દીકરીના લગ્નનું દેવું ચૂકવવા પિતાએ પોતાનું એકમાત્ર મકાન વેચવા કાઢ્યું, દસ્તાવેજ પર સહી કરતી વખતે ખરીદદાર યુવકે અચાનક પેન ખૂંચવી લીધી અને પછી જે કહ્યું તે સાંભળીને...

રમણભાઈ પોતાના નાના એવા ઘરના આંગણામાં પ્લાસ્ટિકની ખુરશી ઢાળીને બેઠા હતા. તેમના હાથમાં એક જૂની ડાયરી હતી, જેમાં દીકરીના લગ્નના ખર્ચનો એક-એક હિસાબ માંડેલો હતો. કપડાંનો ખર્ચ, મંડપનો ખર્ચ, રસોઈયાના પૈસા અને દાગીનાનું બિલ—આ બધું જોતાં જોતાં રમણભાઈની નજર છેલ્લે લખેલા કુલ આંકડા પર ગઈ. આંકડો મોટો હતો, એક મધ્યમવર્ગીય નિવૃત્ત સરકારી કારકુનની આખી જિંદગીની બચત કરતા પણ ઘણો મોટો.

તેમની એકની એક દીકરી, પૂજા, જે હવે સાસરે જઈને સુખી થઈ હતી. પૂજાના લગ્ન ખૂબ જ ધામધૂમથી અને કોઈ કમી વિના થયા હતા, કારણ કે રમણભાઈ પોતાની દીકરીની આંખમાં ક્યારેય ઝંખનાના આંસુ જોવા નહોતા માંગતા. પણ એ ધામધૂમની પાછળ મિત્રો અને પરિચિતો પાસેથી લીધેલું મોટું દેવું છુપાયેલું હતું. રમણભાઈના પત્ની સરળાબેન રસોડામાંથી પાણીનો ગ્લાસ લઈને આવ્યા અને રમણભાઈની બાજુમાં બેઠા. સરળાબેનના ચહેરા પર પણ ચિંતાની રેખાઓ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.

"કેમ, હજી પણ એ જ હિસાબ કરો છો?" સરળાબેને ધીમા અવાજે પૂછ્યું.

રમણભાઈએ એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને ડાયરી બંધ કરતા કહ્યું, "સરળા, દેવું તો ચૂકવવું જ પડશે ને. લોકોએ આપણા પર ભરોસો રાખીને પૈસા આપ્યા હતા. હવે પૂજા તો પોતાના ઘરે સુખી છે, પણ મારી પાછળ કોઈ આવીને દેવાની ઉઘરાણી કરે અને આપણી દીકરીના કાને વાત જાય, તો એ સાસરે દુઃખી થશે. હું એવું ક્યારેય નહીં થવા દઉં."

સરળાબેનની આંખો ભીની થઈ ગઈ. તેઓ જાણતા હતા કે રમણભાઈ આગળ શું કહેવા માંગે છે. આ ચાર ઓરડાનું મકાન, જે રમણભાઈએ પોતાની આખી જિંદગીની એક-એક પાઈ ભેગી કરીને બનાવ્યું હતું, જેમાં પૂજાનું બાળપણ વીત્યું હતું, એ ઘર હવે વેચવાનો સમય આવી ગયો હતો. રમણભાઈએ મકાન વેચવા માટે એક સ્થાનિક દલાલ મનસુખભાઈને વાત કરી રાખી હતી. મનસુખભાઈએ કહ્યું હતું કે એક મોટો આસામી આ ઘર ખરીદવા માટે તૈયાર છે અને તે આજે બપોરે જ મકાન જોવા અને સોદો નક્કી કરવા આવવાનો છે.

બપોરના બરાબર ત્રણ વાગ્યા અને ઘરની બહાર એક ચમકતી કાળા રંગની લક્ઝરી ગાડી આવીને ઊભી રહી. ગાડીમાંથી એક સુઘડ કપડાં પહેરેલો, અંદાજે ત્રીસ-બત્રીસ વર્ષનો યુવાન નીચે ઉતર્યો. તેની સાથે દલાલ મનસુખભાઈ પણ હતા. મનસુખભાઈએ આગળ આવીને કહ્યું, "રમણભાઈ, આ અક્ષયભાઈ છે. શહેરમાં મોટો બિઝનેસ છે અને આ વિસ્તારમાં એક સારું મકાન રાખવા માંગે છે."

રમણભાઈ અને સરળાબેને ઊભા થઈને અક્ષયનું સ્વાગત કર્યું. અક્ષયના ચહેરા પર એક અજીબ સી શાંતિ અને ગંભીરતા હતી. તે ઘરમાં પ્રવેશ્યો અને એક-એક ઓરડાને ખૂબ જ ધ્યાનથી જોવા લાગ્યો. તે ઘરની દીવાલો, જૂના ફોટાઓ અને આંગણામાં વાવેલા તુલસીના ક્યારાને જાણે કોઈ જૂની યાદોની જેમ નીરખી રહ્યો હતો. સરળાબેન અંદર જઈને ચા-પાણી બનાવી લાવ્યા. બધા હોલમાં ગોઠવાયા.

અક્ષયે ચાનો કપ ટેબલ પર મૂકતા કહ્યું, "મકાન ખૂબ જ સરસ છે, રમણભાઈ. તમે આ ઘર ખૂબ જ પ્રેમથી રાખ્યું છે એ દેખાઈ આવે છે."

રમણભાઈએ સહેજ નમ્રતાથી હસીને કહ્યું, "હા ભાઈ, આ એક જ કમાણી છે મારી જિંદગીની. પણ હવે દીકરીના લગ્નનું દેવું એટલું વધી ગયું છે કે આ પગલું ભરવું પડે છે."

મનસુખભાઈએ તરત જ વચમાં કૂદીને સોદાની વાત શરૂ કરી, "અક્ષયભાઈ, રમણભાઈની કિંમત વ્યાજબી છે. અને તેઓને પૈસાની ઉતાવળ છે એટલે દસ્તાવેજ પણ આપણે જલ્દી કરી નાખીશું."

અક્ષયે થોડી ક્ષણો માટે રમણભાઈ સામે જોયું અને પછી પોતાના બેગમાંથી દસ્તાવેજના કાગળો કાઢ્યા. સોદો પાકો થઈ ચૂક્યો હતો. અક્ષયે કાગળો ટેબલ પર મૂક્યા અને પોતાની મોંઘી પેન કાઢીને રમણભાઈ તરફ લંબાવી. રમણભાઈના હાથ સહેજ ધ્રૂજી રહ્યા હતા. જે ઘરના ખૂણે-ખૂણામાં તેમની પંચાસ વર્ષની જિંદગીનો શ્વાસ વણાયેલો હતો, આજે એ ઘર સત્તાવાર રીતે કોઈ બીજાનું થવા જઈ રહ્યું હતું.

રમણભાઈએ ધ્રૂજતા હાથે પેન પકડી અને દસ્તાવેજ પર જ્યાં સહી કરવાની હતી ત્યાં પેનની અણી મૂકી. બરાબર એ જ સેકન્ડે, અક્ષયે અચાનક આગળ વધીને રમણભાઈના હાથમાંથી પેન ખૂંચવી લીધી.

રમણભાઈ આશ્ચર્યચકિત થઈને અક્ષય સામે જોઈ રહ્યા. મનસુખભાઈ પણ ગભરાઈ ગયા કે શું અક્ષયભાઈ છેલ્લી ઘડીએ સોદો કેન્સલ કરી રહ્યા છે? સાચુ કહું તો સરળાબેન શ્વાસ રોકીને ઊભા રહી ગયા.

"શું થયું અક્ષયભાઈ? કોઈ તકલીફ છે? કિંમતમાં કંઈ ફેરફાર કરવો છે?" રમણભાઈએ ગભરાતા અવાજે પૂછ્યું.

અક્ષય કશું જ બોલ્યો નહીં. તેણે ટેબલ પર પડેલા દસ્તાવેજના કાગળો હાથમાં લીધા અને બધાની નજર સામે એ કાગળોના બે ટુકડા કરી નાખ્યા. કાગળ ફાટવાનો અવાજ એ શાંત રૂમમાં ગુંજી ઉઠ્યો.

"આ તમે શું કર્યું, અક્ષયભાઈ?" મનસુખભાઈ રાડ પાડી ઉઠ્યા.

અક્ષય ઊભો થયો. તેની આંખોમાં આંસુ વહી રહ્યા હતા. તે ધીમા પગલે રમણભાઈ પાસે ગયો અને અચાનક જ તેમના પગમાં પડી ગયો. રમણભાઈ એકદમ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમણે અક્ષયના ખભા પકડીને તેને ઊભો કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, "અરે બેટા, આ શું કરે છે? તું આટલો મોટો માણસ થઈને મારા પગે કેમ પડે છે?"

અક્ષયે આંસુ લૂછતાં લૂછતાં રમણભાઈના બંને હાથ પોતાના હાથમાં લીધા અને ગદ્ગદિત કંઠે બોલ્યો, "સર, તમે મને ન ઓળખ્યો? જરા યાદ કરો આજથી પંદર વર્ષ પહેલાની એ સરકારી હાઈસ્કૂલ... અને એ અનાથ છોકરો જેની પાસે દસમા ધોરણની બોર્ડની ફી ભરવાના પૈસા નહોતા અને સ્કૂલના આચાર્યે તેને પરીક્ષામાં બેસવાની ના પાડી દીધી હતી..."

રમણભાઈ અક્ષયના ચહેરાને ટગર-ટગર જોવા લાગ્યા. તેમના મગજમાં પંદર વર્ષ જૂનો એક સ્મરણપટ ખુલી ગયો. એ સમયે રમણભાઈ એ જ સ્કૂલમાં ક્લાર્ક તરીકે નોકરી કરતા હતા. એક અનાથ અને ગરીબ છોકરો ફી ન ભરી શકવાને કારણે ઓફિસની બહાર રડી રહ્યો હતો. રમણભાઈએ એ સમયે કોઈને પણ કહ્યા વગર, પોતાની દીકરીના ભણતરના પિગી બેંકમાંથી પૈસા કાઢીને એ છોકરાની આખી ફી છૂપી રીતે ભરી દીધી હતી અને રસીદ પર કોઈનું નામ લખવા દીધું નહોતું. તેમણે એ છોકરાને માત્ર એટલું જ કહ્યું હતું કે, "બેટા, તું બસ ભણજે, તારી ફી ભરાઈ ગઈ છે."

અક્ષયે ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું, "સર, એ દિવસે જો તમે મારી ફી ન ભરી હોત ને, તો હું આજે કોઈ ફેક્ટરીમાં મજૂરી કરતો હોત. તમે મારી ફી ભરી એટલે હું ભણી શક્યો, સ્કોલરશીપ મળી, એન્જિનિયર બન્યો અને આજે મારી પોતાની કંપની છે. હું વર્ષોથી તમને શોધી રહ્યો હતો. જ્યારે મનસુખભાઈએ મને આ ઘરની વાત કરી અને મેં તમારું નામ સાંભળ્યું, ત્યારે જ હું સમજી ગયો હતો કે મારા ભગવાન મુશ્કેલીમાં છે."

રમણભાઈની આંખોમાંથી પણ અશ્રુધારા વહેવા લાગી. તેઓ કશું બોલી શકવાની સ્થિતિમાં નહોતા.

અક્ષયે પોતાના ખિસ્સામાંથી એક મોટો ચેક કાઢ્યો અને રમણભાઈના હાથમાં મૂકતા કહ્યું, "આ ચેક પૂજાબહેનના લગ્નના દેવા માટે છે. આ તમારી દીકરીના લગ્નમાં એના અનાથ ભાઈ તરફથી એક નાની ભેટ છે. અને રહી વાત આ ઘરની... તો આ ઘરની કિંમત ચૂકવવાની મારી કોઈ ઔકાત નથી, સાહેબ. હું તો અહીં મારા ગુરુનું, મારા ભગવાનનું ઘર સાચવવા આવ્યો છું. આ ઘર તમારું હતું, તમારું છે અને હંમેશા તમારું જ રહેશે."

સરળાબેન ખૂણામાં ઊભા રહીને મોઢા પર સાડીનો પાલવ ઢાંકીને રડી પડ્યા. મનસુખભાઈ પણ આ દ્રશ્ય જોઈને ભાવુક થઈ ગયા અને તેમની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ.

રમણભાઈએ અક્ષયને છાતી સરસો ચાંપી દીધો. વર્ષો પહેલાં વાવેલું એક નાનકડું સત્કર્મનું બીજ આજે આટલું મોટું વટવૃક્ષ બનીને તેમની જિંદગી બચાવવા આવશે, એવી તેમણે સપનામાં પણ કલ્પના નહોતી કરી. ભગવાને આજે સાબિત કરી દીધું હતું કે દુનિયામાં નિઃસ્વાર્થ ભાવે કરેલી મદદ ક્યારેય વ્યર્થ જતી નથી.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો