ફેમસ પુનઃજન્મ કેસ: જયારે બાળકી તેના પતિ વિશે વાતો કરવા લાગી, તેને જે એડ્રેસ આપ્યું ત્યાં ગયા તો...
વર્ષ ૧૯૨૫, ઓક્ટોબર માસ. મથુરાની ધૂળિયાળી ગલીઓમાં એક ગમગીન ઘટના બની હતી, જેનો પડઘો દિલ્હી સુધી પહોંચશે તેની કોઈને કલ્પના નહોતી. ૧૮ જાન્યુઆરી, ૧૯૦૨ના રોજ જન્મેલી લુગદી દેવી, ૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૨૫ના રોજ એક સ્વસ્થ પુત્રને જન્મ આપ્યા પછી, દુર્ભાગ્યે ૪ ઓક્ટોબરના રોજ આ ફાની દુનિયા છોડી ગઈ. જીવનનો અણસાર પૂરેપૂરો અનુભવી નહોતી ત્યાં જ મૃત્યુએ તેને ભરખી લીધી. પાછળ રહી ગયો એક નિર્દોષ શિશુ, જેણે માતૃપ્રેમનો સ્પર્શ પણ બરાબર અનુભવ્યો નહોતો અને એક વિધુર પતિ, જેનું હૃદય શોકથી વિદીર્ણ થઈ ગયું હતું. આ ઘટના માત્ર એક પરિવાર પૂરતી સીમિત નહોતી; તે એક એવી કથાનો પ્રસ્તાવના હતી, જે ભવિષ્યમાં પૂર્વજન્મના રહસ્યને ઉજાગર કરવાની હતી.
લુગદી દેવીના મૃત્યુના એક વર્ષ પછી, ૧૧ ડિસેમ્બર, ૧૯૨૬ના રોજ, દિલ્હીના ઘીચ વસવાટમાં એક નાનકડી કળી ખીલી. શાન્તિ દેવીનો જન્મ થયો. માતા-પિતાના ખોળામાં રમતી, નિર્દોષ આંખોથી દુનિયાને નિહાળતી શાન્તિ સામાન્ય બાળકી જેવી જ લાગતી હતી. તેના નિર્દોષ હાસ્યમાં કોઈ ગુપ્ત રહસ્ય છુપાયેલું હશે એવી કોઈને કલ્પના પણ નહોતી.
પણ, જ્યારે શાન્તિ ચાર વર્ષની થઈ, ત્યારે તેના માતા-પિતાને એક અનોખા આંચકાનો અનુભવ થયો. રમતાં-રમતાં અચાનક જ શાન્તિ એવી વાતો કરવા લાગી, જાણે તે કોઈ ભૂતકાળની કહાણી કહી રહી હોય. તેણે વારંવાર કહ્યું કે તેનું અસલી ઘર તો મથુરામાં છે, જ્યાં તેનો પતિ રહે છે. દિલ્હીથી લગભગ ૧૪૫ કિલોમીટર દૂર આવેલા મથુરાનું નામ એક નાનકડી બાળકીના મુખે સાંભળીને માતા-પિતા શરૂઆતમાં તો સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેઓ તેને સમજાવતા, "બેટા, તારું ઘર તો આ જ છે, તારા માતા-પિતા અમે છીએ." પણ શાન્તિ અડગ હતી. તેણે તેના ‘પહેલા’ પતિનું વિગતવાર વર્ણન આપ્યું: "મારો પતિ ગોરો હતો, તેની ડાબી ગાલ પર એક નાનો મસો હતો અને તે આંખો પર ચશ્મા પહેરતો હતો. તે એક વેપારી હતો." માતા-પિતા પહેલાં તો હસી કાઢતા, વિચારતા કે બાળકની કલ્પનાશક્તિ કેટલી પ્રબળ છે. પણ, જેમ જેમ શાન્તિની વાતો સ્પષ્ટ થતી ગઈ, વિગતોમાં ઊંડાણ આવતું ગયું, તેમ તેમ તેમના મનમાં એક અજીબ શંકા ઘર કરી ગઈ.
શાન્તિના મથુરા પ્રત્યેનો મોહ એટલો પ્રબળ હતો કે છ વર્ષની ઉંમરે તે પોતાના ઘરેથી ભાગી છૂટી, મથુરા પહોંચવાની કોશિશમાં. આ ઘટનાએ તેના માતા-પિતાને ખરેખર ચિંતામાં મૂકી દીધા. શાળામાં પણ શાન્તિએ તેના શિક્ષક અને હેડમાસ્ટર સમક્ષ સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે તે પરણેલી હતી અને બાળકને જન્મ આપ્યાના દસ દિવસ પછી જ તેનું મૃત્યુ થયું હતું. આશ્ચર્યજનક રીતે, તેણે મથુરાની સ્થાનિક બોલીના શબ્દોનો પણ ઉપયોગ કર્યો, જે તેણે ક્યારેય સાંભળ્યા નહોતા. તેણે તેના વેપારી પતિનું નામ પણ જણાવ્યું: "કેદારનાથ ચૌબે."
હેડમાસ્ટરે આશ્ચર્ય અને કુતૂહલથી પ્રેરાઈને કેદારનાથ નામનો કોઈ વેપારી મથુરામાં છે કે કેમ તે શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો. અને આ કેવો સંયોગ હતો! મથુરામાં ખરેખર કેદારનાથ નામનો એક વેપારી હતો, જેણે સાત વર્ષ પહેલાં, પુત્રને જન્મ આપ્યાના દસ દિવસ પછી જ તેની પત્ની, લુગદી દેવીને ગુમાવી હતી. આ વિગતો શાન્તિની વાર્તા સાથે અદભુત રીતે મળતી આવતી હતી.
આ સમાચાર દિલ્હી પહોંચ્યા. કેદારનાથ ચૌબે દિલ્હી આવ્યા, શરૂઆતમાં તેમણે શાન્તિની પરીક્ષા લેવા માટે પોતાના ભાઈ હોવાનો ઢોંગ કર્યો. પણ શાન્તિએ તેને તુરંત ઓળખી લીધો. તેણે કેદારનાથની આંખોમાં સીધું જોઈને કહ્યું, "તમે મારા પતિ છો." તેણે લુગદી દેવીના પુત્રને પણ તુરંત ઓળખી લીધો. શાન્તિએ કેદારનાથના જીવન અને લુગદી સાથેના તેમના લગ્નજીવનની એવી અનેક વિગતો આપી, જે ફક્ત લુગદી જ જાણી શકે તેમ હતી. કેદારનાથ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેમને ખાતરી થઈ ગઈ કે શાન્તિ દેવી ખરેખર તેમની દિવંગત પત્ની લુગદી દેવીનો જ પુનર્જન્મ હતી.
આ અનોખો અને અદ્ભુત કિસ્સો મહાત્મા ગાંધીજીના ધ્યાન પર આવ્યો. ગાંધીજી, જે હંમેશા સત્ય અને જ્ઞાનની ખોજમાં રહેતા હતા, તેમણે આ ઘટનાની ગંભીરતાથી નોંધ લીધી. તેમણે આ કિસ્સાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવા માટે એક કમિશનની રચના કરી. આ કમિશનનો હેતુ શાન્તિ દેવીના દાવાઓની સત્યતા પારખવાનો હતો.
૧૫ નવેમ્બર, ૧૯૩૫ના રોજ, કમિશનના સભ્યો શાન્તિ દેવી સાથે મથુરા જવા રવાના થયા. મથુરા પહોંચ્યા પછી, શાન્તિ દેવીનું વર્તન વધુ આશ્ચર્યજનક બન્યું. તે જાણે મથુરાના રસ્તાઓ, ગલીઓ અને ઘરોથી પરિચિત હોય તેમ લાગતી હતી. તેણે લુગદી દેવીના ઘણા સંબંધીઓને ઓળખી કાઢ્યા, જેમાં લુગદી દેવીના દાદા પણ સામેલ હતા. શાન્તિએ તેમને એવી ઘણી વ્યક્તિગત વાતો કહી, જે માત્ર લુગદી દેવી જ જાણતી હતી.
સૌથી ભાવનાત્મક ક્ષણ ત્યારે આવી, જ્યારે શાન્તિએ કેદારનાથને યાદ અપાવ્યું કે તેણે લુગદી દેવીને તેના મૃત્યુશૈયા પર કેટલાક વચનો આપ્યા હતા, જે તેણે પાળ્યા નહોતા. આ વાત સાંભળીને કેદારનાથની આંખોમાં ફરી આંસુ આવી ગયા, કારણ કે આ વચનો ખરેખર અતિ ખાનગી હતા અને કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ તેને જાણી શકે તેમ નહોતી. આ ઘટનાએ કેદારનાથ અને કમિશનના સભ્યો, બંનેને સંપૂર્ણપણે ખાતરી કરાવી દીધી કે શાન્તિ દેવી ખરેખર લુગદી દેવીનો જ પુનર્જન્મ હતી. મથુરાની મુલાકાત પછી, શાન્તિ દેવી તેના માતા-પિતા સાથે દિલ્હી પાછી ફરી.
૧૯૩૬માં, ગાંધીજી દ્વારા નિયુક્ત કમિશને પોતાનો અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો. આ અહેવાલમાં સ્પષ્ટપણે તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે શાન્તિ દેવી ખરેખર લુગદી દેવીનો જ પુનર્જન્મ હતી. આ અહેવાલે સમગ્ર ભારતમાં અને વિશ્વભરમાં પૂર્વજન્મની ચર્ચાઓને વેગ આપ્યો.
જોકે, દરેક સિક્કાની બે બાજુ હોય છે. તે જ સમયે, અન્ય બે રિપોર્ટ્સ પણ લખવામાં આવ્યા. બાલચંદ નાહાતા દ્વારા ‘પુનર્જન્મ કી પર્યાલોચના’ નામની હિન્દી પુસ્તિકામાં એક રિપોર્ટ પ્રકાશિત થયો હતો. તેમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "અમારી સમક્ષ જે પણ સામગ્રી આવી છે, તે અમને એવું તારણ કાઢવા માટે પરવાનગી આપતી નથી કે શાન્તિ દેવીને પૂર્વજીવનની સ્મૃતિઓ છે અથવા આ કેસ પુનર્જન્મને સાબિત કરે છે." આ દલીલનો શ્રી અરબિંદોના ભક્ત ઇન્દ્ર સેને પાછળથી એક લેખમાં ખંડન કર્યું. ૧૯૩૬માં લેવાયેલા ઇન્ટરવ્યુના આધારે એક વધુ રિપોર્ટ ૧૯૫૨માં પ્રકાશિત થયો અને તે પેરાસાયકોલોજિસ્ટ્સ માટે ઉપલબ્ધ કરાયો. આ વિવાદો છતાં, શાન્તિ દેવીનો કિસ્સો પૂર્વજન્મના સંશોધનમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ બન્યો.
શાન્તિ દેવીએ ક્યારેય લગ્ન કર્યા નહીં. તેમનું જીવન જાણે એક ખુલ્લું પુસ્તક હતું, જે પૂર્વજન્મના રહસ્યોથી ભરેલું હતું. ૧૯૫૦ના દાયકાના અંતમાં તેમણે પોતાની વાર્તા ફરીથી કહી, અને ૧૯૮૬માં ઇયાન સ્ટીવનસન અને કે.એસ. રાવત દ્વારા તેમનો ઇન્ટરવ્યુ લેવામાં આવ્યો. આ ઇન્ટરવ્યુમાં, તેમણે લુગદી દેવીના મૃત્યુ સમયે થયેલા તેમના 'નિયર ડેથ એક્સપિરિયન્સ' (મૃત્યુની નજીકના અનુભવો) પણ વર્ણવ્યા, જેણે આ રહસ્યને વધુ ઘેરું બનાવ્યું.
કે.એસ. રાવતે ૧૯૮૭માં તેમનું સંશોધન ચાલુ રાખ્યું, અને તેમનો છેલ્લો ઇન્ટરવ્યુ શાન્તિ દેવીના મૃત્યુના માત્ર ચાર દિવસ પહેલાં, ૨૭ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૭ના રોજ લેવામાં આવ્યો. તે પછી, શાન્તિ દેવી આ દુનિયામાંથી વિદાય લીધી, પણ તેમની વાર્તા આજે પણ પૂર્વજન્મના રહસ્યના શોધકો માટે એક પ્રેરણાસ્ત્રોત બની રહી છે. શાન્તિ દેવીનો કિસ્સો માત્ર એક વ્યક્તિગત અનુભવ નથી, પરંતુ તે એક એવી ગહન આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક તપાસનું પ્રતીક છે, જે માનવ આત્માના અમરત્વ અને જીવન-મૃત્યુના ચક્ર પર પ્રકાશ પાડે છે.
