પિતાની ચિતા સામે ઊભા રહીને દીકરાએ અગ્નિ આપવાની ના પાડી દીધી કારણ કે...

"ઘડો ત્યાં જ મૂકી દો, પંડિતજી. જ્યાં સુધી મને એ સવાલનો જવાબ ન મળે, ત્યાં સુધી હું આ અગ્નિસંસ્કારની એક પણ વિધિ આગળ વધારવાનો નથી."

સ્મશાનના શાંત હોલમાં આરવે જ્યારે હાથમાં પકડેલો માટીનો કળશ પથ્થરના ઓટલા પર પાછો મૂક્યો, ત્યારે ત્યાં હાજર વીસ-પચીસ સગાં-સંબંધીઓમાં સોપો પડી ગયો. લાકડાંની ચિતા પર પિતા હસમુખભાઈનો નિશ્ચેષ્ટ દેહ પડ્યો હતો. કપાળ પર ચંદનનો લેપ સુકાઈ રહ્યો હતો અને ઘીની સોડમ વચ્ચે અગરબત્તીનો ધુમાડો હવામાં ઘૂમરાતો હતો.

"આરવ, તું પાગલ થઈ ગયો છે? આ સમય આવી જીદ કરવાનો છે?" કાકા ધીરુભાઈ આગળ આવ્યા અને આરવનો ખભો પકડીને તેને બાજુએ ખેંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો. "સગાં-વહાલાં ઊભાં છે, બાર વાગી ગયા છે. પિતા સાથે જે પણ વાંધો હોય એ ઘેર જઈને પતાવજે. આ એમની અંતિમ યાત્રા છે."

આરવે કાકાનો હાથ ધીમેથી હટાવી દીધો. તેની આંખો લાલ હતી, પણ તેમાં અફસોસ કે આક્રંદ નહોતું; એક સ્થિર, કડવી હઠ હતી. "કાકા, જે માણસે આખી જિંદગી મને પોતાનો દીકરો માન્યો જ નથી, માત્ર એક ઔપચારિક ઋણ ચૂકવતો હોય એમ ઉછેર્યો છે, એને મુક્તિ અપાવવાનો મારો કોઈ અધિકાર નથી બનતો. છેલ્લા દસ વર્ષમાં એમણે મારી સાથે દસ મિનિટ પણ સરખી વાત કરી છે? ગઈકાલે રાત્રે એ હોસ્પિટલના આઈસીયુમાં અંતિમ શ્વાસ લેતા હતા ત્યારે પણ એમની નજર દરવાજા પર કોઈ બીજાને જ શોધતી હતી. હું સામે ઊભો હતો, છતાં એમણે મારી સામે જોયું પણ નહીં."

પંડિતજીએ ચિંતિત નજરે ઘડિયાળ જોઈ. "ભાઈ, મુહૂર્ત વીતી જશે તો જીવ અટવાઈ જશે. વંશજ તરીકે આ તારી ફરજ છે."

"ફરજ લાગણી વગર નથી નિભાવાતી," આરવે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું. "જે માણસનું આખું જીવન એક બંધ કબાટ જેવું રહ્યું, જેમણે ક્યારેય મારા ખભે હાથ મૂકીને નથી પૂછ્યું કે હું કેમ છું, એમના મોક્ષની જવાબદારી હું માત્ર સમાજને બતાવવા માટે નહીં ઉપાડું. હું અહીંથી એક ડગલું પણ આગળ નહીં વધું."

વાતાવરણમાં ભારેલા અગ્નિ જેવો તણાવ ફેલાઈ ગયો હતો. લોકો કાનમાં કૂથલી કરવા લાગ્યા હતા કે દીકરો કેટલો અહંકારી અને લાગણીહીન નીકળ્યો. પણ આરવ માટે આ અહંકાર નહોતો, વર્ષોથી અંદર દબાયેલી એ ઉપેક્ષાની કળતર હતી જે આજે પિતાના ગયા પછી જ્વાળામુખી બનીને બહાર આવી હતી. બાળપણથી જ તેણે પિતાની આંખોમાં પોતાના માટે એક અજીબ અંતર જોયું હતું. સારામાં સારી શાળામાં ભણાવ્યો, જરૂરિયાતો પૂરી કરી, પણ ક્યારેય વહાલનો એક હળવો સ્પર્શ ન આપ્યો. જાણે આરવ તેમના જીવનમાં કોઈ પરાણે સ્વીકારેલી જવાબદારી હોય.

બરાબર એ જ ક્ષણે, સ્મશાનના મુખ્ય લોખંડી દરવાજે એક જૂની રિક્ષા આવીને ઊભી રહી.

એમાંથી એક યુવાન ઉતર્યો. ઉંમર આરવ જેટલી જ—લગભગ અઠ્ઠાવીસ-ત્રીસ વર્ષ. સાદા કપાસિયા રંગના ખમીસમાં સજ્જ એ યુવાનના ચહેરા પર દોડાદોડનો થાક હતો. તેના હાથમાં કાગળનું એક જૂનું, ઘસાઈ ગયેલું પરબીડિયું હતું. તેણે સીધા સ્મશાનના ઓટલા તરફ પગલાં ભર્યાં. ટોળામાંથી રસ્તો કરતાં એ યુવાન સીધો ચિતા પાસે આવીને ઊભો રહ્યો.

બધાની નજર તેના પર સ્થિર થઈ ગઈ. ધીરુભાઈએ પૂછ્યું, "ભાઈ, તું કોણ છે? અહીં કોનું કામ છે?"

તે યુવાને કોઈના સવાલનો જવાબ ન આપ્યો. તેણે શાંત નજરે ચિતા પર સૂતેલા હસમુખભાઈના શાંત ચહેરા તરફ જોયું. તેના હોઠ સહેજ ધ્રૂજ્યા, પણ તેણે તરત જ પોતાના મનોભાવ પર કાબૂ મેળવી લીધો. પછી તે સીધો આરવ સામે ફર્યો.

"તારું નામ આરવ છે ને?" તેનો અવાજ સહેજ ઘસાયેલો પણ મક્કમ હતો.

"હા. પણ તમે કોણ છો?" આરવે ભવાં ચડાવીને પૂછ્યું.

યુવાને પોતાના હાથમાં રહેલું પરબીડિયું ખોલ્યું. અંદરથી કાળી-સફેદ બોર્ડરવાળો એક જૂનો ફોટોગ્રાફ બહાર કાઢ્યો. ફોટો સાધારણ સ્ટુડિયોમાં પડાવેલો હતો, પણ સાચવીને રાખેલો હોવાથી હજુ ચોખ્ખો હતો. તેણે એ ફોટો આરવના હાથમાં મૂક્યો. "હસમુખકાકાએ મને કહ્યું હતું કે જો તું આ સમયે અટકી જાય, તો મારે આ લઈને અહીં પહોંચવું."

આરવે ઝાંખા પ્રકાશમાં એ ફોટો જોયો અને તેના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ.

ફોટામાં બે માણસો એકબીજાના ખભા પર હાથ મૂકીને ઊભા હતા. એક હસમુખભાઈ હતા—પોતાની યુવાનીમાં, લગભગ પચીસ વર્ષ પહેલાંના. અને એમની બાજુમાં જે માણસ ઊભો હતો, તેનો ચહેરો આબેહૂબ... બિલકુલ આરવ જેવો જ હતો. એ જ તીખી નાક-નકશો, એ જ આંખોનો ઢાળ, કપાળ પરનો એ જ નાનો તલ. એ આરવની પોતાની કાર્બન કોપી જેવો દેખાતો હતો.

આરવનો શ્વાસ રૂંધાવા લાગ્યો. "આ... આ કોણ છે? અને આ ફોટો તમારી પાસે ક્યાંથી આવ્યો?"

"મારું નામ દેવેન છે," તે યુવાને ધીમા, ગંભીર અવાજે વાત શરૂ કરી. "અને આ ફોટામાં હસમુખકાકાની બાજુમાં જે ઊભા છે, એ મારા મોટાબાપુ હતા—જયંતિભાઈ. તારા સગા પિતા."

આખા સ્મશાનમાં પવનની લહેરખી સિવાય કોઈ અવાજ નહોતો. ધીરુભાઈ અને અન્ય વડીલો પણ એકબીજા સામે સ્તબ્ધ થઈને જોવા લાગ્યા.

"શું બકવાસ કરો છો?" આરવે ફોટો પાછો આપવાનો પ્રયાસ કર્યો. "મારા પિતા અહીં સૂતા છે. મારા જન્મના દાખલાથી લઈને પાસપોર્ટ સુધી બધે હસમુખભાઈનું નામ છે."

"કારણ કે કાગળ પર એમણે ક્યારેય તને અનાથ સાબિત થવા દીધો જ નહોતો," દેવેને કહ્યું, તેની આંખોમાં ભૂતકાળની કોઈ કડવી યાદ તરી આવી. "આજથી અઠ્ઠાવીસ વર્ષ પહેલાં, જ્યારે આપણું આખું ગામ સરદાર સરોવર કેનાલના બાંધકામની સાઇટ પાસે કામ કરતું હતું, ત્યારે એક રાત્રે માટી ધસી પડી હતી. એ અકસ્માતમાં મારા મોટાબાપુ જયંતિભાઈ અને તારી સગી માતા બંને દબાઈ ગયાં હતાં. તું ત્યારે માંડ છ મહિનાનો હતો. હસમુખકાકા એ સાઇટ પર સુપરવાઇઝર હતા અને જયંતિભાઈના સૌથી અંગત મિત્ર."

આરવ માત્ર પથ્થર બનીને સાંભળી રહ્યો હતો.

"કાકા પોતે પણ એ દુર્ઘટનામાં ઘાયલ થયા હતા," દેવેને આગળ ચલાવ્યું. "હોસ્પિટલમાંથી બહાર આવ્યા પછી એમણે જોયું કે તારા પરિવારમાં તારી સંભાળ રાખનાર કોઈ બચ્યું નહોતું. અમારા પરિવારે પણ હાથ ઊંચા કરી દીધા હતા કારણ કે અમારી પાસે ખાવાના સાંસા હતા. એ દિવસે હસમુખકાકાએ એક નિર્ણય લીધો. એમણે પોતાની સગાઈ તોડી નાખી. એમણે આખી જિંદગી લગ્ન ન કરવાનો સંકલ્પ કર્યો, માત્ર એટલા માટે કે કોઈ નવી સ્ત્રી ઘરમાં આવીને તારા પર સાવકાપણું ન દાખવે. એમણે તને દત્તક લીધો, પણ ક્યારેય કાગળ પર 'દત્તક' શબ્દ ન આવવા દીધો. એમણે પોતાનું આખું નામ, પોતાની ઓળખ તને આપી દીધી."

"તો પછી..." આરવનો અવાજ અંદરથી તૂટી રહ્યો હતો, પણ તેણે પોતાની જાતને સંભાળી. "તો પછી એમણે મારી સાથે ક્યારેય પિતા જેવો પ્રેમ કેમ ન કર્યો? કેમ હંમેશાં એક અજાણ્યા માણસની જેમ મારી સામે જોતા રહ્યા?"

દેવેને એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને ચિતા પર શાંત પડેલા હસમુખભાઈ તરફ નજર કરી. "કારણ કે જ્યારે પણ એ તારી સામે જોતા, એમને તારામાં જયંતિભાઈ દેખાતા. તારો ચહેરો, તારી ચાલવાની ઢબ, તારો અવાજ—બધું જ એ મિત્ર જેવું હતું જેને એ બચાવી નહોતા શક્યા. એ માણસ આખી જિંદગી એક અપરાધભાવમાં જીવ્યો કે માટીના ઢગલા નીચેથી એ પોતે જીવતો બહાર આવી ગયો, પણ તારા માતા-પિતાને ન બચાવી શક્યો. એમને ડર હતો કે જો એ તારી વધુ નજીક જશે, તને વધારે વહાલ કરશે, તો કદાચ તારા સાચા પિતાના હક પર તરાપ મરાઈ જશે. એ હંમેશાં પોતાને તારા પિતા નહીં, તારા અસલી પિતાની અનામતનો ચોકીદાર માનતા હતા."

દેવેને પોતાના ખિસ્સામાંથી એક નાની ચાવી કાઢી અને આરવની હથેળીમાં મૂકી. "કાલે રાત્રે જ્યારે એમણે છેલ્લો શ્વાસ લીધો, ત્યારે એમની નજર દરવાજા પર મને જ શોધતી હતી. કારણ કે એમણે મને વચન આપવા કહ્યું હતું કે હું સમયસર પહોંચીને તને આ સત્ય કહી દઉં. એમણે કહ્યું હતું, 'આરવ મોટો થઈ ગયો છે. હવે એ આ સત્ય સહન કરી શકશે. મારે એના મનમાં કોઈ ખોટો આદર્શ બનીને નથી જવું, પણ એને એ ખબર હોવી જોઈએ કે એનો આ સંસારમાં કોઈ દોષ નહોતો.' આ ચાવી એમની બેંક લોકરની છે. અંદર તારા અસલી મા-બાપના થોડા દાગીના અને એમની છેલ્લી તસવીરો સાચવીને મૂકેલી છે, જે એમણે આજ સુધી તારાથી છુપાવી રાખી હતી જેથી તારું બાળપણ કોઈ અસુરક્ષામાં ન વિતે."

આરવના હાથમાં રહેલો ફોટો હવે ભારે લાગતો હતો. તેણે ફરી એકવાર ફોટામાં દેખાતા એ અજાણ્યા ચહેરા તરફ જોયું, જે તેનો પોતાનો ભૂતકાળ હતો. અને પછી ચિતા પર પોઢેલા એ માણસ તરફ જોયું, જેણે પોતાની આખી જવાની, પોતાના અંગત સુખો, પોતાનો સંસાર માત્ર એક મિત્રના છ મહિનાના બાળકના ભવિષ્ય માટે હોમી દીધા હતા.

જે અંતરને આરવ આખી જિંદગી 'ધિક્કાર' કે 'ઉપેક્ષા' સમજતો રહ્યો હતો, એ હકીકતમાં એક માણસનો પોતાની જાત સાથેનો મૂંગો સંઘર્ષ હતો. એક એવો ત્યાગ જે ક્યારેય શબ્દોમાં વ્યક્ત નહોતો થયો, કારણ કે એ ત્યાગને કોઈ યશ કે આભારની અપેક્ષા નહોતી.

આરવ ધીમા પગલે ચિતા તરફ આગળ વધ્યો. તેની આંખોમાં કોઈ બૂમાબૂમ નહોતી, ચહેરા પર કોઈ નાટકીય હાવભાવ નહોતા. માત્ર એક ઊંડી, ગંભીર શાંતિ હતી. તેણે ઓટલા પર મૂકેલો માટીનો કળશ ફરીથી પોતાના બંને હાથમાં ઉપાડ્યો.

પંડિતજીએ આરવ તરફ જોયું. આરવે માત્ર માથું હલાવીને સંમતિ આપી.

"વિધિ શરૂ કરો, પંડિતજી," આરવનો અવાજ હવે બિલકુલ સ્થિર હતો. "જેણે મને જન્મ આપ્યો એ પિતા હતા, પણ જેમણે મને માણસ બનાવ્યો એ મારા ભગવાન હતા. આ મુક્તિ માત્ર એમની નથી, મારા પસ્તાવાની પણ છે."

અગ્નિનો પહેલો તણખો લાકડાંને અડ્યો અને ધીમે ધીમે જ્વાળાઓ આકાશ તરફ ઊંચે ચડવા લાગી. આરવ ત્યાં જ હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો, ધુમાડાની વચ્ચે એ ચહેરાને કાયમ માટે વિદાય આપતો, જેને સમજવામાં તેણે આખી જિંદગી વિતાવી દીધી હતી.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.