્યારે દાદાજીને પૂછતાં કે તેમને શું ખાવું છે. દાદાજી જે કહેતા કે તેમને જે ભાવતું તે બનાવી દેતા. ક્યારેક ગરમાગરમ ખીચડી, ક્યારેક શાક રોટલી, તો ક્યારેક મનપસંદ મીઠાઈ. કમળાબેનના હાથના બનાવેલા સ્વાદિષ્ટ ભોજન અને તેમની પ્રેમભરી સેવાને કારણે દાદાજીની તબિયતમાં ધીમે ધીમે સુધારો થવા માંડ્યો. તેમને નિયમિત ભોજન અને પોષણ મળવાથી શક્તિ આવી. સૌથી મોટો ફરક એ પડ્યો કે તેમને હવે આરતીના કડવા વેણ અને મેણાંટોણાં સાંભળવા પડતા નહોતા, જેનાથી તેમના મનને શાંતિ મળી.

એક દિવસ બપોરે, સુનિલભાઈ તેમની દુકાને કોઈ જરૂરી કામ હોવાથી વહેલા ઘરે આવ્યા. તેઓ જ્યારે ઘરમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે તેમનું ધ્યાન ઘરમાં ચાલી રહેલી ગતિવિધિઓ પર ગયું. તેમણે જોયું કે તેમની પત્ની આરતી તો બેડરૂમમાં આરામ કરી રહી હતી અને ઘરનું બધું કામ કમળાબેન કરી રહ્યા હતા. પણ તેમને સૌથી વધુ આશ્ચર્ય અને દુઃખ ત્યારે થયું જ્યારે તેમણે જોયું કે કમળાબેન દાદાજીના રૂમમાંથી જમવાની થાળી લઈને બહાર આવી રહ્યા હતા અને દાદાજીના ચહેરા પર સંતોષનો ભાવ હતો. સુનિલભાઈએ આખી પરિસ્થિતિ પળવારમાં સમજી લીધી. તેમણે જોયું કે જે તેમની પત્નીની ફરજ હતી, તે કામ કમળાબેન કરી રહ્યા હતા. તેમની પત્ની પોતાના વૃદ્ધ પિતાની જરાય સારસંભાળ રાખતી ન હતી, જ્યારે કામવાળી બહેન આટલા પ્રેમથી તેમનું ધ્યાન રાખી રહ્યા હતા.

સુનિલભાઈ ગુસ્સે થયા. તેમણે તરત જ કમળાબેનને બોલાવ્યા અને કહ્યું, "કમળાબેન, આજથી તમે ઘરનું બીજું કોઈ કામ નહીં કરો. તમારે ફક્ત બાપુજીની સારસંભાળ રાખવાની છે. તેમને સમયસર જમાડવાના, દવા આપવાની, અને તેમની જરૂરિયાત મુજબ બધું કરવાનું." પછી તેઓ પોતાની પત્ની આરતી પાસે ગયા અને કડક અવાજે કહ્યું, "આરતી, આજથી ઘરનું બધું કામ તારે જાતે કરવાનું છે. કપડાં, વાસણ, સફાઈ, રસોઈ - બધું જ. કમળાબેન હવે ફક્ત દાદાજીનું કામ જ કરશે." તેમનો અવાજ ગુસ્સા અને નિરાશાથી ભરેલો હતો. "તમે આ ઘરની પુત્રવધૂ છો, જે તમારા પિતા તુલ્ય સસરાનું પણ ધ્યાન ન રાખી શકો, તો આવી પુત્રવધૂ હોવાનો શું અર્થ છે?" સુનિલભાઈનો ગુસ્સો વ્યાજબી હતો. તેમણે કડવા શબ્દોમાં આરતીને તેની ફરજ યાદ દેવડાવી.

આમ કહીને, સુનિલભાઈ ગુસ્સામાં જ ઘરની બહાર નીકળી ગયા. આરતી સ્તબ્ધ થઈને ઊભી રહી ગઈ. તેણે ક્યારેય સુનિલભાઈને આટલા ગુસ્સામાં જોયા નહોતા. તેને પોતાની ભૂલ સમજાઈ.

સાંજે સુનિલભાઈ ઘરે પાછા ફર્યા ત્યારે ઘરનું વાતાવરણ બદલાયેલું હતું. પહેલાં જે તણાવ અને ઉદાસી હતી તે ગાયબ હતી. કમળાબેન શાંતિથી ઘરનું કામ કરી રહ્યા હતા અને આરતી દાદાના રૂમમાં બેઠી હતી, તેમની સેવા કરી રહી હતી. તે દાદા સાથે પ્રેમથી વાત કરી રહી હતી અને તેમની તબિયત પૂછી રહી હતી. દાદાના ચહેરા પર પણ ઘણા દિવસો પછી રાહત અને આનંદની રેખા દેખાતી હતી. સુનિલભાઈને જોઈને દાદા હળવું હસ્યા.

જે જવાબદારી આરતી અત્યાર સુધી ટાળી રહી હતી, તે તેણે સ્વીકારી લીધી હતી. કમળાબેન પણ પોતાના કામમાં ખુશ હતા. ઘરમાં ફરી એકવાર સૌહાર્દ અને પ્રેમનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું. બધાએ પોતાની ફરજો અને જવાબદારીઓ સમજી લીધી હતી, અને તેનાથી ઘરમાં આનંદ અને શાંતિ પાછી ફરી હતી.