બપોરનો સમય હતો. હવામાં ગરમી અને ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હતું. રસ્તા પરથી પસાર થતા વાહનોનો અવાજ હોટલની અંદર સુધી આવતો હતો. ‘શ્રીજી ભોજનાલય’ની અંદર ભારે ભીડ હતી. છત પર લાગેલા જૂના પંખા ગોળ ફરતા હતા. પંખામાંથી આવતી હવા ગરમ હતી, પણ લોકોને તેની કોઈ પરવા ન હતી. રસોડામાંથી શેકાતા જીરું, રાઈ અને વઘારેલી દાળની સુગંધ આખા ઓરડામાં ફેલાયેલી હતી. ગરમ તવા પર પાણી પડવાનો છમછમ અવાજ સતત આવતો હતો. લોકો જમવામાં વ્યસ્ત હતા. સ્ટીલની થાળીઓ સાથે ચમચીઓ અથડાવાનો અવાજ વાતાવરણમાં ગુંજતો હતો.
આ બધા ઘોંઘાટ વચ્ચે, બારી પાસેના એક નાના ટેબલ પર એક વૃદ્ધ દાદા શાંતિથી બેઠા હતા. તેમના વાળ બરફ જેવા સફેદ હતા. તેમણે પહેરેલો સુતરાઉ ઝભ્ભો ઘણો જૂનો હતો. ઝભ્ભાની બાંયના છેડા ઘસાઈને પાતળા થઈ ગયા હતા અને કોલર પાસે થોડી પીળાશ આવી ગઈ હતી. તેમની આંખો પર જાડા કાચના ચશ્મા હતા. ચશ્માની કાળી ફ્રેમ તેમના નાક પર ભારે ભાર આપતી હતી. દાદા ખૂબ ધીમેથી જમી રહ્યા હતા. તેમના હાથમાં થોડી ધ્રુજારી હતી. રોટલીનો ટુકડો તોડીને દાળની વાટકીમાં બોળતા તેમને ઘણો સમય લાગતો હતો. તેમના ચહેરા પર એક અજીબ શાંતિ હતી. તેમને આસપાસના અવાજની કોઈ અસર થતી ન હતી.
કાઉન્ટર પર મેનેજર રમેશ ઊભો હતો. રમેશના કપાળ પર પરસેવાના ટીપાં જમા થયા હતા. તે સતત બિલ બનાવતો હતો અને ગ્રાહકો પાસેથી પૈસા લેતો હતો. તેનું ધ્યાન વારંવાર દીવાલ પર લાગેલી ઘડિયાળ તરફ જતું હતું. બપોરના બે વાગવા આવ્યા હતા અને હજુ ગ્રાહકોની લાઈન ઓછી થતી ન હતી. રમેશ સવારના આઠ વાગ્યાથી ઊભો હતો. તેના પગ દુખતા હતા. તેનું માથું ભારે થઈ ગયું હતું. તેને હવે થોડો આરામ જોઈતો હતો. એક ગ્રાહક છૂટા પૈસા માટે રકઝક કરી રહ્યો હતો, જેનાથી રમેશનો થાક વધુ વધી ગયો હતો.
દાદાએ પોતાની થાળી પૂરી કરી. તેમણે પાણીનો સ્ટીલનો ગ્લાસ હાથમાં લીધો અને ધીમેથી પાણી પીધું. ગ્લાસનું વજન તેમના નબળા હાથ માટે વધારે લાગતું હતું. પાણી પીધા પછી તેમણે ગ્લાસ પાછો ટેબલ પર મૂક્યો. પછી તેમણે પોતાના ખિસ્સામાંથી એક જૂનું પાકીટ બહાર કાઢ્યું. તે પાકીટ કાળા રંગનું હતું. તેનું ચામડું જગ્યાએ જગ્યાએથી ફાટી ગયું હતું અને તેની ચમક જતી રહી હતી. પાકીટની કિનારીઓ પરથી દોરા બહાર આવી ગયા હતા. દાદાએ રમેશ તરફ જોયું અને પોતાનો ધ્રુજતો હાથ ઊંચો કરીને બિલ લાવવા માટે કહ્યું. આ સ્ટોરી તમે https://justgujjuthings.xyz પર વાંચી રહ્યા છો.
રમેશે એક છોકરાને બિલ આપવા મોકલ્યો. બિલ એંસી રૂપિયાનું હતું. કાગળનો નાનો ટુકડો દાદાના ટેબલ પર મુકાયો. દાદાએ પોતાના જાડા ચશ્મામાંથી બિલની રકમ જોઈ. તેમણે પોતાના જૂના પાકીટની ચેન ખોલી. અંદરથી તેમણે એક નોટ બહાર કાઢી. તે નોટ પાંચસો રૂપિયાની હતી. પણ તે સામાન્ય નોટ ન હતી. તે વર્ષો પહેલાં ચલણમાંથી બહાર થઈ ગયેલી જૂની પાંચસોની નોટ હતી. નોટનો રંગ ઝાંખો પડી ગયો હતો. તેના પર ઘણી કરચલીઓ પડી ગઈ હતી. કાગળ એકદમ નરમ થઈ ગયો હતો. દાદાએ તે નોટ વેઇટર છોકરાના હાથમાં મૂકી.
છોકરાએ નોટ જોઈ. તેને કંઈ સમજાયું નહીં. તેણે આવી નોટ પહેલાં ક્યારેય જોઈ ન હતી. તે સીધો રમેશ પાસે ગયો અને નોટ કાઉન્ટર પર મૂકી. રમેશે નોટ હાથમાં લીધી. નોટનો કાગળ ખરબચડો લાગતો હતો. રમેશે નોટ જોઈને પોતાની આંખો મોટી કરી. જૂની, બંધ થઈ ગયેલી પાંચસોની નોટ. રમેશને લાગ્યું કે કોઈ તેની સાથે મજાક કરી રહ્યું છે. સવારથી ભેગો થયેલો તેનો બધો થાક હવે ગુસ્સામાં બદલાઈ ગયો. તેણે કાઉન્ટરનું ડ્રોઅર બંધ કર્યું. તે પોતાની ખુરશી પરથી ઊભો થયો અને સીધો દાદાના ટેબલ પાસે પહોંચ્યો.
“કાકા, આ શું છે?” રમેશે કડક અવાજમાં પૂછ્યું.
દાદાએ શાંતિથી ઉપર જોયું. “આ બિલના પૈસા છે, ભાઈ. બાકીના પૈસા પાછા આપો.” તેમનો અવાજ ધીમો અને નબળો હતો.
રમેશે નોટ દાદાના ટેબલ પર પછાડી. “તમે મારી સાથે મજાક કરો છો? આ નોટ વર્ષો પહેલાં બંધ થઈ ગઈ છે. સરકાર આ નોટ નથી લેતી તો હું ક્યાંથી લઉં? નવી નોટ કાઢો. બિલના એંસી રૂપિયા થાય છે.”
દાદાના ચહેરા પર મૂંઝવણ દેખાઈ. તેમણે નોટ પાછી પોતાના હાથમાં લીધી. તેમણે નોટને ધ્યાનથી જોઈ. “બંધ થઈ ગઈ છે? ના ભાઈ, આ તો સાચા પૈસા છે. મારી પાસે આ જ છે. મેં બેંકમાંથી કાઢ્યા હતા. જુઓ, આમાં ગાંધીજીનો ફોટો પણ છે.” દાદાનો અવાજ કાંપતો હતો. તેમને ખરેખર સમજાતું ન હતું કે શું ખોટું થઈ રહ્યું છે. તેમની દુનિયામાં આ નોટ હજુ પણ સાચી હતી.
રમેશનો ગુસ્સો વધ્યો. હોટલના બીજા લોકો પણ હવે આ ટેબલ તરફ જોઈ રહ્યા હતા. સ્ટીલની થાળીઓનો અવાજ થોડી વાર માટે બંધ થઈ ગયો. વાતાવરણમાં એક અજીબ શાંતિ છવાઈ ગઈ. રમેશને લાગ્યું કે આ વૃદ્ધ માણસ જાણીજોઈને તેને છેતરી રહ્યો છે.
“જુઓ કાકા, સીધી રીતે સાચા પૈસા આપી દો. નહીંતર મારે પોલીસ બોલાવવી પડશે. તમે મફતમાં જમીને હવે ખોટી નોટો પધરાવો છો. આ હોટલ છે, કોઈ ધર્મશાળા નથી. લોકો સવારથી સાંજ મહેનત કરે છે. તમારી આ જૂની નોટ કોઈ કચરાપેટીમાં પણ નહીં લે.” રમેશ મોટા અવાજે બોલ્યો.
દાદા ડરી ગયા. તેમના હાથ વધારે ધ્રુજવા લાગ્યા. તેમણે પોતાનું પાકીટ ફરીથી ખોલ્યું. અંદર બીજું કંઈ ન હતું. ફક્ત થોડા જૂના કાગળ અને એક જૂની રસીદ હતી. “ભાઈ, મારી પાસે બીજા પૈસા નથી. પોલીસને ન બોલાવો. હું કાલે પૈસા આપી જઈશ. મારું ઘર નજીકમાં જ છે.” દાદાની આંખોમાં પાણી આવી ગયું. તેમના અવાજમાં લાચારી હતી. તેઓ ખુરશી પર વધુ સંકોચાઈ ગયા.
રમેશ કંઈ પણ માનવા તૈયાર ન હતો. તેણે પોતાનો મોબાઈલ ફોન ખિસ્સામાંથી બહાર કાઢ્યો. તે પોલીસનો નંબર ડાયલ કરવાની તૈયારી કરતો હતો. વાતાવરણમાં તણાવ ખૂબ વધી ગયો હતો. દાદા ખુરશીના હાથાને મજબૂતીથી પકડીને બેઠા હતા. તેમને સમજાતું ન હતું કે હવે શું કરવું. આસપાસના લોકો ફક્ત જોઈ રહ્યા હતા, કોઈ મદદ માટે આગળ આવતું ન હતું.
ત્યાં જ, એક હાથ રમેશના ખભા પર મુકાયો. તે હાથ ભારે અને મજબૂત હતો. રમેશે પાછળ ફરીને જોયું. તેની પાછળ હોટલનો માલિક કેતનભાઈ ઊભો હતો. કેતનભાઈએ સાદો સફેદ શર્ટ અને કાળા રંગનું પેન્ટ પહેર્યું હતું. તેમના ચહેરા પર કોઈ ગુસ્સો ન હતો. આ સ્ટોરી તમે justgujjuthings પર વાંચી રહ્યા છો. તેમની આંખો એકદમ શાંત હતી. કેતનભાઈ હંમેશા પોતાના કામમાં ધ્યાન આપતા અને ગ્રાહકો સાથે નમ્રતાથી વર્તતા.
કેતનભાઈએ રમેશના હાથમાંથી તે જૂની નોટ લીધી. તેમણે નોટને ધ્યાનથી જોઈ. નોટ પર પડેલી કરચલીઓ પર તેમણે પોતાની આંગળી ફેરવી. પછી તેમણે ટેબલ પર બેઠેલા દાદા તરફ જોયું. દાદા હજુ પણ નીચું જોઈને બેઠા હતા. તેમના હાથ ખોળામાં ભેગા હતા. કેતનભાઈ દાદાના ચહેરાને ધ્યાનથી જોઈ રહ્યા હતા. તે જાડા કાચના ચશ્મા, તે સફેદ વાળ, તે સુતરાઉ ઝભ્ભો. કેતનભાઈના ચહેરાના હાવભાવ ધીમે ધીમે બદલાવા લાગ્યા. તેમની આંખોમાં એક જૂની ઓળખ દેખાઈ.
“રમેશ,” કેતનભાઈએ એકદમ શાંત અવાજમાં કહ્યું. “તું કાઉન્ટર પર જા. હું આ કાકા સાથે વાત કરું છું.”
રમેશ કંઈ બોલવા ગયો, પણ કેતનભાઈની આંખો જોઈને તે ચૂપ થઈ ગયો. તેણે પોતાનો ફોન પાછો ખિસ્સામાં મૂક્યો અને કાઉન્ટર તરફ ચાલ્યો ગયો.
કેતનભાઈ દાદાની સામેની ખુરશી પર બેઠા. ખુરશીનું લાકડું જરા અવાજ કરી ગયું. કેતનભાઈએ દાદાના ધ્રુજતા હાથ પર પોતાનો હાથ મૂક્યો. દાદાના હાથની ચામડી ઠંડી અને કરચલીવાળી હતી. કેતનભાઈનો સ્પર્શ ખૂબ નરમ હતો.
“પ્રભુદાસ સાહેબ?” કેતનભાઈએ ખૂબ જ આદરપૂર્વક પૂછ્યું.
દાદાએ ધીમેથી માથું ઊંચું કર્યું. તેમણે પોતાના જાડા ચશ્મામાંથી કેતનભાઈની સામે જોયું. તેમની આંખોમાં કોઈ ઓળખ ન હતી. એકદમ ખાલીપણું હતું. “તમે કોણ છો ભાઈ? મને ઓળખો છો? મારી પાસે આ જ પૈસા છે. મેં કોઈ ચોરી નથી કરી.” દાદા ફરીથી ગભરાઈને બોલ્યા.
કેતનભાઈનું હૃદય ભારે થઈ ગયું. તેમણે દાદાના હાથને થોડી વધુ મજબૂતાઈથી પકડ્યો. “સાહેબ, તમારે પૈસા આપવાની કોઈ જરૂર નથી. તમારું બિલ ચૂકવાઈ ગયું છે. તમે જરાય ચિંતા ન કરો.”