ગરીબ મજૂરના ટિફિનમાં એવું તો શું હતું કે તે બધાથી છૂપીને એક ખૂણામાં ખાતો? શેઠે જ્યારે રૂબરૂ જઈને જોયું ત્યારે આખી ફેક્ટરી સામે...

અમદાવાદ શહેરના એક ધમધમતા જીઆઈડીસી (GIDC) વિસ્તારમાં કાનજીભાઈની લોખંડના પાર્ટ્સ બનાવવાની એક બહુ મોટી ફેક્ટરી આવેલી હતી. આ ફેક્ટરીમાં દિવસ-રાત મશીનોનો ઘોંઘાટ ચાલતો રહેતો અને આશરે પચાસથી વધુ મજૂરો પોતાની રોજીરોટી કમાવવા માટે અહીં પરસેવો પાડતા હતા. કાનજીભાઈ સ્વભાવે ખૂબ જ કડક, શિસ્તના આગ્રહી અને એક પાકા વેપારી હતા. તેમની નજર હંમેશાં ફેક્ટરીના ખૂણે-ખૂણા પર અને દરેક મજૂરની હરકતો પર રહેતી. તેમનો એક જ નિયમ હતો કે ફેક્ટરીમાં કામચોરી કે કોઈ પણ પ્રકારની ગેરશિસ્ત સાંખી લેવામાં નહીં આવે.

આ જ ફેક્ટરીમાં છેલ્લા છ મહિનાથી રામુ નામનો એક ત્રીસ વર્ષનો યુવાન મજૂરી કામ કરતો હતો. રામુ ખૂબ જ શાંત, પ્રમાણિક અને મહેનતુ હતો. તે સવારે વહેલા સમયસર ફેક્ટરીએ આવી જતો અને આખો દિવસ ભારે લોખંડના સળિયા ઉઠાવવાનું કે મશીન પર કટીંગ કરવાનું અઘરું કામ કોઈ પણ ફરિયાદ વગર કરતો રહેતો. તેના ચહેરા પર હંમેશાં એક ગંભીરતા અને આંખોમાં પોતાના પરિવારને સાચવવાની ચિંતા સાફ દેખાઈ આવતી હતી. રામુ ગામડેથી અહી શહેરમાં કમાવવા આવ્યો હતો અને ભાડાની એક નાની ઓરડીમાં પોતાની પત્ની અને બે નાના બાળકો સાથે રહેતો હતો. તેનો પગાર એટલો મર્યાદિત હતો કે રૂમનું ભાડું અને બાળકોની સ્કૂલની ફી ભરવામાં જ બધો પગાર પૂરો થઈ જતો.

છેલ્લા કેટલાક સમયથી કાનજીભાઈ ફેક્ટરીની ઓફિસમાં બેઠા બેઠા સીસીટીવી કેમેરામાં એક અજીબ વાત નોંધી રહ્યા હતા. દરરોજ બપોરે એક વાગ્યે જ્યારે ફેક્ટરીમાં લંચબ્રેકનું સાયરન વાગતું, ત્યારે બધા મજૂરો પોતપોતાના ટિફિન લઈને ફેક્ટરીના વરંડામાં આવેલા મોટા લીમડાના ઝાડ નીચે ભેગા બેસતા. બધા મજૂરો હસી-મજાક કરતા, એકબીજાના ટિફિનમાંથી શાક-રોટલીની આપ-લે કરતા અને આનંદથી જમતા હતા. પરંતુ રામુ આ બધાથી બિલકુલ અલગ હતો. તે સાયરન વાગતા જ ચુપચાપ પોતાનું એ એલ્યુમિનિયમનું જૂનું થઈ ગયેલું ટિફિન ઉઠાવતો અને ફેક્ટરીના પાછળના ભાગમાં, જ્યાં ભંગાર લોખંડના મોટા સળિયા અને બોક્સ પડ્યા હતા, ત્યાં એકલા ખૂણામાં જઈને સંતાઈ જતો.

રામુ ત્યાં ભંગારની આડમાં બેસીને ખૂબ જ ઉતાવળે, આજુબાજુ જોતા જોતા ચોરની જેમ પોતાનું ટિફિન ખોલતો અને ઝડપથી ખાઈને ટિફિન બંધ કરી દેતો. કાનજીભાઈએ આ દ્રશ્ય એક દિવસ જોયું, બે દિવસ જોયું, અઠવાડિયા સુધી સતત આ જ સિલસિલો ચાલતો રહ્યો. હવે કાનજીભાઈના પાકા વેપારી મગજમાં શંકાની સોય ઘૂમવા લાગી. તેમને થયું કે રામુ આટલો સંતાઈને, ચોરની જેમ આજુબાજુ જોતા જોતા કેમ જમે છે? ફેક્ટરીમાં કિંમતી લોખંડના નાના પાર્ટ્સ અને ઓઇલના ડબ્બા અવારનવાર પડ્યા રહેતા હોય છે. કાનજીભાઈને શંકા ગઈ કે રામુ ફેક્ટરીનો કોઈ કિંમતી માલ કે કાચો માલ ચોરી કરીને પોતાના ટિફિનમાં સંતાડીને લાવતો-લઈ જતો હશે, અથવા તો લંચબ્રેકમાં તે ચોરીછૂપીથી ફેક્ટરીની જ કોઈ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરતો હશે.

એક શનિવારે કાનજીભાઈએ નક્કી કર્યું કે આજે તો આ વાતનો ફેંસલો કરવો જ પડશે. બપોરે બરાબર એક વાગ્યે લંચબ્રેકનું સાયરન વાગ્યું. બધા મજૂરો રોજની જેમ લીમડાના ઝાડ નીચે ભેગા થવા લાગ્યા. રામુએ ફરીથી એ જ કર્યું; તેણે ચુપચાપ પોતાનું ટિફિન લીધું અને ફેક્ટરીના પાછળના અંધારા ખૂણા તરફ ચાલવા લાગ્યો. કાનજીભાઈ પોતાની ઓફિસમાંથી બહાર નીકળ્યા અને极其 સાવધાનીથી, કોઈ અવાજ કર્યા વગર રામુની પાછળ-પાછળ ગયા. રામુ હંમેશાંની જેમ લોખંડના મોટા ભંગારના ડબ્બા પાછળ નીચે જમીન પર બેસી ગયો હતો. તેણે જેવું આજુબાજુ જોઈને ટિફિનનું ઢાંકણું ખોલ્યું, બરાબર એ જ ક્ષણે કાનજીભાઈ તેની સામે આવીને ઊભા રહી ગયા.

અચાનક શેઠને પોતાની સામે જોતા જ રામુના હાથમાંથી ટિફિનનું ઢાંકણું સહેજ છટકી ગયું. તેનો ચહેરો ડર અને ગભરામણના કારણે એકદમ સફેદ પડી ગયો. તે ધ્રૂજતા પગે ઊભો થઈ ગયો અને નીચું જોઈ ગયો. તેના કપાળ પર પરસેવાના ટીપાં વળી ગયા.

કાનજીભાઈએ કડક અને રૂખા અવાજે પૂછ્યું, "રામુ! તું રોજ બધા મજૂરો સાથે બેસવાના બદલે અહીં પાછળ ભંગારમાં સંતાઈને કેમ બેસે છે? આ ટિફિનમાં એવું તે શું છુપાવ્યું છે જે તું ફેક્ટરીના માલિકથી અને બીજા મજૂરોથી સંતાડવા માંગે છે? ખોલ આ ટિફિન અને બતાવ મને, તું અંદર શું લાવ્યો છે!"

રામુના ગળામાં ડૂમો ભરાઈ આવ્યો. તેણે ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું, "સાહેબ, આમાં કંઈ નથી... આ તો બસ મારું સાધારણ જમવાનું છે."

"જો કંઈ નથી તો તું ચોરની જેમ અહીં સંતાઈને કેમ ખાય છે? મને તારા પર શંકા છે કે તું ફેક્ટરીનો માલ આમાં છુપાવે છે. ચાલ, ટિફિન આખું ખોલ અને મને જોવા દે!" કાનજીભાઈએ વધુ ગુસ્સાથી હુકમ કર્યો.

રામુની આંખોમાંથી આંસુ સરી પડ્યા. પિતા અને પતિ તરીકે પોતાની લાચારી શેઠ સામે ખુલ્લી પડી જશે એ ડરે તેનું હૃદય ધડકવા લાગ્યું. તેણે કંપતા હાથે ટેબલ જેવા લોખંડના બોક્સ પર ટિફિન મૂક્યું અને તેના ત્રણેય ખાના ખોલી નાખ્યા.

કાનજીભાઈએ ઉત્સુકતાથી અને શંકાની નજરે ટિફિનની અંદર જોયું. પણ અંદર જોતા જ કાનજીભાઈના હોશ ઉડી ગયા, તેમનો આખો ગુસ્સો એક ક્ષણમાં ગાયબ થઈ ગયો. ટિફિનના પહેલા ખાનામાં માત્ર બે સૂકી, કડક થઈ ગયેલી બાજરીની રોટલી હતી. બીજા ખાનામાં થોડું મીઠું અને લાલ મરચું છાંટેલી કાચી ડુંગળીના ટુકડા હતા, અને ત્રીજું ખાનું સાવ ખાલી હતું, જેમાં માત્ર થોડું પાણી ભરેલું હતું. ટિફિનમાં કોઈ શાક નહોતું, કોઈ દાળ નહોતી, કોઈ ઘી કે અથાણું પણ નહોતું. ગરીબી તેની ચરમસીમા પર એ એલ્યુમિનિયમના ડબ્બામાં દેખાઈ રહી હતી.

કાનજીભાઈ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેઓ રામુના ચહેરા સામે જોવા લાગ્યા, જે હજુ પણ નીચું જોઈને રડી રહ્યો હતો. કાનજીભાઈનો અવાજ આ વખતે એકદમ નરમ પડી ગયો, "રામુ... આ શું છે? તું રોજ માત્ર રોટલી અને ડુંગળી ખાય છે? પણ તોય, તારે આ બધાથી સંતાડીને અહીં એકલા બેસીને ખાવાની શું જરૂર છે? ઘરમાં કોઈ તકલીફ છે?"

રામુએ પોતાની ફાટેલી સાડીના પાલવ જેવા સાધારણ રૂમાલથી આંસુ લૂછ્યા અને ગદ્ગદ કંઠે જે જવાબ આપ્યો, તે સાંભળીને કાનજીભાઈના કઠોર વેપારી હૃદયના ચીંથરેચીંથરા ઉડી ગયા.

રામુએ રડતા રડતા કહ્યું, "સાહેબ... ફેક્ટરીના બીજા જે મજૂરો છે ને, એ બધા વર્ષોથી અહીં કામ કરે છે. તેઓના ઘર સારા છે. તેઓ રોજ ટિફિનમાં સરસ મજાનું ગરમાગરમ શાક, દાળ-ભાત, પૂરી કે અથાણું અને મીઠાઈ જેવું સારું સારું જમવાનું લાવે છે. લંચબ્રેકમાં બધા એકબીજાનું ટિફિન ટેસ્ટ કરે છે. જો હું તેઓની વચ્ચે જઈને બેસું, તો મારું આ ગરીબ ટિફિન જોઈને તેઓને અંદરથી ખરાબ લાગશે. કાં તો તેઓ દયા ખાઈને પોતાનું સારું જમવાનું મને આપશે, નહિતર મારી આ ગરીબીની મજાક ઉડશે. સાહેબ, હું ગરીબ જરૂર છું, પણ મારે મારું આત્મસન્માન વ્હાલું છે. હું નથી ઈચ્છતો કે કોઈ મારા પર દયા ખાય કે મારી ગરીબીની હાંસી ઉડાવે. બસ એટલે જ... મારું આ ટિફિન જોઈને કોઈ મને કમજોર ન સમજે, એટલે હું રોજ અહીં એકલા ખૂણામાં સંતાઈને મારું સૂકું-ભૂખું જમી લઉં છું. સાહેબ, મેં કોઈ ચોરી નથી કરી, મને માફ કરી દો."

સાત વર્ષના દીકરા માટે ઘડિયાળ ગીરવે મૂકનાર પિતાની વાર્તા હોય કે દીકરાના આભાસી સ્પર્શ માટે તરસતી અવાચક માતાની વાર્તા હોય—લાગણીઓ જ્યારે આત્મસન્માન સાથે જોડાય છે ત્યારે પથ્થર દિલ માણસ પણ પીગળી જાય છે. રામુના આ શબ્દો સાંભળીને કાનજીભાઈની આંખો આપોઆપ ભરાઈ આવી. તેમને પોતાના વિચારો પર, પોતાની શંકા પર અત્યંત શરમ આવવા લાગી. જે મજૂરને તેઓ ચોર સમજી રહ્યા હતા, તે હકીકતમાં પોતાના સ્વાભિમાનની રક્ષા કરવા માટે સમાજથી સંતાઈને જીવી રહ્યો હતો.

કાનજીભાઈએ સહેજ આગળ વધીને રામુના ખભા પર હાથ મૂક્યો. તેમનો અવાજ ધ્રૂજી રહ્યો હતો, "રામુ બેટા, મને માફ કરી દે. મેં તારા પર નકામી શંકા કરી. તું ચોર નથી, પણ તું આ ફેક્ટરીનો સૌથી પ્રામાણિક અને સ્વાભિમાની માણસ છે."

કાનજીભાઈ તરત જ ઊભા થયા અને રામુનો હાથ પકડીને બોલ્યા, "ચાલ, ઊભો થા. આજે તારે આ ભંગારના ખૂણામાં બેસીને જમવાની કોઈ જરૂર નથી." રામુ ગભરાતા ગભરાતા તેમની પાછળ ચાલવા લાગ્યો. કાનજીભાઈ તેને સીધા ફેક્ટરીની અંદર આવેલી પોતાની એર-કંડિશન્ડ મુખ્ય ઓફિસમાં લઈ ગયા. ત્યાં કાચના મોટા ટેબલ પર કાનજીભાઈએ પોતાનું ફાઈવ-સ્ટાર હોટલ જેવું વૈભવી પાંચ ખાનાવાળું સ્ટીલનું ટિફિન ખોલ્યું, જેમાં કાજુ-દ્રાક્ષ વાળું શાક, પનીરનું શાક, બાસમતી રાઇસ, ગરમાગરમ ઘી વાળી રોટલી અને મીઠાઈ સરસ રીતે ગોઠવેલા હતા.

કાનજીભાઈએ રામુનું એ જૂનું એલ્યુમિનિયમનું ટિફિન પણ એ જ મોંઘા ટેબલ પર મૂક્યું. તેમને ઓફિસના પ્યુનને બોલાવીને બીજી પ્લેટ અને ચમચી મંગાવ્યા.

કાનજીભાઈએ હસતા મોઢે કહ્યું, "રામુ, આજથી તું ક્યારેય એકલો નહીં જમે. આજથી તારું લંચબ્રેક મારી ઓફિસમાં મારી સાથે જ રહેશે. લાવ, આજે મને તારી બાજરીની રોટલી અને ડુંગળી ખાવા દે, અને તું મારું આ શાક અને પૂરી ખા."

રામુ આશ્ચર્યથી અને ભીની આંખોથી શેઠ સામે જોઈ રહ્યો, "ના સાહેબ... હું એક સામાન્ય મજૂર છું, હું તમારી સાથે કેવી રીતે બેસી શકું?"

કાનજીભાઈની આંખમાંથી એક આંસુ સરી પડ્યું. તેમણે રામુના હાથમાં રોટલીનો ટુકડો આપતા કહ્યું, "રામુ, તારા આત્મસન્માનની કિંમત આ ઓફિસના વૈભવ કરતાં અનેક ગણી વધારે છે. ભગવાને જો મને આપનાર બનાવ્યો છે, તો મારો એ ધર્મ છે કે હું તારા જેવા સાચા માણસની કદર કરું. આજથી તું મારો મજૂર નહીં, પણ આ ફેક્ટરીના પરિવારનો એક સદસ્ય છે."

એ દિવસે ફેક્ટરીના માલિક અને એક ગરીબ મજૂરે સાથે બેસીને એકબીજાનું ટિફિન શેર કર્યું. રામુએ કાનજીભાઈના ટિફિનમાંથી જમ્યું અને કાનજીભાઈએ极其 આદર સાથે રામુની બાજરીની રોટલી અને કાચી ડુંગળી ખાધી. એ ભોજનમાં દુનિયાનો સૌથી પવિત્ર સ્વાદ હતો—માનવતા અને પરસ્પર સન્માનનો સ્વાદ.

કાનજીભાઈએ એ જ દિવસે રામુનો પગાર વધારી દીધો અને તેના બંને બાળકોના ભણતરનો આખો ખર્ચ ફેક્ટરી તરફથી ઉપાડવાની જાહેરાત કરી દીધી. રામુના ચહેરા પર હવે પેલો ગભરામણનો ડર નહોતો, પણ પિતા તરીકે પોતાના બાળકોના ભવિષ્યની સાચી ખુશી અને શેઠ પ્રત્યેની વફાદારીની ચમક હતી. કાનજીભાઈ પણ સમજી ચૂક્યા હતા કે પૈસાથી માણસ અમીર બની શકે છે, પણ સાચી અમીરી તો હૃદયની શુદ્ધતા અને આત્મસન્માનમાં જ વસેલી હોય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો