રસોડામાંથી પાંત્રીસ વર્ષ જૂનું તૂટેલું વાસણ ભંગારમાં ફેંકતાં દીકરીને માતાએ થપ્પડ મારી, રડતાં રડતાં ભૂતકાળ ખોલ્યો ત્યારે...

વહેલી સવારના સમયે ઘરના રસોડામાંથી વાસણો સાફ કરવાનો અને સ્ટીલના ડબ્બાઓ ખખડવાનો સતત અવાજ આવી રહ્યો હતો.

રસોડાની બારીમાંથી સવારનો ગુલાબી તડકો લાદી પર પથરાયેલો હતો અને ચાની મીઠી સુગંધ વાતાવરણમાં પ્રસરેલી હતી.

પૂજા પોતાના બંને હાથમાં સફાઈનું મોટું કપડું લઈને રસોડાના ઉપરના જૂના લાકડાના કબાટમાંથી બિનજરૂરી અને નકામો સામાન અલગ તારવી રહી હતી.

આવતા મહિને ઘરમાં પૂજાના નાના ભાઈના લગ્ન ધામધૂમથી નક્કી થયા હોવાથી આખા ઘરનું રંગકામ અને રસોડાનું આધુનિક નવીનીકરણ ચાલી રહ્યું હતું.

રસોડાના નવા આરસપહાણના ઓટા પર સ્ટીલના ચમકતા નવા ડબ્બાઓ, મોંઘા નોન-સ્ટીકના આધુનિક તવા અને કાચના કિંમતી બાઉલ વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલા હતા.

જૂના જમાનાના પિત્તળ અને તાંબાના વાસણોની જગ્યા હવે આ ચમકતા નવા વાસણોએ લઈ લીધી હતી.

પૂજાએ કબાટની સૌથી ઉપરની અભરાઈના ઊંડા ખૂણામાં હાથ નાખ્યો ત્યારે એક જૂના, લાલ પડી ગયેલા અને ધૂળવાળા સુતરાઉ કપડામાં વીંટાળેલી કોઈ ભારે વસ્તુ તેના હાથમાં આવી.

કપડાં પર વર્ષો જૂની મેશ અને તેલના થર જામેલા હતા જેને જોઈને જ કોઈને પણ અણગમો થઈ આવે.

તેણે કાળજીપૂર્વક એ જૂની ગાંઠ છોડી તો અંદરથી એક જૂનો, કાળો પડી ગયેલો અને અડધો તૂટેલો પિત્તળનો તવેથો બહાર નીકળ્યો.

એ તવેથાનો લાકડાનો હાઠો અડધો બળી ગયેલો અને ખવાઈ ગયેલો હતો, અને આગળનો પિત્તળનો ચપટો ભાગ એક બાજુથી સાવ વળેલો અને મોટી તિરાડવાળો હતો.

તે કોઈ પણ દ્રષ્ટિએ રસોઈમાં વાપરી શકાય તેવી હાલતમાં નહોતો અને સાવ ભંગારના ડબ્બામાં નાખવા જેવો નિર્જીવ ટુકડો લાગતો હતો.

પૂજાએ મોં મચકોડ્યું અને રસોડાના ઓટા પાસે બેસીને ગરમ રોટલી વણી રહેલી પોતાની વૃદ્ધ માતા કમળાબેન તરફ આશ્ચર્યથી જોયું.

'બા, આટલા સરસ અને આધુનિક રસોડામાં આ તૂટેલો કચરો છેક ઉપર કેમ સાચવી રાખ્યો છે?' પૂજાએ એ તવેથો કચરાની પ્લાસ્ટિકની ડોલ પાસે ફેંકતાં કહ્યું.

'હું આને બહાર ભંગારવાળાના મોટા કોથળામાં નાખી દઉં છું, હવે આ નકામા ભંગારનું આપણા ઘરમાં કોઈ કામ નથી.'

જેવા પૂજાના આ શબ્દો કમળાબેનના કાને પડ્યા કે તેમના હાથમાંથી લાકડાનું વેલણ છટકીને નીચે પાટલા પર જોરથી અથડાયું.

કમળાબેન કોઈ યુવાન સ્ત્રીની જેમ વીજળીની ઝડપે પાટલા પરથી ઊભાં થઈ ગયાં અને તેમણે દોડીને પૂજાના હાથમાંથી એ તૂટેલો તવેથો આંચકી લીધો.

તેમનો શાંત ચહેરો ક્ષણવારમાં ભય, ક્રોધ અને અકળ ગભરામણથી એકદમ લાલચોળ થઈ ગયો હતો.

'તારી આટલી મોટી હિંમત કેવી રીતે થઈ આને કચરો કહેવાની?' કમળાબેને ધ્રૂજતા અને રૂંધાયેલા અવાજે પૂજા પર જોરથી બૂમ પાડી.

'ખબરદાર જો હવે પછી ક્યારેય આ પવિત્ર વાસણને તારો હાથ પણ અડાડ્યો છે તો! આ મારા જીવ અને શ્વાસ કરતાં પણ વધુ કિંમતી છે!'

પૂજા સ્તબ્ધ થઈને પોતાની માતા સામે તાકી રહી, તેણે પોતાની શાંત, સહનશીલ અને ભોળી માતાને આખી જિંદગીમાં ક્યારેય આટલા ઉગ્ર અને ક્રોધિત સ્વરૂપમાં નહોતાં જોયાં.

કમળાબેને એ તૂટેલા અને કાળા પડી ગયેલા તવેથાને પોતાના સાડલાના પાલવથી અત્યંત સ્નેહપૂર્વક સાફ કર્યો.

તેમણે એ વાસણને ફરી પાછું પેલા લાલ કપડામાં બહુ સાચવીને, કોઈ સોનાના હારની જેમ વીંટાળવા માંડ્યું.

તેમની આંખોમાંથી અચાનક ટપ-ટપ કરતાં બે મોટાં આંસુ સરીને એ લાલ કપડા પર પડી ગયાં અને તેમના હાથ થરથર કાંપી રહ્યા હતા.

પૂજાને પોતાની માતાનું આ વર્તન સાવ અર્થહીન, હાસ્યાસ્પદ અને અત્યંત વિચિત્ર લાગ્યું.

'બા, તમે હવે ઉંમરના વાંકે સાવ અણસમજુ જેવું વર્તન કરી રહ્યાં છો,' પૂજાએ ભારે અકળામણ સાથે કહ્યું.

'એક તૂટેલા, બળી ગયેલા અને નકામા પિત્તળના કકડા માટે તમે તમારી સગી દીકરી પર આટલા બધા ક્રોધે ભરાઈ ગયાં?'

'પાંત્રીસ વર્ષથી તમે આ ભંગાર સાચવીને બેઠા છો, કાલે સવારે આપણા નવા વેવાઈ ઘરમાં આવશે અને જોશે તો હસશે કે આ ઘરમાં ભંગાર ભેગો કરવાનો શોખ છે!'

કમળાબેને પૂજાની કોઈ વાતનો જવાબ ન આપ્યો અને લાલ કપડામાં વીંટાળેલો એ તવેથો પોતાની છાતી સરસો દબાવીને ચૂપચાપ અંદરના ઓરડા તરફ ચાલ્યા ગયાં.

બપોરના સમયે જ્યારે પૂજાના પિતા રમણભાઈ પોતાની જૂની કાપડની દુકાનેથી થાકેલા પગલે જમવા માટે ઘેર આવ્યા ત્યારે પૂજાએ ડાઈનિંગ ટેબલ પર આ વાત છેડી.

'પપ્પા, જરા તમે તમારી પત્નીને સમજાવો ને! રસોડાની સફાઈ કરતી વખતે એક જૂનો તૂટેલો તવેથો નીકળ્યો તો બા મારા પર વાઘણની જેમ તૂટી પડ્યાં,' પૂજાએ ફરિયાદ કરી.

'નવા ચમકતા રસોડામાં એ ગંદો કચરો રાખવાનો શું અર્થ છે? તમે કેમ એમને કંઈ કહેતા નથી?'

રમણભાઈના હાથમાંથી રોટલીનો તાજો કોળિયો થાળીમાં જ અટકી ગયો અને તેમનો ચહેરો સાવ ગંભીર થઈ ગયો.

તેમણે સામે સોફા પર બેઠેલી પોતાની પત્ની કમળાબેન સામે જોયું, જેમની આંખો હજુ પણ લાલચોળ અને આંસુઓથી ભરેલી હતી.

રમણભાઈએ ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને પાણીનો આખો ગ્લાસ એક જ શ્વાસે ગળે ઉતારી દીધો.

'પૂજા બેટા, તું જેને નકામો કચરો અને ભંગાર સમજીને ફેંકી દેવા માંગતી હતી ને, એ તારી આખી જિંદગીની સૌથી મોટી કિંમત છે,' રમણભાઈનો અવાજ અત્યંત ભારે થઈ ગયો.

પૂજા અસમંજસમાં પડી ગઈ અને તેણે પિતા સામે જોયું, 'એટલે પપ્પા? હું તમારી આ ગૂંચવણભરી વાતમાં કંઈ સમજી નહીં.'

રમણભાઈએ પોતાની થાળી એક તરફ ખસેડી અને કમળાબેનને પ્રેમથી પોતાની બાજુની ખુરશી પર બેસાડ્યાં.

'આજથી બરાબર પાંત્રીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે તારો આ ઘરમાં જન્મ થયો હતો, ત્યારની આ અત્યંત કરુણ સત્યઘટના છે,' રમણભાઈએ ભૂતકાળના પડળ ખોલતાં કહ્યું.

'તે સમયે હું જે કાપડની મોટી મિલમાં સાધારણ વણકર તરીકે કામ કરતો હતો ત્યાં અચાનક ભયાનક હડતાળ પડી ગઈ અને મિલ કાયમ માટે બંધ થઈ ગઈ.'

'મારી પાસે કોઈ બચત નહોતી અને આખા શહેરમાં કોઈ નાનું-મોટું કામ પણ મળતું નહોતું.'

'આપણે શહેરના છેવાડે એક નાનકડી, ભેજવાળી કાચી ઓરડીમાં રહેતા હતા અને આપણા ઘરમાં અનાજનો એક દાણો કે રોટલો પણ નહોતો બચ્યો.'

'તું ત્યારે માત્ર છ મહિનાની ફૂલ જેવી નાજુક અને નિર્દોષ બાળકી હતી.'

પૂજા એકીટશે ઉત્સુકતા અને અજાણ્યા ભય સાથે પોતાના પિતાના ચહેરા સામે જોઈ રહી.

'એક રાત્રે તને અચાનક ભયાનક ઝાડા-ઉલટી શરૂ થયા અને તારું નાનું શરીર આકરા તાવથી ભઠ્ઠીની જેમ તપવા લાગ્યું હતું,' રમણભાઈ આગળ બોલ્યા.

'તારું આખું શરીર સાવ પીળું પડી ગયું હતું અને ભૂખ તેમજ તરસના કારણે તું સતત કણસી રહી હતી.'

'કમળાના શરીરમાં પણ છેલ્લા ત્રણ દિવસની ભૂખના કારણે ધાવણનું એક ટીપું પણ નહોતું આવતું અને તું ભૂખના કારણે આખી રાત કાળજું ચિરાઈ જાય તેવો આક્રંદ કરી રહી હતી.'

'ગલીના નાના ડોક્ટરે હાથ જોડીને કહ્યું હતું કે જો વહેલી સવાર સુધીમાં આ બાળકીને ગાયનું તાજું દૂધ અને તાવની દવા નહીં મળે તો તેના પ્રાણ પંખેરુ ઊડી જશે.'

'મારા ખિસ્સામાં એક પણ પૈસો નહોતો, અને તમામ સગા-સંબંધીઓએ અમારી ગરીબી જોઈને પોતાના ઘરના દરવાજા મોં પર બંધ કરી દીધા હતા.'

રમણભાઈની આંખોમાંથી આંસુ છલકાઈને તેમની ધોળી દાઢી પર વહી ગયાં, તેમણે ધ્રૂજતા હાથે ટેબલ પકડ્યું.

'તે કાળી રાત્રે આકાશમાંથી ધોધમાર વરસાદ વરસી રહ્યો હતો અને તારી મરણતોલ હાલત જોઈને તારી મા પાગલ જેવી થઈ ગઈ હતી.'

'ઘરમાં વેચવા જેવી કોઈ કિંમતી વસ્તુ નહોતી બચી, માત્ર કમળાના પિયરથી દહેજમાં મળેલો આ એક જ પિત્તળનો તવેથો રસોડામાં બચ્યો હતો.'

'તારી માતા મધરાતે ધોધમાર વરસાદમાં એ તવેથો પોતાના સાડલાના પાલવમાં છુપાવીને શહેરના સૂમસામ બજારમાં ઉઘાડા પગે દોડી ગઈ હતી.'

'તે રસ્તાના નાકે ઊભેલા એક ચાવાળા અને ભંગારના કઠોર વેપારીના પગમાં પડી ગઈ અને હાથ જોડીને ચોધાર આંસુએ રડવા લાગી.'

'તેણે કરગરીને વિનંતી કરી કે આ પિત્તળનું વાસણ ગીરવે રાખી લો અને મારી ભૂખી મરતી બાળકી માટે અડધો ગ્લાસ દૂધ અને તાવની ટીકડી આપો.'

'તે કઠોર ભંગારવાળાએ ગુસ્સામાં આવીને એ તવેથો કમળાના હાથમાંથી ઝૂંટવીને પથ્થર પર જોરથી પટક્યો, જેથી તેનો લાકડાનો હાઠો બળીને તૂટી ગયો અને પિત્તળ વળી ગયું.'

'પણ તારી માની આંખોમાં માતૃત્વની એવી લાચારી અને અગનજ્વાળા હતી કે પેલા પથ્થર દિલ વેપારીનું કાળજું પણ ક્ષણવારમાં પીગળી ગયું.'

'તેણે દૂધની એક નાની થેલી અને દવા માટે દસ રૂપિયા આપ્યા, પણ સાથે તારી માને આ તૂટેલો તવેથો પણ આદરપૂર્વક પાછો સોંપી દીધો.'

'તેણે કહ્યું હતું કે આ વાસણ તારા બાળકની જિંદગીની રક્ષા કરનારું કવચ છે, આને ક્યારેય વેચતી નહીં.'

'તારી માતા એ દૂધની થેલી પોતાની છાતીએ વળગાડીને ધોધમાર વરસાદમાં દોડતી ઘેર આવી અને તારા સૂકા હોઠ વચ્ચે એક એક ચમચી દૂધ રેડ્યું.'

'તે રાત્રે તારો જીવ બચી ગયો હતો પૂજા, અને સવાર પડતાં જ તારો જીવલેણ તાવ સાવ ઊતરી ગયો હતો.'

રસોડામાં અને દિવાનખંડમાં સંપૂર્ણ સન્નાટો છવાઈ ગયો હતો, પંખાના ધીમા અવાજ સિવાય બીજો કોઈ પગરવ નહોતો.

પૂજાના પગ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને તેનું આખું અસ્તિત્વ અંદરથી હચમચી ઊઠ્યું હતું.

તેણે ટેબલ પર પડેલા એ જૂના લાલ કપડા તરફ જોયું, જેની અંદર એ તૂટેલો અને વળેલો પિત્તળનો તવેથો વીંટાળેલો પડ્યો હતો.

કમળાબેન નીચી નજર કરીને અત્યંત ધીમા અને ભાવુક અવાજે બોલ્યાં, 'બેટા પૂજા, તે દિવસ પછી ભગવાનની દયાથી અમારા દિવસો ધીમે ધીમે સુધરવા લાગ્યા.'

'તારા પિતાને નવી દુકાને સારી નોકરી મળી, આપણે મહેનત કરીને આ પાકું મકાન બનાવ્યું અને ભગવાને સુખ-શાંતિ આપ્યાં.'

'પણ આ તૂટેલો તવેથો મને છેલ્લા પાંત્રીસ વર્ષથી દરરોજ સવારે યાદ અપાવે છે કે મારી દીકરીનો જીવ કેવા અસહ્ય સંઘર્ષ પછી બચ્યો હતો.'

'જ્યારે પણ મારા મનમાં ક્યારેય અભિમાન, અહંકાર કે મોટાઈ જાગે, ત્યારે હું આ તૂટેલા વાસણને ચૂપચાપ જોઈ લઉં છું અને મને મારી સાચી જગ્યા યાદ આવી જાય છે.'

'આ કોઈ નિર્જીવ ધાતુનો કકડો નથી પૂજા, આ મારી મમતા, મારો ભયાનક સંઘર્ષ અને ઈશ્વરની અસીમ કૃપાનું જીવંત પ્રતીક છે.'

'હું જ્યાં સુધી જીવું છું ત્યાં સુધી આ વાસણને ક્યારેય ફેંકવા નહીં દઉં, આ મારા માટે કોઈ પણ મંદિરની મૂર્તિ કરતાં ઓછું પવિત્ર નથી.'

પૂજાના ગળામાંથી ડૂમો ભરાઈ ગયો અને તેની બંને આંખોમાંથી પશ્ચાત્તાપની અશ્રુધારા અવિરત વહેવા લાગી.

જે વાસણને તે થોડીવાર પહેલાં સાવ કચરો, ગંદવાડ અને ભંગાર કહીને ફેંકી દેવાની જીદ કરી રહી હતી, એ વાસણ પાછળ તેની પોતાની જિંદગી અને તેની માતાનું કાળજું છુપાયેલું હતું!

પૂજા ધ્રૂજતા પગલે આગળ વધી અને તેણે લાલ કપડું ખોલીને એ તૂટેલા પિત્તળના તવેથાને પોતાના બંને હાથમાં અત્યંત આદરપૂર્વક ઉપાડી લીધો.

તેણે એ પિત્તળના કકડાને પોતાના કપાળે અડાડ્યો અને પોતાની છાતી સરસો જોરથી ચાંપી દીધો.

પૂજા જમીન પર ઘૂંટણિયે બેસી ગઈ અને માતા કમળાબેનના ખોળામાં પોતાનું માથું મૂકીને ચોધાર આંસુએ રડી પડી.

'મને માફ કરી દો બા... હું બહુ મોટી અભાગણી અને પાપી દીકરી છું!' પૂજા ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે બોલવા લાગી.

'મેં તમારી આટલી પવિત્ર તપસ્યા અને માતૃત્વના બલિદાનને સાધારણ કચરો કહી દીધો! મને માફ કરી દો બા!'

કમળાબેને વાત્સલ્યપૂર્વક પોતાની દીકરીના માથા પર હાથ ફેરવ્યો અને પોતાના પાલવથી તેના આંસુ લૂછ્યાં.

'ગાંડી, મા ક્યારેય પોતાના સંતાનના અજ્ઞાન પર નારાજ ન થાય,' કમળાબેને સ્નેહભર્યા સ્મિત સાથે કહ્યું.

પૂજાએ ઊભા થઈને એ તૂટેલા તવેથાને રસોડાના સૌથી સુંદર, નવા અને કાચના શોકેસમાં સૌથી આગળ આદરપૂર્વક ગોઠવી દીધો.

આજે એ તૂટેલું વાસણ ઘરમાં કોઈ ભંગાર નહોતું રહ્યું, પણ તે આખા પરિવારના અતૂટ સ્નેહ, ત્યાગ, સંતોષ અને સંસ્કારનું સૌથી અમૂલ્ય ઘરેણું બની ગયું હતું.

ઘરના વાતાવરણમાં એક દિવ્ય શાંતિ, પવિત્રતા અને અપરંપાર પ્રેમનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું હતું.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.