પતિએ ફેરવી પીઠ: રાત્રે ઓશિકામાં રડતી 'અધૂરી' પત્નીની વાત...
બહારની દુનિયા દિયાને ઈર્ષ્યાની નજરથી જોતી હતી. છત્રીસ વર્ષની ઉંમરે, તે બધું જ ધરાવતી હતી જે મધ્યમવર્ગીય સમાજમાં ‘સફળતા’નું પ્રતીક ગણાય છે. મુંબઈના પોશ વિસ્તારમાં તેમનો વૈભવી એપાર્ટમેન્ટ, વિહાનનો મોટો પગાર, અને દિયાના ગળામાં હંમેશા ઝૂલતો રહેતો હીરાનો સેટ. જ્યારે તે લગ્નોમાં કે સામાજિક પ્રસંગોમાં જતી, ત્યારે તેના હાથમાં પહેરેલા બંગડીઓનો ખણખણાટ તેના ‘સુખ’ની જાહેરાત કરતો હતો.
પણ આ સોનાના પિંજરાની દીવાલો કેટલી ઠંડી અને ખાલી છે, તે માત્ર દિયા જ જાણતી હતી. તેના હૃદયની અંદર એક એવો ખાલીપો હતો જે દુનિયાના કોઈ ધનથી ભરી શકાય એમ નહોતો. બહારથી તે સૌભાગ્યવતી લાગતી, પણ અંદરથી તે રોજ દર્દનો ભાર વહન કરતી હતી. આ દર્દ શરીરનું હતું, મનનું હતું, અને એક સ્ત્રી તરીકેની તેની અધૂરપનું હતું.
તેના લગ્નને નવ વર્ષ વીતી ગયા હતા. આ નવ વર્ષમાં તેણે શું નથી કર્યું? અમદાવાદના જાણીતા ગાયનેકોલોજિસ્ટ ડૉ. થી લઈને દિલ્હીના IVF નિષ્ણાતો સુધી બધાના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા. દવાઓ, ઇન્જેક્શન્સ, હોર્મોન થેરાપી, અનેક વ્રતો, ઉપવાસો, અને બાધા-આખડીઓ. દરેક પ્રયાસનો અંત નિષ્ફળતા અને આંસુમાં આવતો.
‘તમે માતા નહીં બની શકો, દિયાબેન. કદાચ ઈશ્વરની ઇચ્છા નથી.’ ડૉક્ટરના આ શબ્દો તેના કાનમાં હથોડાની જેમ વાગતા હતા. ઈશ્વરની ઇચ્છા! જો માતૃત્વ સ્ત્રીનું ભાગ્ય છે, તો પછી મને આ શ્રાપ શા માટે? તે આ પ્રશ્ન રોજ રાત્રે પોતાની જાતને પૂછતી, જેનો કોઈ જવાબ નહોતો.
અને આ જ અપૂર્ણતાને કારણે, વિહાન ધીમે ધીમે તેનાથી દૂર થવા લાગ્યો હતો. શરૂઆતમાં તે સહાયક હતો, ધીરજ રાખનારો હતો. પણ જેમ જેમ વર્ષો વીતતા ગયા, તેમ તેમ તેની ધીરજ ગુસ્સામાં અને અંતે, ઊંડી નિરાશામાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ.
જ્યારે દિયા તેની આંખોમાં જુએ છે, ત્યારે તેને હવે પ્રેમ કે લાગણી દેખાતી નથી. માત્ર એક જ વસ્તુ દેખાય છે: ઊંડી, સપાટી પર તરતી નિરાશા. વિહાન તેને સીધો ધિક્કારતો નહોતો, પણ તેનું મૌન ધિક્કાર કરતાં પણ વધુ વેધક હતું. તે ઓફિસથી આવે, જમી લે, અને ફોન પર વ્યસ્ત રહે. પથારીમાં તે હંમેશા પીઠ ફેરવીને સૂતો. તેમના વચ્ચેની વાતચીત હવે માત્ર ‘પાણી આપ’, ‘ચા બનાવ’, અને ‘બિલ ભર્યું?’ જેવા ઔપચારિક વાક્યો પૂરતી સીમિત રહી ગઈ હતી.
સમાજના કટાક્ષો તો જાણે તેના જીવનનો હિસ્સો બની ગયા હતા. સૌથી વધુ પીડા આપતા કટાક્ષો તેના પોતાના ઘરમાંથી આવતા. સાસુ લીલાવતીબેન, જેમને બહારની દુનિયા ‘સંસ્કારી અને ધાર્મિક’ મહિલા તરીકે ઓળખતી, તેઓ દરેક તહેવાર પર દિયાને સંભળાવ્યા વિના ન રહેતા.
‘દિયા, આટલું બધું સોનું પહેરીને શું ફાયદો? જે સ્ત્રી ખોળો ન ભરી શકે, તેનું સૌંદર્ય અને ધન શું કામનું?’ લીલાવતીબેન દિવાળીના દિવસે નવા કપડાં પહેરીને આવેલા મહેમાનો સામે જ આ વાત કહેતા.
ક્યારેક તેઓ વધુ કઠોર બનીને કહેતા, ‘અમે તો વંશ વધારવા માટે પુત્રવધૂ લાવીએ છીએ. જો આ કોખ જ ખાલી રહેવાની હોય તો ઘરનો દીવો કોણ પ્રગટાવશે? તું તો જાણે...’
આ શબ્દો દિયાના કાળજામાં તીરની જેમ ખૂંપી જતા. શું મારું અસ્તિત્વ માત્ર મારા ગર્ભાશય પૂરતું સીમિત છે? શું મારા સુંદર ચિત્રો, મારી ઉચ્ચ ડિગ્રી, કે મારું કરુણાભર્યું હૃદય, આ બધાનું કોઈ મૂલ્ય નથી? શું સ્ત્રીનું મૂલ્ય ફક્ત તેની માતા બનવાની ક્ષમતામાં જ છે?
એકવાર, વિહાનનો નાનો ભાઈ, જેમના લગ્ન બે વર્ષ પહેલાં થયા હતા, તેમને ત્યાં પારણું બંધાયું. તે દિવસે આખા ઘરમાં ઉત્સવનો માહોલ હતો. વિહાને પણ પહેલીવાર દિયા તરફ જોયા વિના પોતાના ભાઈ અને ભાભીને દિલથી અભિનંદન આપ્યા.
તે રાત્રે, દિયા પોતાનો ચહેરો ઓશીકામાં છુપાવીને ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી. તેના આંસુઓનો અવાજ કોઈ ન સાંભળે તે માટે તે ખૂબ કાળજી રાખતી. ઓશીકું તેના દર્દનું એકમાત્ર સાક્ષી હતું. વિહાન તેની પીઠ તરફ ફરીને, પથારીમાં બેફિકર સૂતો હતો, જાણે તેના માટે દિયાના અશ્રુઓનું કોઈ મૂલ્ય જ નહોતું.
તે રાત્રે, દિયાને સમજાયું કે સૌથી વધુ પીડા કઈ છે: બાળક ન હોવાની પીડા, કે પછી જે માણસને તે પ્રેમ કરે છે તેના દ્વારા ‘માણસ’ તરીકે ઓછું મૂલ્યવાન ગણાવવાની પીડા? તેણે નક્કી કર્યું કે બીજી પીડા વધુ ઘાતક છે. તે બાળક ન આપી શકી, પણ તે જીવનસાથી તો હતી. વિહાનનો મૌન અસ્વીકાર તેના આત્માને ધીમે ધીમે મારી રહ્યો હતો.
બીજા દિવસે સવારે, દિયાએ પોતાને અરીસામાં જોઈ. તેની આંખો સૂઝી ગઈ હતી, પણ તેમાં એક નવી દ્રઢતા હતી. તેણે વિચાર્યું, ‘હું એક વ્યક્તિ છું. જો આ સંબંધ માત્ર બાળક પર આધારિત હોય, તો તેનું ભવિષ્ય શું?’
તેણે સવારની ચા બનાવતી વખતે લીલાવતીબેનને પૂછ્યું, ‘બા, તમને મારા રસોઈ બનાવવામાં, ઘર ચલાવવામાં, કે તમારી સંભાળ રાખવામાં કોઈ ફરિયાદ છે?’
લીલાવતીબેને જવાબ આપ્યો, ‘ના,. તું કામકાજમાં તો બહુ સારી છે, પણ…’
‘બસ,’ દિયાએ તેમની વાત કાપી. ‘મારું સારું હોવું માત્ર ‘પણ’ પછીના શબ્દો પર આધારિત નથી. મારું મૂલ્ય આ ઘરમાં મારા પ્રયત્નો પર પણ આધારિત છે. હું હજી પણ તમારી પુત્રવધૂ છું, અને મારી આ સમસ્યા મારા હાથમાં નથી.’
આ પહેલીવાર હતું જ્યારે દિયાએ સાસુ સામે માથું ઊંચક્યું હતું. લીલાવતીબેન થોડા આશ્ચર્યચકિત થયા, પણ જૂના વિચારોની પકડ મજબૂત હતી. તેમણે માત્ર એટલું જ કહ્યું, ‘સમય બધું બદલશે, પણ વંશને સમય બદલી શકતો નથી.’
તે જ અઠવાડિયે, દિયાએ ફરીથી ડૉક્ટર સાથે મુલાકાત લીધી. આ વખતે તે બાળક માટે નહીં, પણ પોતાના મનની શાંતિ માટે ગઈ હતી. ડૉક્ટરે તેને કહ્યું કે માતૃત્વના અન્ય સ્વરૂપો પણ છે. સમાજમાં એવા કેટલાય બાળકો છે જેમને પ્રેમાળ માતાની જરૂર છે.
આ વિચાર દિયાના મગજમાં ઘર કરી ગયો. સાંજે, જ્યારે વિહાન ઘરે આવ્યો, ત્યારે દિયાએ બહાદુરીથી તેની સામે વાત મૂકી. ‘વિહાન, જો આપણું ભાગ્ય બાળક પેદા કરવાનું નથી, તો શું આપણે કોઈ બાળકને દત્તક ન લઈ શકીએ? તેને એક પિતાનો પ્રેમ અને ઘર આપી શકીએ.’
વિહાને પહેલા તો સ્તબ્ધતાથી જોયું, પછી હસી પડ્યો. તે હાસ્ય કડવું હતું. ‘દત્તક? શું તું પાગલ થઈ ગઈ છે? મારે મારા લોહીનું બાળક જોઈએ છે, કોઈ બીજાનું નહીં. મને સમાજમાં શું મોં બતાવવાનું?’
તેણે દિયાના વિચારોને માત્ર ઠુકરાવ્યા નહીં, પણ તેના પ્રયાસોને ‘પાગલપન’ ગણાવ્યા. તે રાત્રે, દિયાને ખરેખર સમજાઈ ગયું કે વિહાનની નિરાશા બાળક ન હોવાની નહીં, પણ ‘પોતાના વંશ’ને આગળ ન વધારી શકવાની અહંકારયુક્ત નિરાશા હતી.
તે પથારી પર બેઠી રહી, વિહાનની પીઠ તરફ જોતી. હવે તે રડતી નહોતી. તેના આંસુ સુકાઈ ગયા હતા, અને તેની જગ્યાએ એક સખત નિર્ધાર આવ્યો હતો. દિયાના જીવનમાં હવે વળાંક આવી રહ્યો હતો. પિંજરું સોનાનું હોય કે લોખંડનું, જો તેમાં શ્વાસ ઘૂંટાતો હોય તો તેને તોડવું જ પડે.
