કાળજું કંપાવતી એ ૩૨ સેકન્ડ: એર ઈન્ડિયા ફ્લાઈટ ૧૭૧

૧૨ જૂન ૨૦૨૫, બપોરનો ૧:૩૮ વાગ્યાનો સમય. અમદાવાદ એરપોર્ટ પરથી એર ઈન્ડિયાના બોઈંગ ૭૮૭ ડ્રીમલાઈનર વિમાને લંડનના ગેટવિક એરપોર્ટ માટે ઉડાન ભરી. સેંકડો મુસાફરોની આંખોમાં વિદેશ જવાના સપના અને સ્નેહીજનોને મળવાની ખુશી હતી. પણ કોને ખબર હતી કે રનવે છોડ્યાની માત્ર ૩૨ જ સેકન્ડમાં આ આખું વિમાન એક જીવતોજાગતો અગ્નિગોળો બની જશે? રનવેથી માત્ર ૧.૭ કિલોમીટર દૂર અમદાવાદ સિવિલ હોસ્પિટલ કેમ્પસમાં આવેલી બી. જે. મેડિકલ કોલેજની હોસ્ટેલ પર આ કાળ તૂટી પડ્યો. પળવારમાં બધું જ ભસ્મીભૂત થઈ ગયું. ૨૬૦ માસૂમ જીંદગીઓ હોમાઈ ગઈ. આજે આ ભયાનક દુર્ઘટનાને બરાબર એક વર્ષ પૂરું થયું છે, પણ તેની રાખમાં દબાયેલા સવાલો આજે પણ એટલા જ ગરમ છે.

આખરે એ કાળી મિનિટે શું થયું હતું? (The Fatal Timeline)

વિકિપીડિયા અને એરક્રાફ્ટ એક્સિડન્ટ ઈન્વેસ્ટિગેશન બ્યુરો (AAIB) ના સત્તાવાર અહેવાલો મુજબ, એર ઈન્ડિયાની ફ્લાઈટ AI171 એ બપોરે ૧:૩૮:૪૬ વાગ્યે રનવે ૨૩ પરથી ટેક-ઓફ કર્યું હતું. પાયલટ સલીમ સભરવાલ (૫૬ વર્ષ, ૧૫,૦૦૦થી વધુ કલાકનો ઉડ્ડયન અનુભવ) અને ફર્સ્ટ ઓફિસર ક્લાઈવ કુંદર (૩૨ વર્ષ) કોકપિટમાં હતા.

ટેક-ઓફની થોડી જ સેકન્ડોમાં, વિમાન જ્યારે ૩૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર હતું ત્યારે ડાબી બાજુનું લેન્ડિંગ ગિયર યોગ્ય રીતે બંધ ન થયું. ત્યારબાદ ૬૫૦ ફૂટની મહત્તમ ઊંચાઈ પર પહોંચતા જ વિમાને અચાનક પોતાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી. કોકપિટમાંથી 'MAYDAY' (ઇમરજન્સી કોલ) મોકલવામાં આવ્યો. વિમાન સીધું બી. જે. મેડિકલ કોલેજની હોસ્ટેલ બિલ્ડિંગના ડાઈનિંગ હોલ સાથે અથડાયું. વિમાનમાં ૮૮ ટન બળતણ હતું, જેના કારણે આગ એટલી ભયાનક હતી કે તાપમાન ૧૫૦૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી ગયું હતું.

ભોગ બનેલા નિર્દોષ જીવોને શ્રદ્ધાંજલિ (Tribute to the Victims)

આ એવિએશન ઈતિહાસની સૌથી મોટી કરૂણાંતિકાઓમાંની એક છે. આ અકસ્માતમાં કુલ ૨૬૦ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.

• વિમાનમાં સવાર લોકો: ૨૩૦ મુસાફરો અને ૧૨ ક્રૂ મેમ્બર્સમાંથી ૨૪૧ લોકોના ઘટનાસ્થળે જ મોત નિપજ્યા હતા. જેમાં ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી વિજય રૂપાણીનો પણ સમાવેશ થતો હતો, જેમની ઓળખ બાદમાં ૧૫ જૂને ડીએનએ ટેસ્ટ દ્વારા થઈ હતી.
• જમીન પર હાજર લોકો: હોસ્ટેલમાં હાજર ૧૯ મેડિકલ વિદ્યાર્થીઓ અને ડોક્ટરો પણ આ આગની ચપેટમાં આવી ગયા અને મૃત્યુ પામ્યા, જ્યારે ૬૭ લોકો ગંભીર રીતે દાઝી ગયા હતા.
• એકમાત્ર ચમત્કારિક બચાવ: સીટ નંબર 11A પર બેઠેલા ૪૦ વર્ષના બ્રિટિશ નાગરિક વિશ્વાસ કુમાર રમેશ આ અકસ્માતમાં બચી ગયેલા એકમાત્ર વ્યક્તિ હતા. કટોકટીના દરવાજાની બાજુનો હિસ્સો તૂટીને અલગ પડતાં તેઓ બહાર નીકળવામાં સફળ રહ્યા હતા.
• આ ભયાનક અકસ્માતમાં જીવ ગુમાવનારા ૨૬૦ લોકોમાં ગુજરાતના રાજકારણનો એક મોટો ચહેરો પણ સામેલ હતો. ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી વિજય રૂપાણી (વર્ષ ૨૦૧૬ થી ૨૦૨૧ દરમિયાન કાર્યકાળ) આ કાળમુખી ફ્લાઈટમાં લંડન જઈ રહ્યા હતા. અકસ્માત બાદ લાગેલી ભયાનક આગને કારણે મૃતદેહોની ઓળખ કરવી અશક્ય બની ગઈ હતી, જેના લીધે ૧૫ જૂન ૨૦૨૫ના રોજ ડીએનએ (DNA) ટેસ્ટ દ્વારા સત્તાવાર રીતે તેમના મૃત્યુની પુષ્ટિ કરવામાં આવી હતી. એક પ્રભાવશાળી અને લોકપ્રિય નેતાની આ રીતે અચાનક થયેલી અકાળ વિદાયથી સમગ્ર દેશ અને ગુજરાતમાં શોકનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. વિજય રૂપાણીના પરિવારે તાજેતરમાં જ તેમની યાદમાં એક મેમોરિયલ ફાઉન્ડેશનની પણ શરૂઆત કરી છે.

તપાસ ક્યાં પહોંચી? રહસ્ય અને વિવાદ (Current Case Status)

આ દુર્ઘટનાના એક વર્ષ પછી પણ સત્તાવાર આખરી રિપોર્ટ જાહેર થઈ શક્યો નથી. બીબીસી ન્યૂઝ અને રોઇટર્સના જૂન ૨૦૨૬ના અહેવાલો અનુસાર, તપાસ હજુ પણ ઘણી ગૂંચવાયેલી છે:

• ફ્યુઅલ સ્વીચનું રહસ્ય: પ્રાથમિક તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે ટેક-ઓફની થોડી જ સેકન્ડોમાં વિમાનની બંને એન્જિન કંટ્રોલ સ્વીચો 'RUN' મોડમાંથી બદલાઈને 'CUTOFF' મોડ પર આવી ગઈ હતી. આ કારણે એન્જિનમાં ઈંધણ સપ્લાય બંધ થઈ ગયો.
• પાયલટ ભૂલ કે ટેકનિકલ ખામી? અમેરિકી તપાસકર્તાઓ અને બ્લેક બોક્સના ડેટા પરથી એવું અનુમાન લગાવવામાં આવી રહ્યું છે કે પાયલટે ભૂલથી અથવા કોઈ કારણસર ઈંધણ સપ્લાય બંધ કર્યો હોઈ શકે. જોકે, ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયન પાયલટ્સ (FIP) અને કમાન્ડર સભરવાલના પિતાએ આ થિયરીનો સખત વિરોધ કર્યો છે. તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરીને ન્યાયિક દેખરેખ હેઠળ સ્વતંત્ર તપાસની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે ફાઇનલ રિપોર્ટ આવ્યા પહેલા પાયલટો પર દોષારોપણ કરવું ખોટું છે.
• રિપોર્ટમાં વિલંબ કેમ? આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો (ICAO) મુજબ ૧૨ મહિનામાં ફાઇનલ રિપોર્ટ આપવો જરૂરી છે, પરંતુ અમેરિકામાં જનરલ ઇલેક્ટ્રિક (GE) એરોસ્પેસ ખાતે એન્જિનનું વિગતવાર પરીક્ષણ હજુ બાકી હોવાથી ભારત સરકાર હાલ માત્ર વચગાળાનો (Interim) સ્ટેટસ રિપોર્ટ જાહેર કરવા જઈ રહી છે. ફાઈનલ રિપોર્ટ આવતા હજુ ૩ મહિના જેટલો સમય લાગી શકે છે.

વળતર અને એરલાઇન્સના પગલાં

દુર્ઘટના બાદ ટાટા ગ્રૂપ (એર ઈન્ડિયાની માલિકી ધરાવતી કંપની) દ્વારા પ્રત્યેક મૃતકના પરિવારને ₹૧ કરોડની સહાય જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, ઉડ્ડયન નિયમનકાર ડીજીસીએ (DGCA) દ્વારા એર ઈન્ડિયાના તમામ ૩૩ બોઈંગ ૭૮૭ વિમાનોની કડક સુરક્ષા તપાસના આદેશ આપવામાં આવ્યા હતા. આ કાળી ઘટનાની યાદો એટલી આઘાતજનક છે કે એર ઈન્ડિયાએ ફ્લાઈટ નંબર AI171 અને AI172 ને હંમેશા માટે નિવૃત્ત (બંધ) કરી દીધા છે.

આશા રાખીએ કે આગામી સમયમાં તપાસ રિપોર્ટ સત્ય સામે લાવશે, જેથી ભવિષ્યમાં આવી કોઈ કાળી કલાક ફરી ક્યારેય ન સર્જાય.