વિધવા ફોઈને ઘરની બહાર કાઢ્યા પછી વકીલે ખોલેલા જૂના દસ્તાવેજે પગ નીચેથી જમીન સરકાવી દીધી કારણ કે...

"સુધાફોઈ, આ બેગ તમારી છે. ગાડી નીચે ઊભી છે અને સોસાયટીના ગેટ પાસે ટેક્સી બોલાવી લીધી છે."

અમીષાએ બેડરૂમમાંથી સુધાફોઈનો સાદો સૂટકેસ લાવીને હોલમાં સોફા પાસે મૂક્યો ત્યારે ઘરમાં એક વિચિત્ર, પૂર્વઆયોજિત સોપો પડી ગયો હતો. તેના પતિ હર્ષે ટીવીનું રિમોટ બાજુ પર મૂક્યું અને એક વાર પણ ફોઈ તરફ નજર કર્યા વગર પોતાના લેપટોપની બેગ સરખી કરવા માંડ્યો. તેને આ કામ વહેલી તકે પૂરું કરી દેવું હતું.

"હું માત્ર એટલું પૂછું છું કે આ નિર્ણય અચાનક કેમ લેવાયો?" સુધાફોઈએ ચશ્મા સરખા કરતાં પૂછ્યું. તેમના અવાજમાં કોઈ ભીખ નહોતી, માત્ર એક સંતુલિત આશ્ચર્ય હતું. "ગઈકાલ સુધી તો આપણે સાથે રહેતા હતા."

"અચાનક કશું નથી થયું, ફોઈ," અમીષાએ અવાજમાં સહેજ વ્યવહારિક કડવાશ ઉમેરી. "હવે રુદ્ર મોટો થઈ રહ્યો છે. એને અલગ સ્ટડી રૂમ જોઈએ છે. આ ફ્લેટ ત્રણ બીએચકેનો છે, પણ અમારા પોતાના પરિવાર માટે હવે જગ્યા ટૂંકી પડે છે. વળી, તમારા સગા ભાઈ એટલે કે મારા સસરા ગુજરી ગયા એને પણ પાંચ વર્ષ થઈ ગયા. તમે વિધવા થયા પછી અહીં આવ્યા હતા, અમે આટલા વર્ષ તમને સાચવ્યા. હવે તમારે તમારા પોતાના વતનમાં કે કોઈ આશ્રમમાં સ્થાયી થવું જોઈએ. હર્ષે દર મહિને તમને થોડો ખર્ચ મોકલવાની વ્યવસ્થા વિચારી રાખી છે."

સુધાફોઈએ પોતાના ભત્રીજા હર્ષ સામે જોયું. હર્ષ સોફા પરથી ઊભો થયો. તેના ચહેરા પર સંકોચ હતો, પણ આંખોમાં ગણતરી સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. "ફોઈ, અમીષા જે કહે છે એ પ્રેક્ટિકલ વાત છે. શહેરનો ખર્ચ વધી ગયો છે. આ ઘર પપ્પાએ લીધું ત્યારે સંજોગો અલગ હતા. હવે મારે આ ઘરનું રીનોવેશન કરાવવું છે અને રુદ્રનું ભવિષ્ય જોવું પડે. તમારી સાથે કોઈ અંગત દુશ્મની નથી, પણ સંસાર વ્યવહારથી ચાલે છે."

સુધાફોઈ એક ક્ષણ માટે સ્તબ્ધ ઊભા રહ્યા. તેમના ચહેરા પરની રેખાઓ ખેંચાઈ નહીં, હોઠ ધ્રૂજ્યા નહીં. તેમણે માત્ર સોફા પર પડેલી પોતાની જૂની શાલ સરખી કરી અને સૂટકેસના હેન્ડલ પર હાથ મૂક્યો.

"બરાબર છે," સુધાફોઈએ ધીમા અવાજે કહ્યું. "જો આ ઘર તમારું હોય અને હું અહીં ભારરૂપ હોઉં, તો મારે અહીં એક ક્ષણ પણ ન રોકાવું જોઈએ."

તેમણે કોઈ બીજી દલીલ ન કરી. દરવાજો ખોલીને તેઓ પગથિયાં ઉતરી ગયા. અમીષાએ રાહતનો શ્વાસ લીધો અને દરવાજો ધડામ દઈને બંધ કરી દીધો. હર્ષે ઊંડો શ્વાસ ખેંચ્યો, જાણે ખભા પરથી વર્ષોનો બોજ ઉતરી ગયો હોય.

બીજા જ દિવસે સવારે હર્ષે ઇન્ટિરિયર ડિઝાઇનર અને બિલ્ડિંગના જૂના એડવોકેટ મહેશભાઈને ઘરે બોલાવ્યા. રુદ્રના નવા સ્ટડી રૂમનું પ્લાનિંગ શરૂ થઈ ચૂક્યું હતું. અમીષાએ ટેબલ પર ચા-નાસ્તો ગોઠવ્યો અને નવા ફર્નિચરના કેટલોગ ખોલ્યા.

"મહેશભાઈ, પહેલાં તો આ ફ્લેટના સોસાયટી શેર સર્ટિફિકેટમાં નામ બદલવાનું કામ પતાવી દઈએ," હર્ષે સોફા પર બેસતાં કહ્યું. "પપ્પાના ગયા પછી આ ઘરનું ટ્રાન્સફર બાકી રહી ગયું હતું. મારી મમ્મી પણ નથી અને હું એકમાત્ર વારસદાર છું. એટલે હવે સોસાયટીમાં સભ્ય તરીકે મારું નામ ચડાવી દેવું છે, જેથી લોન લેવામાં કે આગળ વેચવામાં કોઈ અડચણ ન આવે."

મહેશભાઈએ ચશ્મા ચડાવ્યા અને પોતાની લેધર બેગમાંથી જૂની ફાઇલ બહાર કાઢી. આ એ જ વકીલ હતા જેણે વીસ વર્ષ પહેલાં હર્ષના પિતા વિનોદભાઈ માટે આ ઘરની ખરીદીના દસ્તાવેજો તૈયાર કર્યા હતા. તેમણે કાગળો ઉથલાવવાનું શરૂ કર્યું. જેમ જેમ પાનાં પલટાતાં ગયાં, તેમ તેમ મહેશભાઈના ભવાં સંકોચાતાં ગયાં.

"હર્ષ, તું આ ઘર તારા નામે ટ્રાન્સફર કરવાની વાત કરે છે?" મહેશભાઈએ અચાનક માથું ઊંચું કરીને પૂછ્યું.

"હા, સ્વાભાવિક છે ને. પપ્પાનું ઘર છે, હું એમનો દીકરો છું."

"કોણે કહ્યું આ તારા પપ્પાનું ઘર હતું?" મહેશભાઈએ શાંત પણ વજનદાર અવાજે સવાલ ફેંક્યો.

હોલમાં એક ક્ષણ માટે મૌન છવાઈ ગયું. અમીષા ચાનો કપ ટેબલ પર મૂકતાં થંભી ગઈ. હર્ષ હસી પડ્યો, "મહેશભાઈ, તમે મજાક કરો છો? આ ઘરમાં હું મોટો થયો છું. નેમપ્લેટ પર પપ્પાનું નામ હતું."

"નેમપ્લેટ સોસાયટી માટે હતી, કાયદા માટે નહીં," મહેશભાઈએ મૂળ સેલ ડીડ અને બેંક સ્ટેટમેન્ટ ટેબલ વચ્ચે સરકાવ્યા. "આ દસ્તાવેજ બરાબર વાંચ. આજથી વીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ સોસાયટી બની, ત્યારે તારા પિતાની સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્તિ નજીક હતી અને એમનો પગાર એટલો નહોતો કે બેંક આટલી મોટી હોમ લોન મંજૂર કરે. એ વખતે તારા પિતાના ખાતામાં એક પણ રૂપિયો નહોતો જેથી ડાઉન પેમેન્ટ ભરી શકાય."

હર્ષે કાગળ હાથમાં લીધો. તેની આંખો રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજના છેલ્લા પાના પર અટકી ગઈ. ખરીદનાર તરીકે બે નામ હતા—વિનોદભાઈ અને સુધાબેન. પણ પેમેન્ટની વિગતોવાળા ખાનામાં જે લખાણ હતું, તેણે હર્ષના હોશ ઉડાવી દીધા.

"આ શું છે?" હર્ષનો અવાજ ગળામાં જ અટવાઈ ગયો.

"આ એ સત્ય છે જે તારા પિતાએ કદાચ તારા અહંકારને સાચવવા માટે ક્યારેય તને નહોતું કહ્યું," મહેશભાઈએ વિગતવાર સમજાવ્યું. "સુધાબેનના પતિ મિલિટરી એન્જિનિયરિંગ સર્વિસમાં હતા. એમના અવસાન પછી સુધાબેનને સરકાર તરફથી એકસામટી ગ્રેચ્યુઇટી, પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને વીમાની મોટી રકમ મળી હતી. એ જ વખતે તારા પિતા ભાડાના મકાનમાંથી નીકળવાની મથામણમાં હતા. સુધાબેને પોતાનું આખું ફંડ—પૂરેપૂરા ચાલીસ લાખ રૂપિયા—આ ઘર ખરીદવા માટે ડાયરેક્ટ બિલ્ડરના ખાતામાં આરટીજીએસ કર્યા હતા. તારા પિતાએ માત્ર દસ ટકા રકમ નજીવી લોન પેટે લીધી હતી, જેનો હપ્તો પણ સુધાબેન પોતાના પેન્શનમાંથી ભરતાં હતાં."

અમીષાના ચહેરા પરનો રંગ ઊડી ગયો. તે આગળ આવીને કાગળ જોવા લાગી. "પણ મહેશભાઈ, આ ઘરમાં સુધાફોઈ તો હંમેશાં એક આશ્રિતની જેમ રહેતાં હતાં. એમણે ક્યારેય માલિકીનો દાવો કેમ ન કર્યો?"

"કારણ કે એ સંબંધ સાચવતાં હતાં, મિલકત નહીં," મહેશભાઈએ કડવાશથી કહ્યું. "તારા પિતાએ આ દસ્તાવેજમાં સ્પષ્ટ શરત મુકાવી હતી કે આ ઘરમાં પ્રથમ માલિકી હક સુધાબેનનો રહેશે. વિનોદભાઈનું નામ માત્ર સ્થાનિક કાગળો અને સોસાયટીની મીટિંગો પૂરતું ઉમેરવામાં આવ્યું હતું જેથી બહારની દુનિયામાં એક વિધવા બહેનને એકલા દોડાદોડ ન કરવી પડે. તારા પિતાના નિધન પછી આ ઘર સંપૂર્ણપણે સુધાબેનની એકમાત્ર માલિકીનું બની ચૂક્યું છે. તું કે તારો પરિવાર આ ઘરમાં કાયદાકીય રીતે માત્ર ભાડૂઆત કે મહેમાન સમાન છો."

હર્ષ સોફા પર ફસડાઈ પડ્યો. કાગળ પર સુધાફોઈના બેંક ટ્રાન્ઝેક્શન નંબર અને સબ-રજિસ્ટ્રાર ઓફિસનો સિક્કો ચોખ્ખો ચમકતો હતો. જે સ્ત્રીને ગઈકાલે સાંજે તેણે 'જગ્યા ટૂંકી પડે છે' કહીને ઘરની બહાર કાઢી મૂકી હતી, વાસ્તવમાં આ આખી છત એની પોતાની હતી.

"હર્ષ, હવે શું કરશું?" અમીષાનો અવાજ બદલાઈ ગયો હતો. તેની વ્યવહારિકતા હવે ડરમાં ફેરવાઈ ચૂકી હતી. "જો ફોઈ પોલીસ કે વકીલ પાસે જશે તો આપણને આ ઘર ખાલી કરવું પડશે. આપણી પાસે બીજું કોઈ ઘર નથી."

હર્ષ કશું બોલી શક્યો નહીં. તેનું મગજ એ વિચારથી બહેરી મારી ગયું હતું કે જે પિતાને તે આજીવન આ ઘરના કર્તાહર્તા માનતો રહ્યો, તે પિતા પોતે પોતાની બહેનના ઉપકાર નીચે જીવતા હતા. અને એ બહેને આખી જિંદગી ક્યારેય એક પણ વાર એ ઉપકારનો ઉલ્લેખ સુદ્ધાં નહોતો કર્યો. રસોડામાં ચૂપચાપ શાક સમારતાં, રુદ્રને સ્કૂલે મોકલતાં અને સાંજે ખૂણામાં બેસીને માળા ફેરવતાં સુધાફોઈ આ ઘરની અસલી માલિક હતાં.

હર્ષે તરત જ પોતાનો ફોન ઉપાડ્યો. તેણે સુધાફોઈનો નંબર જોડ્યો, પણ ફોન સ્વીચ ઑફ આવતો હતો. તેણે ટેક્સીવાળાને ફોન કર્યો જેને ગઈકાલે બુક કરાવી હતી. ટેક્સીવાળાએ જણાવ્યું કે તેણે ફોઈને શહેરના છેવાડે આવેલા એક સાદા મહિલા આશ્રમ પાસે ઉતાર્યા હતા.

હર્ષે ગાડીની ચાવી ઉપાડી. અમીષા પણ તેની પાછળ ગાડીમાં બેસી ગઈ. રસ્તામાં બંને વચ્ચે એક પણ શબ્દની આપ-લે ન થઈ. જે ગુનો તેમણે કર્યો હતો, તેનો ભાર એટલો મોટો હતો કે કોઈ બહાનું કે દલીલ કામ આવે તેમ નહોતી.

શહેરના પાદરે આવેલા એ ટ્રસ્ટ સંચાલિત આશ્રમના નાના બગીચામાં સુધાફોઈ બેઠા હતા. તેમની સામે લીમડાનું ઝાડ હતું અને હાથમાં એક નાની ધાર્મિક પુસ્તિકા હતી. તેમની સૂટકેસ રૂમના એક ખૂણામાં એમ જ વણખોલેલી પડી હતી.

હર્ષ ધીમા પગલે તેમની પાસે ગયો. અમીષા પણ થોડે દૂર નીચી નજર કરીને ઊભી રહી ગઈ.

"ફોઈ..." હર્ષનો અવાજ ભારે થઈ ગયો હતો.

સુધાફોઈએ માથું ઊંચું કર્યું. તેમની નજરમાં કોઈ ક્રોધ નહોતો, કોઈ બદલાની ભાવના નહોતી. "તું કેમ આવ્યો, હર્ષ? કોઈ કાગળિયું રહી ગયું છે?"

હર્ષ પોતાના ઘૂંટણ વાળીને નીચે બેસવા જતો હતો, પણ પોતાની જાતને અટકાવીને બાજુની સિમેન્ટની બેન્ચ પર બેસી ગયો. "ફોઈ, મહેશભાઈ ઘરે આવ્યા હતા. એમણે મને એ દસ્તાવેજો બતાવ્યા."

સુધાફોઈના ચહેરા પર એક આછું, થાકેલું સ્મિત આવ્યું. "ઓહ, તો તને ખબર પડી ગઈ."

"તમે મને પહેલાં કેમ ન કહ્યું?" હર્ષે નીચી નજરે પૂછ્યું. "જ્યારે અમીષા તમારી બેગ બહાર મૂકી રહી હતી, જ્યારે હું તમને સંસારના વ્યવહારના પાઠ ભણાવી રહ્યો હતો, ત્યારે તમે એક શબ્દ પણ કેમ ન બોલ્યા? તમે મને કહી શકતા હતા કે આ ઘર તમારું છે અને મારે બહાર નીકળવું જોઈએ."

સુધાફોઈએ પુસ્તક બંધ કર્યું. તેમણે હર્ષ તરફ જોયું, "જો મારે તને એ કાગળ બતાવીને એ ઘરમાં રહેવું પડત, હર્ષ, તો એ મારા ભાઈના પ્રેમનું અપમાન હોત. વિનોદ મને બહેન કરતાં વધારે માનતો હતો. એણે આખી જિંદગી એ વાતનો ભાર રાખ્યો હતો કે એ પોતાની બહેનના પૈસાથી ઊભા થયેલા ઘરમાં રહે છે. મેં એને વચન આપ્યું હતું કે જ્યાં સુધી એ જીવે છે ત્યાં સુધી દુનિયા સામે આ ઘર એનું જ રહેશે."

તેમણે એક ક્ષણનો વિરામ લીધો અને આગળ કહ્યું, "અને તારી વાત... જો તું મને તારા પિતાની બહેન સમજીને ઘરમાં ન રાખી શકતો હોય, તો હું તને મારા મકાનનો ભાડૂઆત બનાવીને ત્યાં કેમ રાખું? સંબંધ જ્યારે અધિકાર અને કાગળના જોરે ટકાવવો પડે, ત્યારે એ સંબંધ મરી પરવારે છે. હું એ ઘરમાં મારા ભાઈના પરિવાર સાથે રહેતી હતી. જ્યારે પરિવાર જ ન રહ્યો, તો માત્ર સિમેન્ટ-રેતીના મકાનની માલિક બનીને મારે શું કરવું હતું?"

અમીષા આગળ આવી. તેનો અહંકાર હવે સંપૂર્ણ ઓગળી ચૂક્યો હતો. "ફોઈ, અમારી ભૂલ થઈ ગઈ. અમે અંધ બની ગયા હતા. તમે પ્લીઝ ઘેર પાછા ચાલો. એ ઘર તમારું છે."

"ના, બેટા," સુધાફોઈએ શાંતિથી માથું નકારમાં ધુણાવ્યું. "હવે એ ઘર મારું પણ નથી અને તમારું પણ નથી. ગઈકાલે સાંજે અહીં આવ્યા પછી મેં ટ્રસ્ટના સેક્રેટરી સાથે વાત કરી લીધી છે. સોમવારે હું મહેશભાઈને બોલાવીને એ ઘર આ ટ્રસ્ટના નામે ગિફ્ટ ડીડ કરી દેવાની છું, જેથી અહીં રહેતી નિરાધાર સ્ત્રીઓ માટે એક નવું કેન્દ્ર બની શકે."

હર્ષ અને અમીષા બંને સુન્ન થઈ ગયા. કાયદાકીય રીતે તેઓ સુધાફોઈને રોકી શકે તેમ નહોતા, અને નૈતિક રીતે તો તેઓ ક્યારનાય હારી ચૂક્યા હતા.

"તમારી પાસે હજુ છ મહિનાનો સમય છે," સુધાફોઈએ છેલ્લી વાર હર્ષ સામે જોતાં કહ્યું. "ટ્રસ્ટ તમને બીજું ઘર શોધવા માટે પૂરતો સમય આપશે. તું મારો ભત્રીજો છે એટલે હું તને રસ્તા પર નહીં મૂકું. પણ હવે સંબંધોના હિસાબ-કિતાબ પૂરા થઈ ગયા છે. હવે તું જા, મારે પ્રાર્થનાનો સમય થયો છે."

સુધાફોઈ ઊભા થયા અને આશ્રમના પ્રાર્થના હોલ તરફ ચાલવા લાગ્યા. હર્ષ ત્યાં જ બેન્ચ પર બેસી રહ્યો. તેના હાથમાં એ ઘરની કોઈ ચાવી નહોતી, અને મનમાં રહેલો પરિવારનો આભાસી ગર્વ હંમેશ માટે વિખેરાઈ ચૂક્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.