સો વર્ષ જૂની કુળની પરંપરા તોડનાર વહુને સસરાએ ઘરમાંથી કાઢવાની ધમકી આપી, પેટીમાંથી જૂનો ચોપડો ખુલતાં જ સસરા રડી પડીને...

દિવાળીની વહેલી સવારે આકાશમાં હજુ આછો અંધકાર હતો અને ઘરના વિશાળ આંગણામાં રંગબેરંગી સાથિયા પુરાઈ રહ્યા હતા.

રસોડામાંથી તાજા ઘીમાં તળાતા ઘૂઘરા, મઠિયા અને મોહનથાળની મીઠી સુગંધ આખા ઘરમાં ફેલાઈ રહી હતી.

પલ્લવી પરોઢિયે ચાર વાગ્યાની જાગીને ઘરના આંગણામાં કચરો કાઢીને પાણી છાંટી રહી હતી.

તેણે ઉંબરા પર આસોપાલવનું નવું તોરણ બાંધ્યું અને પિત્તળના નાના દીવાઓમાં તેલ અને વાટ ગોઠવી દીધી.

આ ઘરમાં ચાર પેઢીથી એક અત્યંત કઠોર અને અડગ પરંપરા ચાલી આવતી હતી.

બેસતા વર્ષના પવિત્ર દિવસે કુળદેવીના થાળમાં પચાસ તોલા શુદ્ધ ચાંદીનો કળશ અને પાંચ કિલો મોંઘા કાજુ-બદામની મીઠાઈઓ ચઢાવવામાં આવતી.

ત્યારબાદ તે સમગ્ર થાળ બહારના કોઈ પણ ગરીબ કે યાચકને આપ્યા વિના સીધો જ ઘરના પૂર્વજોના નામે તિજોરીમાં બંધ કરી દેવામાં આવતો.

સૌથી કડવી વાત એ હતી કે આ પૂજામાં માત્ર પરિવારના પુરુષો જ બેસી શકતા હતા.

ઘરની વિધવા સ્ત્રીઓ કે દીકરીઓને આ પૂજાના ઓરડાના ઉંબરે પગ મૂકવાની પણ સખત મનાઈ હતી.

પલ્લવીના લગ્નને હજુ માંડ એક વર્ષ થયું હતું, પણ તે આ રૂઢિચુસ્ત નિયમો જોઈને અંદરથી સતત અકળાતી રહેતી હતી.

તેણે ઘણી વાર જોયું હતું કે તેના સસરા હસમુખભાઈની એકમાત્ર વિધવા બહેન નર્મદાબેન તહેવારના દિવસે પણ ઓસરીના અંધારા ખૂણામાં એકલાં બેસી રહેતાં.

નર્મદાબેનના પતિનું વર્ષો પહેલાં અવસાન થયું હતું અને ત્યારથી તેમને ઘરમાં અપશુકનિયાળ ગણીને દરેક શુભ પ્રસંગથી અળગાં રાખવામાં આવતાં હતાં.

આજે સવારે જ્યારે આખો પરિવાર નવા રેશમી કપડાં પહેરીને ઉત્સાહમાં હતો, ત્યારે નર્મદાબેન સાવ સાદી સફેદ સુતરાઉ સાડીમાં ચૂપચાપ રસોડામાં વાસણ માંજી રહ્યાં હતાં.

પલ્લવીએ રસોડામાં આવીને નર્મદાબેનના હાથમાંથી વાસણનું કપડું પ્રેમથી લઈ લીધું.

'કાકી, આજે તહેવારનો દિવસ છે, તમે કેમ આટલી વહેલી સવારે વાસણ સાફ કરવા બેસી ગયાં?' પલ્લવીએ નમ્રતાથી પૂછ્યું.

નર્મદાબેને નીચી નજરે આંસુ છુપાવતાં કહ્યું, 'વહુ, મારું નસીબ જ ફૂટેલું છે, મારા જેવા વિધવાએ તો ખૂણામાં જ રહેવાનું હોય.'

'કોણે કહ્યું કે તમે અપશુકનિયાળ છો કાકી? તમે તો આ ઘરના વડીલ છો અને તમારો આશીર્વાદ સૌથી મોટો છે.' પલ્લવીએ કહ્યું.

'બેટા, તારા સસરા આ બધું સહન નહીં કરે, તું ચૂપચાપ પૂજાની તૈયારી કર અને મારાથી દૂર રહે.' કાકીએ ડરતાં ડરતાં કહ્યું.

પલ્લવી કશું બોલી નહીં, પણ તેના મનમાં એક મક્કમ નિર્ધાર બંધાઈ ગયો હતો.

સવારના સાત વાગ્યાનો સમય થયો અને પૂજાનો ઘંટારવ કરવાનો શુભ મુહૂર્ત નજીક આવી પહોંચ્યો.

હસમુખભાઈ હાથમાં ગંગાજળની ઝારી અને પૂજાની થાળી લઈને ગંભીર ચહેરે પૂજાઘર તરફ આગળ વધ્યા.

તેમની પાછળ તેમનો દીકરો ચેતન અને પત્ની કમળાબેન પણ અદબ વાળીને ચાલતાં હતાં.

હસમુખભાઈએ પૂજાના ઓરડાનો ભારે લાકડાનો દરવાજો ખોલ્યો અને લાલ મખમલનો પડદો એક તરફ ખસેડ્યો.

બાજઠ તરફ નજર પડતાં જ હસમુખભાઈના હાથમાંથી ગંગાજળની ઝારી છટકીને આરસની લાદી પર પછડાઈ.

ઝારી અથડાવાનો મોટો અવાજ થયો અને આખું ગંગાજળ જમીન પર વહી ગયું.

બાજઠ પર પેઢીઓ જૂનો ચાંદીનો કળશ ગાયબ હતો અને મોંઘી મીઠાઈઓના બદલે માત્ર માટીનું એક કોડિયું અને તાજા તુલસીના પાન પડેલા હતા.

'આ શું અધર્મ થયો છે મારા ઘરમાં!' હસમુખભાઈનો ક્રોધથી ભરેલો અવાજ દિવાલો સાથે અથડાઈને ગુંજવા લાગ્યો.

'આપણા પૂર્વજોનો પવિત્ર ચાંદીનો કળશ ક્યાં ગયો? આ થાળમાંથી મીઠાઈઓ કોણે હટાવી લીધી?' તેમણે રાડ પાડી.

કમળાબેન પણ ધ્રૂજતા પગલે ઓરડામાં દોડી આવ્યાં અને બાજઠ જોઈને માથે હાથ દઈ દીધો.

'હે ભગવાન, બેસતા વર્ષના દિવસે આવો મોટો અપશુકન કોણે વહોર્યો? કોણે આપણા વડવાઓની મર્યાદા લોપી?' કમળાબેન રડવા જેવી થઈ ગયાં.

ચેતન પણ ક્રોધથી લાલચોળ થઈ ગયો, 'આ ઘરમાં ચોર કોણ ઘૂસી ગયું? હું હમણાં જ પોલીસને બોલાવું છું.'

તે જ ક્ષણે ઓસરીમાંથી શાંત અને સ્થિર પગલે પલ્લવી પૂજાઘરમાં પ્રવેશી.

તેની સાથે નર્મદાબેન પણ હતાં, જેમના બંને હાથમાં તાજા ગલગોટાના ફૂલોથી સજેલી આરતીની થાળી હતી.

'બાપુજી, કોઈ ચોર નથી આવ્યો અને પોલીસને બોલાવવાની પણ જરૂર નથી.' પલ્લવીએ સાફ અવાજે કહ્યું.

'એ ચાંદીનો કળશ અને મીઠાઈઓ મેં મારી મરજીથી અહીંથી હટાવી લીધા છે.'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ હસમુખભાઈની આંખોમાંથી જાણે અંગારા વરસવા લાગ્યા.

તેમણે પલ્લવી તરફ ડગલું ભર્યું અને તાડૂક્યા, 'તારી આટલી મોટી હિંમત કે તેં અમારા સો વર્ષ જૂના કુળના નિયમને એક જ પળમાં કચડી નાખ્યો?'

'તું હજુ ગઈકાલે આ ઘરમાં વહુ બનીને આવી છે અને આજે અમારા બાપ-દાદાની પરંપરાનું અપમાન કરે છે?'

'અમારા વડવાઓએ બાંધેલી મર્યાદા તેં તોડી નાખી અને આ વિધવાને પૂજામાં સામેલ કરીને આખા કુળને ભ્રષ્ટ કરી દીધું?'

કમળાબેને પણ નર્મદાબેન સામે આંગળી ચીંધીને આક્રોશ ઠાલવ્યો, 'નર્મદા, તને શરમ નથી આવતી? તું આખી જિંદગી અમારું અન્ન ખાઈને આજે વહુને ચડાવીને અમારો વિનાશ નોતરવા બેઠી છે?'

નર્મદાબેન આ આકરા વેણ સાંભળીને ધ્રૂજી ઊઠ્યાં અને તેમના હાથમાંથી આરતીની થાળી છૂટવા લાગી.

'ભાભી, મને માફ કરી દો... હું તો ના પાડતી હતી, પણ વહુ મને હાથ પકડીને અહીં ખેંચી લાવી.' નર્મદાબેન રડતાં રડતાં પાછળ હટવા લાગ્યાં.

ચેતને પણ આગળ આવીને પલ્લવીનો હાથ પકડી લીધો, 'પલ્લવી, તારું મગજ ઠેકાણે છે કે નહીં?'

'તેં મારા બાપુજીના સંસ્કારો અને અમારા ખાનદાનની ઈજ્જત પર પાણી ફેરવી દીધું છે, તું અત્યારે ને અત્યારે માફી માંગ!'

પરંતુ પલ્લવીએ પોતાનો હાથ છોડાવ્યો અને અત્યંત શાંતિથી બધાની સામે જોયું.

તેના ચહેરા પર નહોતો કોઈ ગુસ્સો કે નહોતી કોઈ અપરાધભાવ.

'બાપુજી, જો સાચું બોલવું એ ગુનો હોય તો તમે મને આ ઘરમાંથી હમણાં જ કાઢી મૂકો.' પલ્લવી બોલી.

'પણ મને ઘરમાંથી હાંકી કાઢતાં પહેલાં મારી એક વાત સાંભળવી પડશે અને મારા સવાલનો જવાબ આપવો પડશે.'

'તારા જેવા ઉદ્ધત અને સંસ્કારહીન માણસની કોઈ વાત સાંભળવાની મારે જરૂર નથી.' હસમુખભાઈએ મોઢું ફેરવી લીધું.

'જરૂર છે બાપુજી, કારણ કે તમે જેને વર્ષોથી પરંપરા કહો છો એ વાસ્તવમાં તમારા પૂર્વજોની ઇચ્છા નથી પણ તમારી પોતાની અંધશ્રદ્ધા છે.'

પલ્લવીએ પોતાના પાલવના છેડેથી પિત્તળની એક જૂની અને કાટ લાગેલી ચાવી બહાર કાઢી.

તે ઓરડાના સૌથી જૂના ખૂણામાં મૂકેલી ભારે સાગની પેટી પાસે ગઈ.

આ પેટી વર્ષોથી ધૂળ ખાતી પડી હતી અને ઘરના કોઈ સભ્યને તેને અડવાની પણ પરવાનગી નહોતી.

પલ્લવીએ ચાવી લગાવીને પેટીનું જૂનું તાળું ખોલ્યું.

અંદરથી તેણે લાલ રેશમી કપડામાં વીંટાળેલો એક જૂનો, જાડો હિસાબી ચોપડો બહાર કાઢ્યો.

આ ચોપડો હસમુખભાઈના સ્વર્ગસ્થ દાદા અને આ હવેલીના મૂળ સ્થાપક ગિરધરલાલજીનો હતો.

ચોપડાના પાનાં પીળા પડી ગયા હતા અને શાહી ઝાંખી થઈ ચૂકી હતી, પણ લખાણ સ્પષ્ટ ઉકલાતું હતું.

પલ્લવીએ તે ચોપડો આદરપૂર્વક બંને હાથમાં ઉપાડ્યો અને હસમુખભાઈના ચરણો પાસે મૂક્યો.

'બાપુજી, તમે જે પરંપરાના નામે આજે મને દોષિત ઠેરવી રહ્યા છો, એ પરંપરા શરૂ કરનાર તમારા પૂજ્ય દાદાજીએ આ ચોપડામાં શું લખ્યું છે એ ક્યારેય વાંચ્યું છે?'

હસમુખભાઈએ ચોંકીને ચોપડા તરફ જોયું, પણ તેમનો અહંકાર હજુ ઓગળ્યો નહોતો.

'આ અમારા વંદનીય દાદાજીની પવિત્ર ડાયરી છે, તું એને હાથ અડાડીને અપવિત્ર ન કર.' તેમણે કડકાઈથી કહ્યું.

'તો તમે પોતે જ આ પાનું ખોલીને આખા પરિવાર સામે મોટેથી વાંચી સંભળાવો બાપુજી.' પલ્લવીએ મક્કમતાથી વિનંતી કરી.

હસમુખભાઈએ કંપતા હાથે ચોપડો ઉપાડ્યો, ચશ્મા સરખા કર્યા અને વચલું પાનું ખોલ્યું.

જેમ જેમ તેમની નજર એ જૂના શાહીના અક્ષરો પર ફરતી ગઈ, તેમ તેમ તેમના ચહેરા પરનો ક્રોધ ઓસરતો ગયો અને આંખો પહોળી થતી ગઈ.

તેમના હોઠ થથરવા લાગ્યા અને કપાળ પર ઠંડા પરસેવાના ટીપાં બાઝી ગયાં.

'શું થયું બાપુજી? તમે કેમ અટકી ગયા? શું લખ્યું છે એમાં?' ચેતને અધીરાઈથી પૂછ્યું.

હસમુખભાઈના ગળામાંથી અવાજ ફૂટતો નહોતો, આખરે તેમણે અત્યંત ગળગળા અવાજે વાંચવાનું શરૂ કર્યું.

'સંવત ૧૯૭૫, કારતક સુદ એકમ... આજના દિવસે આપણા સમગ્ર પ્રદેશમાં ભયંકર કાળ પડ્યો છે.'

'ગામના ગરીબ લોકો અને નાના બાળકો અન્નના એક એક દાણા માટે રસ્તા પર તરફડી રહ્યા છે.'

'મેં મંદિરમાં કુળદેવી સમક્ષ ચાંદીનો કળશ અને મિષ્ટાન્ન ચઢાવવાની બાધા રાખી હતી, પણ મારી નજર એ ભૂખ્યા બાળકોની આંખો પર પડી.'

'મને તે ક્ષણે સાક્ષાત્કાર થયો કે મારો ઈશ્વર પથ્થરની મૂર્તિમાં કે નિર્જીવ ધાતુમાં નથી, પણ આ જીવતા ભૂખ્યા જીવોમાં બેઠો છે.'

'તેથી હું આજના પવિત્ર દિવસે ચાંદીનો કળશ વેચીને આખા ગામના ભૂખ્યા પરિવારોને અનાજ પહોંચાડું છું.'

'અને હું મારા આવનારા વંશજોને સખત આદેશ આપું છું કે દર બેસતા વર્ષે આ પરિવાર સોના-ચાંદીના દેખાડા કરવાને બદલે ગરીબોની ભૂખ ભાંગશે.'

'જો ભવિષ્યમાં મારા સંતાનો આ દાન બંધ કરીને માત્ર પોતાના અહંકાર ખાતર કળશને તિજોરીમાં સંઘરી રાખશે, તો મારા આશીર્વાદ શ્રાપ બની જશે.'

'અને જે દિવસે મારા આ ઘરમાં કોઈ વિધવા, અનાથ કે લાચાર સ્ત્રીનું અપમાન થશે અને તેને પૂજાથી વંચિત રાખવામાં આવશે, તે દિવસે મારી આ હવેલીનું પતન શરૂ થશે.'

આ શબ્દો પૂરા થતાં જ હસમુખભાઈના હાથમાંથી ચોપડો સહેજ સરકી ગયો અને તેઓ સ્તબ્ધ થઈને પલ્લવી સામે તાકી રહ્યા.

પૂજાના સમગ્ર ઓરડામાં એટલો ઊંડો સન્નાટો છવાઈ ગયો કે બહાર પવનથી હલતા પીપળાના પાંદડાંનો અવાજ પણ સ્પષ્ટ સંભળાતો હતો.

કમળાબેનનું મોં ખુલ્લું રહી ગયું હતું અને ચેતન શરમથી માથું નીચું કરી ગયો હતો.

'સાંભળ્યું બાપુજી?' પલ્લવીનો અવાજ ભીંજાયેલો હતો પણ તેમાં અડગ સત્ય હતું.

'તમારા દાદાજીએ જે પરંપરા જીવોની સેવા માટે અને દાન માટે શરૂ કરી હતી, તેને તમે સમય જતાં સ્વાર્થ અને બંધનમાં બદલી નાખી.'

'પેઢીઓ બદલાતી ગઈ તેમ લોકો દાન કરવાનું ભૂલી ગયા અને માત્ર સોના-ચાંદીનો મોહ અને ઘરની દીકરીઓ પર અત્યાચાર કરવાનું શીખી ગયા.'

'મેં એ પચાસ તોલા ચાંદીનો કળશ વેચી દીધો છે બાપુજી, અને એ રૂપિયામાંથી આપણા ગામની પંદર ગરીબ દીકરીઓની આખા વર્ષની સ્કૂલ ફી અને ચોપડાની વ્યવસ્થા કરી છે.'

'અને જે મીઠાઈઓ તિજોરીમાં સડી જતી હતી, તેના બદલે સો અનાજના કટ્ટા ગરીબ વિધવા બહેનોના ઝૂંપડામાં પહોંચતા કર્યા છે.'

'અને જે નર્મદા કાકીએ આખી જિંદગી તમારી સેવા કરી, તમારા સંતાનોને ઉછેર્યા, એમને અપશુકનિયાળ કહીને ખૂણામાં બેસાડી રાખવા એ કયો ધર્મ છે?'

'જો જીવતા માણસના હૃદયને કચડીને પથ્થરની પૂજા કરવી એ તમારી પરંપરા હોય, તો હા બાપુજી, મેં એ ખોટી પરંપરાને તોડી નાખી છે!'

પલ્લવીના આ શબ્દો હસમુખભાઈના કાળજામાં તીરની જેમ વાગી રહ્યા હતા.

તેમની આંખોમાંથી આંસુની અવિરત ધારા વહેવા લાગી.

તેમને પોતાની ભૂલનું, પોતાના અહંકારનું અને આખી જિંદગી આચરેલા અન્યાયનું ભાન થઈ ગયું.

તેમણે ધીમા અને ધ્રૂજતા પગલે આગળ વધીને પોતાની નાની બહેન નર્મદાના પગ પકડી લીધા.

'નર્મદા... મારી બહેન... મને માફ કરી દે!' હસમુખભાઈ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યા.

'હું ધર્મના નામે આખી જિંદગી અધર્મ કરતો રહ્યો અને તારા પવિત્ર હૃદયને ડગલે ને પગલે દુભાવતો રહ્યો.'

નર્મદાબેને ગભરાઈને પોતાના મોટા ભાઈને ઊભા કર્યા, 'ભાઈ, આવું ન બોલો, તમે મારા પિતા સમાન છો, મને પાપમાં ન નાખો.'

કમળાબેનની આંખોમાંથી પણ પસ્તાવાના આંસુ વહી રહ્યાં હતાં.

તેઓ દોડીને પલ્લવી પાસે આવ્યાં અને તેને બંને હાથે પકડીને પોતાની છાતી સરસી ચાંપી લીધી.

'વહુ, તેં આજે અમારા સમગ્ર કુળની આંખો પર બાંધેલો અંધકારનો પાટો ખોલી નાખ્યો.' સાસુ ગળગળા સાદે બોલ્યાં.

'અમે જેને પરંપરા માનતા હતા એ તો માત્ર અમારો કાળો અહંકાર હતો.'

'તેં અમારા પૂર્વજોના સાચા સંસ્કારોની લાજ રાખી છે, તું આ ઘરની વહુ નહીં પણ સાક્ષાત અન્નપૂર્ણા અને કુળતારિણી છે.'

ચેતન પણ ગર્વ અને આદરથી ભરેલી આંખે પલ્લવી સામે હાથ જોડીને ઊભો રહી ગયો.

હસમુખભાઈએ પોતાના આંસુ લૂછ્યા અને પૂજાની થાળી પોતાના હાથમાં લીધી.

તેમણે એ થાળી નર્મદાબેન અને પલ્લવી બંનેના હાથમાં એકસાથે સોંપી દીધી.

'આજથી આ ઘરમાં સાચી પરંપરા શરૂ થશે.' હસમુખભાઈએ ગદ્ગદિત થઈને જાહેર કર્યું.

'આજની આ પવિત્ર આરતી મારી બહેન નર્મદા અને મારી દીકરી જેવી વહુ પલ્લવી બંને સાથે મળીને ઉતારશે.'

ઓરડામાં આરતીના ઘંટારવ, ઝાલર અને શંખના નાદ ગુંજી ઊઠ્યા.

તે દિવસે દિવાળીના દીવાઓ માત્ર આંગણામાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર પરિવારના હૃદયમાં પણ જ્ઞાન, ક્ષમા અને પ્રેમના દિવ્ય પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠ્યા.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.