દાદીમાના ખાતામાં દર મહિને અજાણ્યા માણસ તરફથી પૈસા આવતા જોઈ દીકરો ભડક્યો, બેંક જઈને સત્ય પૂછતાં વૃદ્ધે રડીને કહ્યું કે...

બપોરના સમયે ઘરના દિવાનખંડમાં છાપાંના પાનાં ફેરવવાનો ધીમો અવાજ આવી રહ્યો હતો.

કેતન સોફા પર બેસીને પોતાની વૃદ્ધ દાદીમા ગોદાવરીબાની બેંક અને પોસ્ટ ઓફિસની જૂની પાસબુકોમાં એન્ટ્રીઓ ચકાસી રહ્યો હતો.

ગોદાવરીબા સામે લાકડાના બાજઠ પર બેસીને માળા ફેરવી રહ્યાં હતાં અને તેમનું ધ્યાન પોતાના ઈષ્ટદેવના સ્મરણમાં હતું.

ઘરના મોભી અને કેતનના પિતા જયેશભાઈ ચાનો કપ હાથમાં લઈને ઓસરીમાંથી અંદર આવ્યા અને ટીપોઈ પાસે બેઠા.

આવકવેરાના રિટર્ન માટે દાદીમાના ખાતાની વાર્ષિક વિગતો એકઠી કરવી જરૂરી હતી.

કેતને સ્ટેટ બેંકની પાસબુકનું છેલ્લું પાનું ફેરવ્યું અને અચાનક તેની આંગળી એક ચોક્કસ એન્ટ્રી પર અટકી ગઈ.

છેલ્લા પાંચ વર્ષથી દર મહિનાની પાંચમી તારીખે નિયમિત દસ હજાર રૂપિયા કોઈ 'પ્રવીણ' નામના વ્યક્તિના ખાતામાંથી જમા થતા હતા.

કેતને પાછળના બીજા પાનાં પણ ધ્યાનથી જોયા તો તેમાં પણ છેલ્લા દસ વર્ષથી આ જ સિલસિલો અવિરત ચાલુ હતો.

દર મહિને બરાબર પાંચમી તારીખે દસ હજાર રૂપિયા ગોદાવરીબાના ખાતામાં સીધા ટ્રાન્સફર થઈ જતા હતા.

કેતને આશ્ચર્યથી ભ્રમરો સંકોચી અને પિતા તરફ જોયું.

'પપ્પા, આપણા કુટુંબમાં કે ઓળખીતાઓમાં આ પ્રવીણ નામનું કોઈ સગું છે?' કેતને સહજતાથી પૂછ્યું.

જયેશભાઈએ ચાનો ઘૂંટડો ભરતાં વિચાર્યું અને નકારમાં માથું ધુણાવ્યું.

'ના બેટા, આપણા દૂરના સગાવહાલામાં પણ કોઈ પ્રવીણ નામનો માણસ નથી. કેમ શું થયું?' પિતાએ પૂછ્યું.

'તો પછી છેલ્લા દસ વર્ષથી દર મહિને આ પ્રવીણ નામનો અજાણ્યો માણસ દાદીમાના ખાતામાં દસ હજાર રૂપિયા કેમ જમા કરાવે છે?' કેતને પાસબુક પિતા સામે ધરી.

જયેશભાઈના હાથમાંથી ચાનો કપ રકાબીમાં જોરથી અથડાયો અને ગરમ ચા ટીપોઈ પર ઢોળાઈ ગઈ.

તેમણે ચશ્મા સરખા કરીને પાસબુકની એન્ટ્રીઓ જોઈ, તેમની આંખોમાં અવિશ્વાસ અને આંચકો સ્પષ્ટ દેખાતો હતો.

બાજઠ પર બેઠેલાં ગોદાવરીબાના હાથમાંથી તુલસીની માળા અચાનક થંભી ગઈ.

દાદીમાનો ચહેરો સાવ સફેદ પૂણી જેવો ફિક્કો પડી ગયો અને તેમણે નીચી નજર કરી લીધી.

'બા! આ શું છે?' જયેશભાઈનો અવાજ એકાએક ઊંચો થઈ ગયો.

'તમે અમારાથી છુપાવીને કોઈ અજાણ્યા પારકા માણસ પાસેથી દર મહિને આટલી મોટી રકમ કેમ લો છો?'

ગોદાવરીબા ચૂપ રહ્યા, તેમના ધ્રૂજતા હાથ માળાના મણકા પર દબાયેલા રહ્યા.

રસોડામાંથી કેતનની માતા ગીતાબેન પણ હાથ લૂછતાં લૂછતાં દોડી આવ્યાં.

'શું વાત છે? કેમ આટલા બધા ગરમ થાવ છો?' ગીતાબેને પૂછ્યું.

'ગીતા, જો આ તારી સાસુના પરાક્રમ! આપણે આખી જિંદગી એમની સેવામાં કોઈ કસર નથી છોડી,' જયેશભાઈએ ક્રોધથી કહ્યું.

'આપણે એમને ખાવા-પીવાથી માંડીને દવા-દારૂ સુધીની તમામ સુખ-સગવડ આપીએ છીએ.'

'છતાં આ આખી સોસાયટીમાં અને સગાવહાલામાં આપણી આબરૂના ધજાગરા ઉડે એવું કામ એમણે કર્યું છે!'

'લોકો જાણશે તો શું કહેશે કે દીકરો અને વહુ વૃદ્ધ માને સાચવતા નથી એટલે કોઈ બહારનો માણસ એમને રોટલાનો ખર્ચો આપે છે?'

જયેશભાઈના આકરા વેણથી ગોદાવરીબાની આંખોમાંથી આંસુ છલકાઈ આવ્યાં.

'જયેશ, તું જે વિચારે છે એવું કંઈ નથી બેટા,' દાદીમાએ ધ્રૂજતા અવાજે ખુલાસો કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

'તો કેવું છે બા? મને ચોખ્ખો જવાબ આપો કે આ પ્રવીણ કોણ છે?' જયેશભાઈ તાડૂક્યા.

'શું બાપુજીની કોઈ ગુપ્ત મિલકત તમે આ માણસને વેચી દીધી છે?'

'કે પછી કોઈ જૂનું રહસ્ય છે જે તમે અમારાથી આખી જિંદગી છુપાવતા આવ્યા છો?'

ગોદાવરીબાએ પોતાના સાડલાના છેડાથી આંસુ લૂછ્યાં પણ હોઠ સીવી લીધા.

તેમણે મૌન ધારણ કરી લીધું, જેણે જયેશભાઈ અને કેતનની શંકાને વધુ બળવત્તર બનાવી દીધી.

'ઠીક છે, જો તમે સાચું નહીં કહો તો હું પોતે આ માણસને શોધી કાઢીશ,' કેતને મક્કમ અવાજે કહ્યું.

કેતને પાસબુકમાંથી ટ્રાન્સફર કરનાર બેંક શાખા અને એકાઉન્ટ નંબર નોંધી લીધા.

દાદીમાના જૂના ચામડાના પાકીટમાંથી તેને એક નાની પીળી ચબરખી પણ મળી આવી, જેના પર એક દુકાનનું સરનામું અને ફોન નંબર લખેલા હતા.

બપોરના તડકામાં કેતન પોતાની મોટરસાયકલ લઈને એ સરનામે પહોંચવા નીકળી પડ્યો.

તેના મનમાં અનેક નકારાત્મક વિચારો ઘૂમરાઈ રહ્યા હતા.

તેને લાગતું હતું કે કોઈ લુચ્ચો માણસ તેની ભોળી દાદીમાને બ્લેકમેલ કરી રહ્યો હશે અથવા કોઈ ગેરકાયદેસર વ્યવહાર ચાલતો હશે.

સરનામું શોધતાં શોધતાં તે શહેરના જૂના બજારના છેડે આવેલી એક મોટી અનાજ-કરિયાણાની પેઢી સામે આવીને ઊભો રહ્યો.

બોર્ડ પર મોટા અક્ષરે લખ્યું હતું: 'શ્રી લક્ષ્મી ટ્રેડર્સ'.

દુકાનની ગાદી પર એક પંચાવન વર્ષના ભદ્ર અને સફેદ ઝભ્ભો પહેરેલા વડીલ ચોપડા તપાસી રહ્યા હતા.

કેતને દુકાનમાં પ્રવેશ કર્યો અને સીધો જ ગાદી પાસે જઈને ઊભો રહ્યો.

'તમારું નામ પ્રવીણભાઈ છે?' કેતને તીખા અવાજે પૂછ્યું.

પેલા વડીલે ચશ્મા નીચા કરીને કેતન સામે જોયું અને નમ્રતાથી સ્મિત કર્યું.

'હા ભાઈ, હું જ પ્રવીણ છું. બોલો શું કામ હતું?' તેમણે પૂછ્યું.

'હું ગોદાવરીબાનો પૌત્ર કેતન છું,' કેતને કોઈ પણ ઔપચારિકતા વિના કહ્યું.

'ગોદાવરીબા'નું નામ સાંભળતાં જ પ્રવીણભાઈના ચહેરા પરનો ભાવ એક ક્ષણમાં સાવ બદલાઈ ગયો.

તેઓ પોતાની ગાદી પરથી વીજળીની ઝડપે ઊભા થઈ ગયા.

તેમની આંખોમાં અપાર આદર અને અહોભાવ છલકાઈ આવ્યો.

'અરે બેટા! તું મોટાભાઈ જયેશનો દીકરો છે? આવ આવ, અંદર બેસ!' પ્રવીણભાઈએ ગળગળા થઈને કેતનનો હાથ પકડી લીધો.

તેમણે નોકરને તરત જ ઠંડું પાણી અને શરબત લાવવા બૂમ પાડી.

પણ કેતનનો ગુસ્સો જરાય ઓછો થયો નહોતો, તેણે હાથ છોડાવી લીધો.

'મને કોઈ શરબત કે સરભરાની જરૂર નથી પ્રવીણભાઈ,' કેતને કડક શબ્દોમાં કહ્યું.

'હું અહીં ફક્ત એ પૂછવા આવ્યો છું કે તમે છેલ્લા દસ વર્ષથી મારી દાદીમાના ખાતામાં દર મહિને દસ હજાર રૂપિયા કેમ જમા કરાવો છો?'

'અમારા ઘરમાં કોઈ વાતની ખોટ નથી, તો પછી તમે કયા સંબંધે મારી દાદીમાને આ પૈસા મોકલી રહ્યા છો?'

'તમારા આ પૈસાના કારણે આજે અમારા આખા ઘરમાં કંકાસ થયો છે અને મારા પિતા દાદીમા પર શંકા કરી રહ્યા છે!'

કેતનના આ આકરા શબ્દો સાંભળીને પ્રવીણભાઈ એક ક્ષણ માટે સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

તેમનો ચહેરો ગંભીર થઈ ગયો અને તેમની આંખોના ખૂણા ભીના થઈ ગયા.

તેમણે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને કેતનને પ્રેમથી ખુરશી પર બેસાડ્યો.

'બેટા, તારા પિતા કે તું ગોદાવરીબા પર શંકા કરો એ આ ધરતી પરનો સૌથી મોટો અન્યાય કહેવાય,' પ્રવીણભાઈએ ધીમા અવાજે કહ્યું.

'તું જે દસ હજાર રૂપિયાની વાત કરે છે ને, એ કોઈ ઉપકાર કે દાન નથી, પણ એ દેવીના ચરણોમાં ચડાવેલી મારી નાનકડી ભેટ છે.'

કેતન અસમંજસમાં પડી ગયો, 'એટલે? તમે શું કહેવા માંગો છો?'

પ્રવીણભાઈએ ગાદી પાછળની લોખંડની તિજોરી ખોલી અને અંદરથી એક નાનું, લાલ મખમલનું બોક્સ બહાર કાઢ્યું.

બોક્સ ખોલતાં જ અંદરથી સોનાની એક જૂની, ઘસાઈ ગયેલી કંઠી અને કેટલાક જૂના કાગળો નીકળ્યા.

'આ જો બેટા, આ કંઠી તારી દાદીમાની છે,' પ્રવીણભાઈએ ધ્રૂજતા હાથે એ ઘરેણું કેતનની સામે ધર્યું.

'આજથી ચાલીસ વર્ષ પહેલાં મારા પિતાનું અચાનક અવસાન થઈ ગયું હતું.'

'અમે સાવ રસ્તા પર આવી ગયા હતા, ઘરમાં અનાજનો એક દાણો નહોતો અને માથે મોટું દેવું હતું.'

'હું ત્યારે એન્જિનિયરિંગના બીજા વર્ષમાં ભણતો હતો અને મારી પાસે કોલેજની પરીક્ષા ફી ભરવાના પણ પૈસા નહોતા.'

'મેં ભણતર છોડીને મજૂરી કરવાનું નક્કી કરી લીધું હતું અને હું આપઘાત કરવાના વિચારો કરતો હતો.'

'તે સમયે તારા દાદાજી પથારીવશ હતા અને તારા પિતા જયેશ હજુ નાના હતા.'

'તારી દાદીમા ગોદાવરીબા અમારા પાડોશમાં રહેતાં હતાં.'

'તેમને જ્યારે ખબર પડી કે એક હોંશિયાર દીકરો પૈસાના અભાવે ભણતર છોડી રહ્યો છે, ત્યારે તેઓ એક સાંજે અમારા ઘરે આવ્યાં.'

'તેમણે કોઈને પણ કહ્યા વિના પોતાના ગળામાંથી આ સોનાની કંઠી ઉતારીને મારી વિધવા માતાના હાથમાં મૂકી દીધી હતી.'

'તેમણે કહ્યું હતું કે આ કંઠી વેચીને પ્રવીણની કોલેજની પૂરી ફી ભરી દો અને તેને ભણાવો.'

'મારી મા રડી પડી હતી અને ના પાડતી હતી, પણ ગોદાવરીબાએ કહ્યું હતું કે સોનું તો ફરી બની જશે, પણ એક દીકરાનું ભવિષ્ય રોળાઈ જશે તો ભગવાન મને ક્યારેય માફ નહીં કરે.'

પ્રવીણભાઈનો અવાજ રડવાથી રૂંધાઈ ગયો, તેઓ બોલતાં બોલતાં અટકી ગયા.

કેતન અવાક થઈને પેલા સોનાના ઘરેણા સામે જોઈ રહ્યો, તેના રૂંવાડાં ઊભાં થઈ ગયાં હતાં.

'મેં એ કંઠી વેચી નહોતી, પણ તેને ગીરવે મૂકીને લોન લીધી અને મારું ભણતર પૂરું કર્યું,' પ્રવીણભાઈએ આગળ કહ્યું.

'હું એન્જિનિયર બન્યો, સારી નોકરી મળી અને પછી મેં આ મોટો વેપાર શરૂ કર્યો.'

'મેં સૌથી પહેલાં મહેનત કરીને એ ગીરવે મૂકેલી કંઠી છોડાવી લીધી.'

'હું જ્યારે હાથ જોડીને ગોદાવરીબા પાસે ગયો અને આ કંઠી તેમજ વ્યાજ સાથે પૈસા પાછા આપવા લાગ્યો, ત્યારે તેમણે સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી.'

'તેમણે મને માથે હાથ મૂકીને કહ્યું હતું કે બેટા, મા પોતાના દીકરા પાસેથી ક્યારેય વ્યાજ કે બદલો ન લે.'

'મેં ખૂબ આજીજી કરી ત્યારે તેમણે મને દર મહિને આ દસ હજાર રૂપિયા મોકલવાની મંજૂરી આપી હતી.'

'પણ તને ખબર છે કે તારી દાદીમા એ દસ હજાર રૂપિયાનું શું કરે છે?' પ્રવીણભાઈએ કેતનની આંખોમાં જોયું.

કેતને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, 'શું કરે છે દાદીમા એ પૈસાનું?'

પ્રવીણભાઈએ ટેબલના ડ્રોઅરમાંથી એક રસીદ બુક કાઢીને કેતનના હાથમાં મૂકી.

તે શહેરના એક અનાથાશ્રમ અને ગરીબ કન્યાઓની શાળાની વાર્ષિક ફીની પહોંચો હતી.

'તારી દાદીમા એ પૈસામાંથી એક રૂપિયો પણ પોતાના માટે નથી વાપરતાં!'

'તેમણે બેંકમાં એવી સૂચના આપી રાખી છે કે જેવો મારો ચેક જમા થાય, કે તરત જ એ પૂરેપૂરી રકમ ત્રણ અનાથ દીકરીઓના ભણતર અને હોસ્ટેલ ફીમાં સીધી જમા થઈ જાય!'

'છેલ્લા દસ વર્ષથી એ ત્રણ અનાથ દીકરીઓ ગોદાવરીબાના નામે એન્જિનિયરિંગ અને ડોક્ટરીનો અભ્યાસ કરી રહી છે!'

'તેમણે આ વાત આખી જિંદગી ગુપ્ત રાખી કારણ કે તેઓ દાનનો ઢોંગ કરવા નહોતાં માંગતાં.'

કેતનના હાથમાંથી રસીદો છૂટી ગઈ અને તેના પગ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

તેના કાનમાં પિતાના એ કઠોર વેણ ગૂંજવા લાગ્યા: 'તારી સાસુના પરાક્રમ... લોકો શું કહેશે...'

કેતનને પોતાની જાત પર અને પોતાના પિતાના સંકુચિત વિચારો પર એટલી તીવ્ર શરમ આવી કે તે ધરતીમાં સમાઈ જવા માંગતો હતો.

જે દાદીમાને તેઓ અજાણ્યા માણસ પાસેથી ભીખ માંગનારી સમજી બેઠા હતા, એ દાદીમા તો સાક્ષાત અન્નપૂર્ણા અને કરુણાની મૂર્તિ નીકળ્યાં!

કેતને બંને હાથ જોડીને પ્રવીણભાઈને પ્રણામ કર્યા.

'મને માફ કરી દો કાકા, અમે અજ્ઞાનતામાં બહુ મોટું પાપ કરી બેઠા,' કેતન ગળગળા અવાજે બોલ્યો.

'તું માફી ન માંગ બેટા, તું ઘરે જા અને તારી દાદીમાના ચરણોમાં પડીને આશીર્વાદ લે,' પ્રવીણભાઈએ સ્નેહથી કહ્યું.

કેતન પવનવેગે બાઈક ચલાવીને ઘરે પાછો ફર્યો.

ઘરમાં હજુ પણ તણાવપૂર્ણ શાંતિ છવાયેલી હતી.

જયેશભાઈ સોફા પર માથું પકડીને બેઠા હતા અને ગોદાવરીબા પૂજાના ઓરડામાં દીવા સામે આંખો મીંચીને બેઠાં હતાં.

કેતને ઓરડામાં પગ મૂક્યો અને સીધો જ પિતા પાસે ગયો.

તેણે પ્રવીણભાઈએ આપેલી પેલી અનાથ કન્યાઓની શાળાની રસીદો અને સોનાની કંઠી ટેબલ પર મૂકી દીધી.

'પપ્પા, આ જુઓ... આ છે તમારી માનું રહસ્ય,' કેતનનો અવાજ રડી પડ્યો.

જયેશભાઈએ થથરતા હાથે એ કાગળો વાંચ્યા અને કેતનના મુખેથી આખી હકીકત સાંભળી.

જેમ જેમ સત્ય સામે આવતું ગયું તેમ તેમ જયેશભાઈનો ચહેરો અપરાધભાવથી કાળો પડી ગયો.

તેમના હાથમાંથી કાગળો સરી પડ્યા અને તેઓ સોફા પરથી નીચે જમીન પર બેસી પડ્યા.

'હે ભગવાન... મેં મારી સાક્ષાત દેવી જેવી મા પર આટલો મોટો કલંક લગાવ્યો?' જયેશભાઈ ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડી પડ્યા.

તેઓ ઘૂંટણિયે ચાલતા પૂજાના ઓરડામાં ગયા અને ગોદાવરીબાના બંને પગ પકડીને પોતાનું માથું તેમના ચરણોમાં પછાડી દીધું.

'મને માફ કરી દો બા! હું તમારો નાલાયક દીકરો છું... મેં તમને ઓળખવામાં થાપ ખાઈ લીધી!'

ગીતાબેન અને કેતન પણ ઓરડામાં આવીને હાથ જોડીને ઊભા રહી ગયાં, તેમની આંખોમાંથી પણ અવિરત આંસુ વહી રહ્યાં હતાં.

ગોદાવરીબાએ પોતાના કરચલીવાળા હાથથી દીકરાનું માથું ઊંચું કર્યું અને તેના આંસુ લૂછ્યાં.

'ગાંડા, મા ક્યારેય પોતાના સંતાનો પર રોષે ન ભરાય,' દાદીમાએ અત્યંત વાત્સલ્યથી સ્મિત કર્યું.

'મેં તો ફક્ત પ્રભુએ આપેલું ઋણ ચૂકવ્યું હતું, એમાં કોઈ મોટાઈ નહોતી.'

આખા ઘરમાં પશ્ચાત્તાપ અને પવિત્ર સ્નેહનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું હતું.

શંકાના તમામ વાદળો વિખેરાઈ ગયા હતા અને ગોદાવરીબાનું સ્થાન પરિવારના હૃદયમાં હિમાલય કરતાં પણ ઊંચું થઈ ગયું હતું.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.