દીકરાના લગ્નને એક દિવસ ની વાર હતી ને વકીલની નોટિસ આવી તો દીકરાએ હાથમાં તેમાં તેના મામાએ...

"આ તારીખ ફરીથી વાંચ તો, મનન."

નીરવના હાથમાં પીળો પડી ગયેલો લીગલ કાગળ હતો, જે પિતાજીના પૂજાના આરસના મંદિર પાછળ મુકેલા મોટા નિત્યનિયમ પાઠના પુસ્તકમાંથી હમણાં જ સરકીને નીચે પડ્યો હતો. પાના નંબર એકસો આઠ વચ્ચે વર્ષોથી દબાયેલો આ દસ્તાવેજ કોઈ સામાન્ય કાગળ નહોતો, હાઇકોર્ટના વકીલની નોટિસ હતી.

મનને ચશ્મા સરખા કર્યા અને છેલ્લી લીટીઓ પર આંગળી ફેરવી. ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૪. બરાબર એ દિવસ, જેની પછીની સવારે પિતા સુરેશભાઈ અને માતા ગૌરીબેનના લગ્નની શરણાઈઓ વાગી હતી. નોટિસમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખ્યું હતું: ‘જો આવતીકાલે સવારે દસ વાગ્યા સુધીમાં મિલકતના વિભાજન બાબતે કોઈ ચોક્કસ નિર્ણય નહીં લેવાય, તો આ લગ્ન સામે સિવિલ કોર્ટમાં ઇન્જંક્શન મંગાશે.’ મોકલનારનું નામ હતું—દિનેશ મહેતા. એટલે કે ગૌરીબેનના પોતાના સગા મોટાભાઈ, જેમને આખું કુટુંબ હંમેશાં એક શાંત અને નિર્દોષ વ્યક્તિ માનતું આવ્યું હતું.

"બાને આ વાતની ખબર છે?" નીરવે ધીમા અવાજે પૂછ્યું. તેનો અવાજ ઓરડાની બહાર ન જાય તેની તેણે પૂરી તકેદારી રાખી. બા રસોડામાં સંધ્યાકાળની રસોઈની તૈયારી કરી રહ્યાં હતાં. ગેસ પર ઉકળતી દાળની સુગંધ બેઠકખંડ સુધી પહોંચી રહી હતી.

"બાને ખબર હોય કે ન હોય, પણ આ નોટિસ પપ્પાએ છુપાવીને કેમ રાખી?" મનનના મનમાં શંકાના વમળો ઉઠ્યા. "આપણા આખા ઘરમાં મામાનું જે માન છે, પપ્પા આખી જિંદગી એમના દરેક નિર્ણયમાં કેમ માથું ઝુકાવી દેતા હતા, એનો જવાબ કદાચ આમાં છે. મામાએ લગ્નના એક દિવસ પહેલાં પપ્પા પર કોઈ બ્લૅકમેઇલિંગ કર્યું હતું? કે પછી પપ્પાએ કોઈ એવો સોદો કર્યો હતો જે આપણાથી છુપાવ્યો?"

બંને ભાઈઓએ વર્ષોથી એક જ વાત જોઈ હતી. પિતા સીધા, સાદા અને સરકારી ખાતામાં પ્રામાણિકતાથી નોકરી કરતા ક્લાર્ક હતા. બીજી તરફ, મામા વેપારમાં આગળ વધતા ગયા, સુરતમાં જમીનો ખરીદી અને કુટુંબના મોભી બની બેઠા. પિતાએ ક્યારેય મામાની કોઈ વાતનો વિરોધ નહોતો કર્યો. ઘરનું સમારકામ હોય કે મનનના એન્જિનિયરિંગની ફીનો સવાલ, મામા હંમેશાં સલાહ આપવાના બહાને પોતાના નિયમો થોપતા. પિતા માત્ર હસીને સંમતિ આપતા. ભાઈઓને હંમેશાં લાગતું કે પિતા નબળા હતા, દબાઈને જીવતા હતા.

"આપણે મામાને સીધા પૂછવું પડશે," મનને કાગળ ફોલ્ડ કરતાં કહ્યું.

"ના, ઉતાવળ નહીં," નીરવે તેને અટકાવ્યો. "પહેલાં વકીલની ઑફિસ ક્યાં હતી એ તપાસીએ. નીચે એડવોકેટ કે. એલ. પરીખની સહી છે. એમનું સરનામું જૂના કોર્ટ રોડનું છે. કદાચ એમની જૂની ફાઇલોમાંથી કંઈક મળે. જો પપ્પા ખોટા હતા, તો આપણે જાણવું પડશે. અને જો મામાએ કંઈ રમત રમી હતી, તો બા સામે એમનો ચહેરો ખુલ્લો કરવો પડશે."

બીજા દિવસે સવારે બંને ભાઈઓ કોર્ટ રોડ પર પહોંચ્યા. વકીલ કે. એલ. પરીખ તો દસ વર્ષ પહેલાં ગુજરી ગયા હતા, પણ તેમની ચેમ્બર હવે તેમના દીકરા પરાગ પરીખ સંભાળતા હતા. પરાગે એ જૂનો નોટિસનો કાગળ જોયો અને કમ્પ્યુટરના જૂના રેકોર્ડ્સ તથા ગોડાઉનમાં પડેલી જૂની રજિસ્ટર બુક્સ તરફ નજર દોડાવી.

"૧૯૯૪ની ફાઇલ શોધવી અઘરી છે, પણ મારા પિતા બધી મહત્વની નોટિસોની એક કાર્બન કોપી વર્ષવાર બાઇન્ડિંગ કરાવીને રાખતા," પરાગે કહ્યું. લગભગ બે કલાકની શોધખોળ પછી એક ધૂળ ભરેલું રજિસ્ટર ખૂલ્યું.

પરાગે પાનું ફેરવ્યું અને એક લાંબી નોંધ વાંચી. તેના ચહેરા પર ગંભીરતા છવાઈ ગઈ. તેણે નીરવ અને મનન સામે જોયું. "આ નોટિસ તમારા મામાએ મોકલી હતી એ સાચું, પણ આમાં જે મિલકત લખી છે, એ તમારા પિતાની પૈતૃક મિલકત નહોતી. એ જમીન તમારા નાનાજીની હતી, જે સુરતના કતારગામ વિસ્તારમાં હતી."

"નાનાજીની જમીન?" નીરવ અસમંજસમાં પડ્યો. "તો એમાં પપ્પાને નોટિસ કેમ મળે?"

"કારણ કે તમારા નાનાજીએ ગુજરી જતાં પહેલાં એક વસિયત કરી હતી," પરાગે ખુલાસો કર્યો. "એ વસિયત મુજબ, જમીનનો અડધો હિસ્સો તમારી બા, એટલે કે ગૌરીબેનનો હતો. તમારા મામા એ આખી જમીન બિલ્ડરને વેચી દેવા માંગતા હતા. પણ કાયદા મુજબ ગૌરીબેનની સહી વગર એ શક્ય નહોતું. લગ્ન નક્કી થયા પછી, મામાને ડર હતો કે લગ્ન પછી જમાઈ હિસ્સો માંગી બેસશે. એટલે એમણે તમારા પિતા સુરેશભાઈ પર દબાણ લાવવા આ નોટિસ મોકલી હતી કે કાં તો ગૌરીબેન પાસે જમીનનો હક જતો કરવાનો દસ્તાવેજ કરાવો, નહીં તો આ લગ્ન તૂટી જશે, બદનામી થશે."

મનનનો શ્વાસ અટકી ગયો. જે માણસને તેઓ આખી જિંદગી આદર્શ મામા માનતા હતા, એમણે પોતાની જ બહેનના લગ્ન તોડી પાડવાની ધમકી આપી હતી?

"પછી શું થયું?" નીરવે ટેબલ પર હાથ ટેકવતા પૂછ્યું.

"મારા પિતાજીની ડાયરીની નોંધ કહે છે કે ૨૭ તારીખની સાંજે સુરેશભાઈ પોતે આ ઑફિસે આવ્યા હતા," પરાગ પરીખે જૂના કાગળ પરથી વાંચ્યું. "એમણે કોઈ હંગામો નહોતો કર્યો. એમણે ફક્ત એક કાગળ પર સહી કરી આપી હતી કે 'મને કે મારી ભાવિ પત્નીને આ જમીનમાંથી એક પણ રૂપિયો જોઈતો નથી. અમારે સુખી સંસાર જોઈએ છે, પૈસા નહીં.' પણ સાથે એમણે એક શરત પણ મૂકી હતી."

"કઈ શરત?"

"એમણે મામા પાસે લખાણ લીધું હતું કે જ્યાં સુધી ગૌરી જીવે છે, ત્યાં સુધી એને ક્યારેય ખબર ન પડવી જોઈએ કે એના સગા ભાઈએ એના કન્યાદાનના આગલા દિવસે એના હિસ્સા પર તરાપ મારી હતી. સુરેશભાઈએ કહ્યું હતું કે મારી પત્ની પોતાના ભાઈને ભગવાન માને છે, એ વિશ્વાસ તૂટશે તો એ આખી જિંદગી અંદરથી ભાંગી પડશે."

ઓરડામાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. પંખાના ધીમા અવાજ સિવાય ક્યાંય કોઈ હલચલ નહોતી. બંને ભાઈઓ એકબીજા સામે જોઈ રહ્યા. જે પિતાને તેઓ આખી જિંદગી નબળા અને સંકોચશીલ માનતા હતા, એમણે પોતાના લગ્નની આગલી રાતે પત્નીના આત્મસન્માન અને એના ભાઈ પ્રત્યેના સ્નેહને બચાવવા માટે લાખો રૂપિયાની મિલકત ક્ષણવારમાં જતી કરી દીધી હતી. અને એ પણ કોઈને કહ્યા વગર, આખી જિંદગી એ ગુપ્તતાનો ભાર પોતાની છાતીમાં દબાવી રાખીને.

સાંજે જ્યારે બંને ભાઈઓ ઘરે પાછા ફર્યા, ત્યારે ઘરનો માહોલ સામાન્ય હતો. બા હિંચકા પર બેસીને શાક સુધારી રહ્યાં હતાં. દિવાલ પર પિતાજીનો હાર ચડાવેલો ફોટો હતો, જેમાં એમનું એ જ શાંત, ગંભીર સ્મિત દેખાતું હતું.

બરાબર એ જ સમયે દરવાજો ખૂલ્યો અને મામા અંદર આવ્યા. હાથમાં મીઠાઈનું બોક્સ હતું. સફેદ કડકડતી ધોતી-કુર્તામાં મામાનો રૂઆબ હંમેશ મુજબ જ હતો.

"કેમ છો ભાણેજો? અરે ગૌરી, આજે આ બાજુ કામ હતું તો વિચાર્યું કે સુરેશના ગયા પછી તું એકલી પડી ગઈ હોઈશ, મળતો જાઉં," મામાએ સોફા પર બેસતાં રોફભર્યા અવાજે કહ્યું. "સુરેશ બિચારો ભલો માણસ હતો, પણ વ્યવહારમાં હંમેશાં કાચો રહ્યો. દુનિયાદારીનું એને ક્યારેય ભાન ન પડ્યું. એ તો હું હતો એટલે કુટુંબ સચવાઈ ગયું."

પહેલાં આ શબ્દો સાંભળીને નીરવ અને મનન ચૂપ રહેતા હતા, પણ આજે એ શબ્દો કાનમાં સોયની જેમ ભોંકાતા હતા. મનનના ખિસ્સામાં એ પીળો કાગળ પડ્યો હતો. તેનું લોહી ઉકળી રહ્યું હતું. તેનું મન થયું કે હમણાં જ એ નોટિસ કાઢીને મામાના મોં પર ફેંકે અને પૂછે કે આ તમારો વ્યવહાર હતો?

નીરવે મનનનો ખભા પર હાથ મૂક્યો અને આંખોથી જ ના પાડી.

નીરવ ધીમેથી આગળ વધ્યો. તેણે ટેબલ પરથી પાણીનો ગ્લાસ લીધો અને મામા સામે મૂક્યો. પછી શાંત અવાજે કહ્યું, "મામા, પપ્પા વ્યવહારમાં કાચા હતા કે નહીં એ તો ખબર નથી, પણ એ હિસાબ બહુ પાકો રાખતા હતા."

મામાએ ચમકીને નીરવ સામે જોયું. "શું કહે છે?"

"એમણે જિંદગીભર જે ચૂકવ્યું, એ ક્યારેય કોઈની પાસેથી વસૂલ ન કર્યું," નીરવે સીધી મામાની આંખોમાં આંખ પરોવીને કહ્યું. તેનો અવાજ સહેજ પણ ઊંચો નહોતો, પણ એમાં એક એવો વજન હતો જેણે મામાના ચહેરાનો રંગ ક્ષણવારમાં બદલી નાખ્યો. "કેટલાક લોકો સંબંધો વેચીને જમીનો બનાવી લે છે, અને પપ્પાએ જમીન જતી કરીને એક સંબંધ આખી જિંદગી જીવતો રાખ્યો. બાના ભરોસાનો સંબંધ."

મામાની નજર નીરવના શાંત ચહેરા પરથી મનનના હાથ તરફ ગઈ, જે ખિસ્સામાં રહેલા કાગળને દબાવી રહ્યો હતો. વર્ષો જૂની એ સંધ્યા, વકીલની એ ઑફિસ અને સુરેશભાઈની એ શાંત આંખો મામાની સ્મૃતિમાં વીજળીની જેમ ઝબકી ગઈ. મામા પાણીનો ગ્લાસ લીધા વગર જ થંભી ગયા. એમની નજર ઢળી ગઈ. જે અહંકાર અને મોભા સાથે તેઓ અંદર આવ્યા હતા, એ એક ક્ષણમાં ઓગળી ગયો.

"હું... હવે નીકળું. મોડું થાય છે," મામાએ ધીમેથી કહ્યું અને ઊભા થઈ ગયા. એમણે બા સામે જોવાની હિંમત પણ ન કરી.

બાએ શાક સુધારતાં સુધારતાં માથું ઊંચું કર્યું. "અરે ભાઈ, ચા તો પીતો જા! હજુ તો હમણાં આવ્યો."

"ના ગૌરી, પછી ક્યારેક," કહીને મામા ઉતાવળા પગલે દરવાજો પાર કરી ગયા. એમની પીઠમાં પહેલીવાર એક વૃદ્ધ, પરાજિત માણસની લાચારી દેખાતી હતી.

બા અચરજથી દરવાજા તરફ જોઈ રહ્યાં. "આ તારા મામાને શું થઈ ગયું અચાનક? ક્યારેય ચા પીધા વગર તો નથી જતા."

નીરવ પિતાની તસવીર પાસે ગયો. તેણે ખિસ્સામાંથી એ જૂનો કાગળ કાઢ્યો. મંદિરના આરસપહાણની પાછળ, પાઠના પુસ્તકમાં એ કાગળ પાછો મૂકી દેવાયો, જ્યાં એ છેલ્લા ત્રીસ વર્ષથી સચવાયેલો હતો.

"કંઈ નહીં બા," મનને બાના ખભા પર હાથ મૂકતા કહ્યું. "મામાને કદાચ આજે પહેલીવાર સમજાયું કે આ ઘરમાં સૌથી અમીર માણસ કોણ હતું."

બા કંઈ સમજ્યા નહીં, પણ એમણે દીવાલ પર લાગેલી સુરેશભાઈની તસવીર સામે સ્મિત વેર્યું. સાંજના ધીમા અજવાળામાં પિતાજીનો ચહેરો વધુ ગૌરવપૂર્ણ દેખાઈ રહ્યો હતો—એક એવા માણસનો ચહેરો જેણે પત્નીની ખુશી માટે આખી જિંદગી એક અપમાન સહન કર્યું, પણ ક્યારેય એનો ઢંઢેરો ન પીટ્યો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.