દર મહિને દીકરાને કંજૂસાઈના પાઠ ભણાવતા પિતા સામે જ્યારે એક રાત્રે અસલી હિસાબ આવ્યો ત્યારે...

"તમે બંને રૂપિયા પાણીની જેમ વહાવી રહ્યા છો. અમારા જમાનામાં અમે એક-એક પાઈ બચાવીને આ મકાન ઊભું કર્યું હતું. તારી ઉંમરે મારી પાસે પચાસ હજારની એફડી હતી, અને તારા ખાતામાં દર મહિને છેલ્લે શું વધે છે?"

રવિવારની સવારે ચાના ટેબલ પર અશોકભાઈએ છાપું બાજુ પર મૂકીને દીકરા મનોજ અને વહુ દિવ્યા સામે પોતાની જૂની ડાયરી પછાડી. લાલ પૂંઠાવાળી એ ડાયરીમાં છેલ્લા ત્રીસ વર્ષના હિસાબની નોંધ હતી. ક્યારે કયો રૂપિયો ક્યાં વપરાયો, કયા વ્યાજે કેટલી રકમ મૂકી, એ બધું ઝીણા અક્ષરે લખેલું હતું.

મનોજે ચાનો ઘૂંટડો ગળા નીચે ઉતારવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ કડવાશ મોંમાં જ રહી ગઈ. છેલ્લા ચાર મહિનાથી દર રવિવારે આ જ દ્રશ્ય ભજવાતું હતું. મનોજ એક પ્રાઇવેટ સોફ્ટવેર ફર્મમાં ટીમ લીડર હતો અને દિવ્યા એક ડિઝાઇનિંગ એજન્સીમાં કામ કરતી હતી. બંને મળીને સારો એવો પગાર ઘેર લાવતા હતા, પણ અશોકભાઈની નજરમાં એ બંને સાવ બેદરકાર અને પૈસા ઉડાવનારા હતા.

"બાપુજી, અમે કંઈ ખોટો ખર્ચ નથી કરતા. બધું ગણતરીપૂર્વક જ ચાલે છે," મનોજે અવાજ ધીમો રાખીને ખુલાસો આપ્યો.

"ગણતરી? શેની ગણતરી?" અશોકભાઈનો અવાજ ઊંચો થયો. "ગઈકાલે રાત્રે પેલો ડિલિવરી વાળો છોકરો બે મોટા બોક્સ આપી ગયો. ઘરમાં રસોઈ બની શકે એમ હતી છતાં બહારથી ખાવાનું મંગાવ્યું. ગયા મહિને તેં પેલો નવો ફોન લીધો. પચાસ હજારનો ફોન વાપરવાની શી જરૂર હતી? સાદો ફોન વાત કરવા માટે ઓછો પડતો હતો? જો પૈસા બચાવતાં નહીં શીખો તો મારી જેમ નિવૃત્તિ પછી શાંતિથી બેસી નહીં શકો. મારી વાત માનો, તમારી કમાણીમાંથી દર મહિને સીધા ચાલીસ ટકા રકમ સરકારી બચત યોજનામાં મૂકી દો. બહાર જવાનું, ફરવાનું અને આ નકામા શોખ બંધ કરો."

દિવ્યાએ રસોડા તરફ મોં ફેરવી લીધું. એણે કશું ન કહ્યું, પણ એના ચહેરા પરની લાચારી સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. પેલો નવો ફોન મનોજે શોખ માટે નહીં, પણ ઓફિસના જુના લેપટોપ સાથે કનેક્ટ ન થતા સોફ્ટવેર માટે કંપનીના કામ અર્થે લેવો પડ્યો હતો. અને ગઈકાલનું ખાવાનું એટલા માટે બહારથી આવ્યું હતું કારણ કે દિવ્યાની તબિયત આખો દિવસ ખરાબ હતી અને મનોજ રાત્રે નવ વાગ્યા સુધી ક્લાયન્ટ કોલમાં ફસાયેલો હતો.

પરંતુ અશોકભાઈએ ક્યારેય પૂછ્યું નહોતું કે દીકરાના ખભા પર કયો બોજ છે. એમણે માત્ર એટલું જ જોયું હતું કે પૈસા બહાર ગયા.

અશોકભાઈ સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા. એમનું આખું જીવન પેન્શન, પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને સાદગીપૂર્ણ વાતાવરણમાં વીત્યું હતું. એ જમાનામાં બાળકોની સરકારી શાળાની નજીવી ફી હતી, દવાખાનાના મોટા ખર્ચા નહોતા, અને જીવનની જરૂરિયાતો મર્યાદિત હતી. અશોકભાઈ એ જ ત્રાજવે આજના સમયને તોળતા હતા. એમને લાગતું હતું કે જે નિયમો ૧૯૯૦માં ચાલતા હતા, એ જ નિયમો ૨૦૨૬માં પણ અક્ષરશઃ લાગુ પડવા જોઈએ.

બપોરે મનોજ પોતાના રૂમમાં લેપટોપ ખોલીને બેઠો હતો. સ્ક્રીન પર હોમ લોન, કાર લોન, સોસાયટીનું મેન્ટેનન્સ અને બાળકના સ્કૂલ એડમિશનનું એક્સેલ શીટ ખુલ્લું હતું.

દિવ્યા અંદર આવી અને દરવાજો અડધો ભીડીને ધીમેથી બોલી, "મનોજ, બાપુજી જે કહે છે એ ખોટું નથી, પણ એમને કહો ને કે વાસ્તવિકતા શું છે? એ આપણને એવા માને છે જાણે આપણે પૈસાની હોળી કરતા હોઈએ. ગયા મહિને આરવની શાળાની વાર્ષિક ફી એક લાખ વીસ હજાર ભરી, એ એમને ખબર છે? તમારી કંપનીએ ઇન્સ્યોરન્સ કવર ઘટાડી દીધું એટલે આપણે અલગથી પ્રાઇવેટ મેડિક્લેઇમ લીધો, એનું પ્રીમિયમ કેટલું ગયું એ એમણે ક્યારેય જાણવાની કોશિશ કરી છે?"

મનોજે ઊંડો શ્વાસ લીધો. "દિવ્યા, બાપુજીને સમજાવવું અશક્ય છે. એમને એમ જ લાગે છે કે અમે જે કર્યું એ જ સાચું હતું. હું જો મોં ખોલીશ તો એમને લાગશે કે હું એમની સલાહનું અપમાન કરું છું. એ તરત પોતાની ત્યાગની વાતો શરૂ કરી દેશે કે એમણે જૂના સ્કૂટર પર આખી જિંદગી કાઢી નાખી."

"પણ ક્યાં સુધી આપણે આ અપરાધભાવમાં જીવીશું?" દિવ્યાની આંખોમાં પાણી આવી ગયું. "આપણે બંને દિવસના બાર કલાક ગધેડાની જેમ મહેનત કરીએ છીએ. કોઈ મોજશોખ નથી કરતા. છતાં દર અઠવાડિયે એવું સાંભળવું પડે છે કે આપણે જવાબદાર સંતાન નથી. આ ઘરમાં હવે શ્વાસ લેવો પણ ભારે લાગે છે."

મનોજ પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. એણે માત્ર દિવ્યાનો હાથ દબાવી રાખ્યો.

આ સિલસિલો એમ જ ચાલતો રહ્યો. અશોકભાઈ દર બે-ચાર દિવસે કોઈ ને કોઈ નવો નાણાકીય પાઠ ભણાવવા બેસી જતા. ક્યારેક શાકભાજીના ભાવ પર ભાષણ થતું, તો ક્યારેક વીજળીનું બિલ કેમ બે હજાર આવ્યું એના પર તપાસ કમિટી બેસતી. એમણે ક્યારેય મનોજને પૂછ્યું નહોતું કે, "બેટા, તારી લોનનો હપ્તો કેટલો જાય છે?" એમણે ક્યારેય દિવ્યાને પૂછ્યું નહોતું કે, "વહુ, તારા પગારમાંથી તું પોતાના માટે કંઈ બચાવે છે કે નહીં?" એમની પાસે ફક્ત જવાબો હતા, સવાલો માટે કોઈ જગ્યા નહોતી.

વાત ત્યારે વણસી જ્યારે મહિનાના અંતે અશોકભાઈએ સોસાયટીના પાંચ વડીલો સામે મનોજને ઊભો રાખીને શિખામણ આપવાનું શરૂ કર્યું.

સોસાયટીના કોમન પ્લોટમાં સાંજે બધા બેઠા હતા. અશોકભાઈ મોટે મોટેથી કહી રહ્યા હતા, "આજકાલના છોકરાઓને કમાતાં આવડે છે પણ સાચવતાં નથી આવડતું. મારો મનોજ મહિને દોઢ લાખ કમાય છે, પણ જો હું વચ્ચે ન પડું તો એ મહિનાના અંતે હાથ ઊંચા કરી દે. આ તો હું બેઠો છું એટલે એને રોકાણનું ભાન કરાવું છું, બાકી આજની પેઢી તો કાલની ચિંતા કર્યા વગર જ જીવે છે."

ત્યાં ઊભેલા બીજા વૃદ્ધોએ હાજી હા કરી, પણ મનોજનું માથું શરમ અને ક્રોધથી ઝૂકી ગયું. સોસાયટીના એ જ લોકો સામે એણે પોતાની ઓળખ બનાવી હતી, અને એ જ લોકો સામે પોતાના જ પિતાએ એને એક બિનજવાબદાર બાળક સાબિત કરી દીધો હતો.

મનોજ કશું બોલ્યા વગર ઘેર આવ્યો. એણે પોતાનો રૂમ બંધ કરી દીધો.

તે રાત્રે જમવાના ટેબલ પર અશોકભાઈએ ફરી શરૂ કર્યું, "મનોજ, પેલા શર્માજીના દીકરાએ પોસ્ટ ઓફિસની સ્કીમમાં દર મહિને વીસ હજાર મૂકવાનું શરૂ કર્યું છે. મેં તારા માટે પણ ફોર્મ લાવી રાખ્યું છે. કાલથી તું એમાં સહી કરી દેજે અને દર મહિને પહેલી તારીખે એ રકમ જમા કરાવી દેજે. તારા ભલા માટે કહું છું."

મનોજે થાળી સામે જોયું. એણે કોળિયો મોંમાં મૂક્યા વગર ચમચી નીચે મૂકી દીધી.

"બાપુજી, હું એ ફોર્મ નહીં ભરી શકું." મનોજનો અવાજ એટલો સ્થિર હતો કે ટેબલ પર અચાનક સોપો પડી ગયો.

અશોકભાઈ ચમક્યા. એમણે ચશ્મા સરખા કર્યા. "કેમ નહીં ભરે? તારી પાસે પૈસા નથી? દોઢ લાખ રૂપિયા ક્યાં જાય છે તારા?"

મનોજ ઊભો થયો. એ પોતાના રૂમમાં ગયો અને એક ફાઇલ લઈને પાછો આવ્યો. એણે એ ફાઇલ અશોકભાઈ સામે મૂકી.

"આ જોઈ લો બાપુજી. આ છેલ્લા એક વર્ષનું અમારું સરવૈયું છે. તમે રોજ પૂછો છો ને કે પૈસા ક્યાં જાય છે? તો આજે સાંભળી લો."

અશોકભાઈ કાગળો તરફ જોઈ રહ્યા, પણ મનોજે બોલવાનું ચાલુ રાખ્યું. એના અવાજમાં આક્રોશ નહોતો, પણ વર્ષોથી દબાયેલી પીડા વહી રહી હતી.

"બાપુજી, મારા પગારમાંથી પચાસ હજાર રૂપિયા આ ઘરની લોનનો હપ્તો જાય છે, જે ઘર તમે તમારા નામે રાખ્યું છે પણ હપ્તો હું ભરું છું. વીસ હજાર રૂપિયા ગાડીનો હપ્તો છે, જે ગાડીમાં બેસીને તમે રોજ સવારે મંદિરે અને બગીચે જાવ છો. આરવની સ્કૂલ ફી, ટ્રાન્સપોર્ટ અને ટ્યુશન મળીને મહિને પચીસ હજાર થાય છે. તમારા બંનેનો દવાનો ખર્ચ દર મહિને બાર હજાર રૂપિયા આવે છે, કારણ કે તમે સીનિયર સિટીઝન છો અને સામાન્ય ઇન્સ્યોરન્સ તમારી બીમારીઓ કવર નથી કરતો. દિવ્યાના પિતાની કેન્સરની સારવાર માટે અમે પર્સનલ લોન લીધી હતી, જેનો હપ્તો પંદર હજાર જાય છે. ઘરનું કરિયાણું, લાઈટ બિલ, ગેસ અને સોસાયટી મેન્ટેનન્સ થઈને બીજા પચીસ હજાર થાય છે."

મનોજે ટેબલ પર આંગળી ટેકવી.

"બાપુજી, આ બધા ખર્ચા ભેગા કરો એટલે અમારો આખો પગાર પૂરો થઈ જાય છે. અમે છેલ્લા બે વર્ષથી કોઈ વેકેશન પર નથી ગયા. દિવ્યાએ ગયા દિવાળીએ પોતાના માટે એક સાડી પણ નથી ખરીદી. અમે જ્યારે બહારથી ખાવાનું મંગાવીએ છીએ ને, ત્યારે એ મોજશોખ નથી હોતો, પણ સોળ કલાક કામ કર્યા પછી રસોઈ બનાવવાની તાકાત નથી હોતી એટલે મંગાવીએ છીએ. તમે રોજ અમને બચત કરવાની સલાહ આપો છો, પણ તમે એકવાર પણ પ્રેમથી પૂછ્યું છે કે બેટા, આ મહિને તારી પાસે પોતાના માટે કંઈ વધ્યું કે નહીં?"

અશોકભાઈ સ્તબ્ધ થઈને દીકરા સામે જોઈ રહ્યા. એમણે ક્યારેય આ આંકડા જોયા નહોતા. એમણે ફક્ત લોનનું મકાન જોયું હતું, એના હપ્તાની રકમ નહોતી જોઈ. એમણે દર મહિને આવતી દવાની બોટલો જોઈ હતી, પણ એનું મેડિકલ બિલ નહોતું જોયું.

"તમારા જમાનામાં," મનોજ આગળ બોલ્યો, "જીવન સરળ હતું બાપુજી. સ્પર્ધા ઓછી હતી, મોંઘવારી મર્યાદિત હતી. આજે જો આરવને સારી શાળામાં ન ભણાવીએ તો એ દુનિયાની રેસમાંથી બહાર ફેંકાઈ જશે. આજે જો સારો મેડિક્લેઇમ ન રાખીએ તો એક સામાન્ય બીમારી આખા કુટુંબને રસ્તા પર લાવી દે. તમે તમારી રીતે સાચા હશો, પણ તમે તમારી વાસ્તવિકતા અમારા પર થોપી રહ્યા છો. તમે સલાહ આપો છો એ સારી વાત છે, પણ અમારી સ્થિતિ જાણ્યા વગર આપેલી સલાહ માર્ગદર્શન નથી લાગતી બાપુજી, એ મહેણું લાગે છે."

મનોજ આટલું બોલીને પાણીનો ઘૂંટડો પીધા વગર પોતાના રૂમમાં જતો રહ્યો. દિવ્યા પણ ધીમેથી ઊભી થઈને અંદર ચાલી ગઈ.

ડાઇનિંગ ટેબલ પર અશોકભાઈ એકલા બેઠા રહ્યા. એમની સામે પેલી લાલ પૂંઠાવાળી ડાયરી પડી હતી અને બાજુમાં મનોજની એક્સેલ શીટની પ્રિન્ટઆઉટ હતી.

અશોકભાઈએ ધ્રૂજતા હાથે ચશ્મા પહેર્યા અને મનોજના કાગળો વાંચવા લાગ્યા. એક-એક આંકડો એમની આંખો સામેથી પસાર થતો ગયો. હોમ લોનનો વ્યાજ દર, બાળકની ફીની રસીદ, પોતાની જ ડાયાબિટીસ અને બ્લડ પ્રેશરની દવાઓનું માસિક બિલ. એમણે જોયું કે દીકરાના ખાતામાં મહિનાની પચીસ તારીખ પછી માંડ બે-ત્રણ હજાર રૂપિયા બચતા હતા.

અશોકભાઈ આખી રાત ઊંઘી ન શક્યા. એમની નજર સામે પોતાના શબ્દો પડઘાતા રહ્યા. એમણે સોસાયટીના લોકો સામે દીકરાની કરેલી બદનામી યાદ આવી. પોતે જેને કરકસર માનતા હતા, એ હકીકતમાં દીકરાની મજબૂરીઓ પ્રત્યેની પોતાની આંધળી આંખો હતી. સંતાનો મોટા થઈ ગયા હતા, એમણે પોતાની પીઠ પર આખા ઘરનો ભાર ઉપાડી લીધો હતો, અને પોતે પિતા તરીકે એ ભાર હળવો કરવાને બદલે એમના પર અણસમજુ હોવાનો થપ્પો મારતા રહ્યા હતા.

બીજા દિવસે સવારે ઘરમાં ભારેખમ શાંતિ હતી. મનોજ ઓફિસ જવા માટે તૈયાર થઈને નીચે આવ્યો. એણે નાસ્તો કર્યા વગર સીધા જૂતા પહેરવાનું શરૂ કર્યું. એને લાગતું હતું કે ગઈકાલના વિવાદ પછી બાપુજી આજે વધુ નારાજ હશે.

અશોકભાઈ હોલના સોફા પર બેઠા હતા. એમણે મનોજને જોયો.

"મનોજ, બેટા..." અશોકભાઈનો અવાજ રોજ જેવો રણકતો નહોતો. એમાં એક અજીબ નરમાશ હતી.

મનોજ અટક્યો, પણ એણે પાછળ ન જોયું. "હા બાપુજી, મારે મોડું થાય છે."

અશોકભાઈ ઊભા થઈને મનોજ પાસે આવ્યા. એમણે મનોજના ખભા પર હાથ મૂક્યો. મનોજે આશ્ચર્યથી પિતા સામે જોયું. અશોકભાઈની આંખોમાં રોજનો કડક મિજાજ ગાયબ હતો, એની જગ્યાએ એક ઊંડો પસ્તાવો છલકાતો હતો.

અશોકભાઈએ પોતાના ખિસ્સામાંથી એક ચેકબુક કાઢી અને એક ચેક મનોજના હાથમાં મૂક્યો.

"આ શું છે બાપુજી?" મનોજે પૂછ્યું.

"આ મારા પેન્શન અને બચતમાંથી અમુક રકમ છે," અશોકભાઈએ ધીમા અવાજે કહ્યું. "દિવ્યાના પિતાની જે લોન ચાલે છે, એ આમાંથી અડધી ભરી દેજે."

મનોજ સ્તબ્ધ થઈ ગયો. "ના બાપુજી, આ તમારા ઘડપણની મૂડી છે. અમે અમારું સંભાળી લઈશું."

"ના બેટા," અશોકભાઈએ મનોજનો હાથ પોતાના બંને હાથ વચ્ચે લીધો. "આ મૂડી કરતાં તારી માનસિક શાંતિ વધારે કિંમતી છે. ગઈકાલે રાત્રે મેં તારા કાગળો જોયા. મને સમજાઈ ગયું કે હું કેટલો મોટો ભૂલભરેલો વિચાર લઈને જીવતો હતો. હું તને નકામો ખર્ચાળ સમજતો રહ્યો, પણ મેં ક્યારેય એ ન જોયું કે તું આ ઘરની છત ટકાવી રાખવા માટે કેટલો ઘસાઈ રહ્યો છે. મેં મારા જમાનાની લાકડીથી તારા આજના રસ્તા માપવાની કોશિશ કરી, એ મારી મૂર્ખાઈ હતી."

અશોકભાઈની આંખમાંથી એક આંસુ સરીને ગાલ પર આવી ગયું.

"સલાહ આપવી બહુ સહેલી હોય છે મનોજ, પણ સામેવાળાના જોડામાં પગ મૂકીને ચાલવું બહુ અઘરું હોય છે. મારે તને પૂછવું જોઈતું હતું કે તું કેમ જીવે છે, એને બદલે હું તને કેમ જીવવું એ શીખવતો રહ્યો. મને માફ કરી દેજે દીકરા."

રસોડાના દરવાજે ઊભેલી દિવ્યા આ જોઈને આંખો લૂછવા લાગી.

મનોજે ચેક પાછો આપવાને બદલે પિતાને વળગી પડ્યો. વર્ષોથી ખભા પર જે અદ્રશ્ય પથ્થર લઈને એ ફરતો હતો, એ એક જ ક્ષણમાં હળવો થઈ ગયો હતો. પૈસાની તકલીફ તો કદાચ હજી પણ રહેવાની હતી, પણ પોતાના જ ઘરમાં પારકા થઈ જવાની જે વેદના હતી, એ કાયમ માટે મટી ગઈ હતી.

તે દિવસે સાંજે જ્યારે મનોજ ઓફિસેથી ઘેર આવ્યો, ત્યારે અશોકભાઈએ ડાયરી બાજુ પર મૂકી દીધી હતી. એમણે પૂછ્યું, "બેટા, આજે ઓફિસમાં કામ બહુ વધારે હતું? ચા પીવી છે તારે?"

ઘરમાં હવે હિસાબોની સરખામણી બંધ થઈ ગઈ હતી, કારણ કે એક પિતાએ સલાહ આપવાનું છોડીને સંતાનોનો ભાર સમજવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.