જે નાના ભાઈને ભણાવવા મોટા ભાઈએ પોતાનું ભવિષ્ય છોડ્યું, એણે મુશ્કેલીમાં કહ્યું કે...

"મોટાભાઈ, અત્યારે તો મારા બધા પૈસા ફિક્સ ડિપોઝિટ અને શેરબજારમાં રોકાયેલા છે. વળી અમારા નવા ઘરના ઇન્ટીરિયરનું કામ પણ ચાલે છે. અત્યારે ત્રણ લાખ રૂપિયાની વ્યવસ્થા તો શક્ય જ નથી."

કેતને આરામથી સોફા પર ટેકો દઈને કહ્યું. એની નજર મોટા ભાઈ હરીશના ચહેરા કરતાં વધારે પોતાની પત્ની અલ્પા તરફ હતી.

હરીશ એના નાના ભાઈના એસીવાળા ભવ્ય લિવિંગ રૂમમાં સંકોચાઈને બેઠો હતો. છેલ્લા બાર વર્ષમાં એણે ક્યારેય કેતન પાસેથી એક રૂપિયો પણ માંગ્યો નહોતો. પણ આજે હરીશની નાની હાર્ડવેરની દુકાનમાં મોટું નુકસાન થયું હતું. એક મુખ્ય વેપારી દેવાળું ફૂંકીને ભાગી ગયો હતો, અને માલના પૈસા ચૂકવવા માટે હરીશને છ મહિના માટે ત્રણ લાખ રૂપિયાની તાત્કાલિક જરૂર હતી.

અલ્પા રસોડાના દરવાજા પાસે ઊભી રહીને બોલી, "અને આમ પણ મોટાભાઈ, ધંધામાં તો ઉતાર-ચઢાવ આવ્યા જ કરે. એમાં કોઈના ઘરની બચત થોડી તોડી નખાય?"

હરીશના ગળામાં જાણે કંઈક અટકી ગયું. એક ક્ષણ માટે એને પંદર વર્ષ પહેલાંનો સમય યાદ આવી ગયો.

જ્યારે પિતાજીને લકવો થયો હતો, ત્યારે હરીશે પોતાની કોલેજ છોડીને દુકાન સંભાળી લીધી હતી, જેથી કેતન એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ પૂરો કરી શકે. કેતનની હોસ્ટેલની ફી ભરવા માટે હરીશની પત્ની ભાવનાએ પોતાના લગ્નની એક સોનાની બંગડી પણ વેચી દીધી હતી. એ વખતે કેતને રડતાં રડતાં કહ્યું હતું કે "મોટાભાઈ, હું નોકરીએ લાગીશ એટલે તમારું બધું ઋણ ઉતારીશ."

આજે હરીશે એ જ ભાઈ પાસે ઉધાર નહીં, પણ માત્ર છ મહિના માટે મદદ માંગી હતી. એ ધારત તો જૂની વાતો યાદ અપાવી શકતો હતો, પણ એના સંસ્કારોએ એને અટકાવ્યો.

હરીશે ઊભા થઈને ફિક્કું સ્મિત કર્યું. "કંઈ વાંધો નહીં, કેતન. તું તારા ઘરનું કામ સંભાળ. હું બીજી કોઈ વ્યવસ્થા કરી લઈશ."

કેતને એને રોકવાની કે પૂછવાની પણ તસ્દી ન લીધી કે "મોટાભાઈ, બીજી વ્યવસ્થા ક્યાંથી કરશો?" એ બસ દરવાજા સુધી મૂકવા આવ્યો અને ઔપચારિકતા પૂરી કરી.

ઘરે પાછા આવીને હરીશે ભાવનાને માત્ર એટલું જ કહ્યું કે કેતન પાસે અત્યારે સગવડ નથી. ભાવના બધું સમજી ગઈ. એની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા, પણ એણે હરીશની હિંમત તૂટવા ન દીધી.

"તમે ચિંતા ન કરો," ભાવનાએ પોતાના ગળામાંથી સોનાની ચેન ઉતારીને હરીશના હાથમાં મૂકી, "મારી પાસે આ ચેન અને બે બુટ્ટી છે. બેંકમાં ગીરવે મૂકી દો. આપણે કોઈની સામે હાથ નહીં લંબાવીએ."

હરીશનું દિલ ભરાઈ આવ્યું. એણે ભાવનાની ચેન બેંકમાં મૂકી, અને સાથે એના જૂના વેપારી મિત્ર સુરેશે હરીશની વીસ વર્ષની ઈમાનદારી પર ભરોસો રાખીને એને ઉધાર માલ આપ્યો.

આવતા આઠ મહિના હરીશ અને ભાવના માટે ખૂબ જ કપરા રહ્યા. હરીશે સવારથી રાત સુધી દુકાનમાં મહેનત કરી, અને ભાવનાએ ઘરે બેસીને સિલાઈકામ શરૂ કર્યું જેથી ઘરનો ખર્ચ નીકળી શકે. ધીમે ધીમે બંનેએ મળીને બધું દેવું ચૂકવી દીધું અને દુકાન ફરીથી પાટા પર આવી ગઈ.

આ આખા સમયમાં કેતને એક વાર પણ ફોન કરીને પૂછ્યું નહોતું કે મોટાભાઈની મુશ્કેલી ઉકેલાઈ કે નહીં.

એક મહિના પછી, હરીશ અને કેતનની માતા કાંતાબેન ગામથી હરીશના ઘરે રહેવા આવ્યા. કાંતાબેનની નજર તરત જ ભાવનાના ખાલી ગળા પર પડી.

"વહુ, તારી સોનાની ચેન ક્યાં ગઈ? તું તો ક્યારેય ઉતારતી નથી!"

ભાવના અને હરીશે વાત ટાળવાની ઘણી કોશિશ કરી, પણ માતાના આગ્રહ સામે એમનું કંઈ ચાલ્યું નહીં. અંતે કાંતાબેનને બધી જ ખબર પડી ગઈ કે મુશ્કેલીના સમયે કેતને ના પાડી દીધી હતી, અને હરીશે કેતનને એક શબ્દ પણ કહ્યા વગર વહુના ઘરેણાં ગીરવે મૂક્યા હતા.

કાંતાબેનના દિલને ઊંડો આઘાત લાગ્યો, કારણ કે હજુ ગયા મહિને જ કેતને પંદર લાખની નવી ગાડી ખરીદીને ફોટા મોકલ્યા હતા!

બીજા દિવસે સવારે કાંતાબેન કશું જ બોલ્યા વગર કેતનના ઘરે ગયા. એ પોતાની સાથે એક જૂની, ફાટેલી પ્લાસ્ટિકની ફાઇલ લઈ ગયા હતા.

કેતન ઓફિસ જવા તૈયાર થતો હતો. માતાને જોઈને એણે પગે લાગીને પૂછ્યું, "બા, અચાનક સવારે?"

કાંતાબેને બેસીને પેલી જૂની ફાઇલ ટેબલ પર મૂકી. "આ ખોલીને જો, કેતન."

કેતને ફાઇલ ખોલી. એમાં એની કોલેજ અને હોસ્ટેલની જૂની ફીની રસીદો હતી, અને એની સાથે જ પંદર વર્ષ પહેલાં ભાવનાની બંગડી વેચીને જે પૈસા આવ્યા હતા એ સોનીની પાવતી પણ હતી, જે કાંતાબેને યાદગીરી તરીકે સાચવી રાખી હતી.

કેતન સ્તબ્ધ થઈને એ કાગળો જોઈ રહ્યો.

"જે ભાઈએ તારા માટે પોતાનું ભણતર છોડ્યું, અને જે ભાભીએ તારી ફી માટે પોતાની બંગડી વેચી, એમની જ સામે તેં ત્રણ લાખ માટે હાથ ઊંચા કરી દીધા?" કાંતાબેનનો અવાજ ધ્રૂજી રહ્યો હતો, "અને એના બીજા જ મહિને તેં નવી ગાડી લીધી? મને તારી આ પ્રગતિ પર નહીં, પણ તારી સ્વાર્થી વિચારસરણી પર શરમ આવે છે."

કાંતાબેન ત્યાં રોકાયા નહીં. એ ચાલ્યા ગયા.

એ આખો દિવસ કેતન ઓફિસમાં કામ ન કરી શક્યો. માતાના શબ્દો અને મોટાભાઈનો એ ખામોશ ચહેરો એની આંખો સામે તરવરતા રહ્યા. એણે અલ્પા સાથે પણ વાત કરી, અને પહેલીવાર પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો.

બે દિવસ પછી, સાંજે કેતન હરીશની દુકાને આવ્યો. દુકાનમાં ત્યારે કોઈ ગ્રાહક નહોતું.

હરીશે નાના ભાઈને જોઈને સ્મિત કર્યું, "આવ કેતન, બેસ. ચા મંગાવું?"

કેતન કંઈ બોલી શક્યો નહીં. એણે પોતાના ખિસ્સામાંથી એક કવર કાઢ્યું અને ટેબલ પર મૂક્યું. એમાં ત્રણ લાખ રૂપિયાનો ચેક હતો.

"મોટાભાઈ, મારી બહુ મોટી ભૂલ થઈ ગઈ," કેતને નીચું જોઈને કહ્યું, "મારી અલ્પા અને મારા સ્વાર્થમાં હું અંધ થઈ ગયો હતો. મને માફ કરી દો. આ ત્રણ લાખનો ચેક રાખી લો."

હરીશે એ ચેક સામે જોયું, પછી શાંતિથી એ કવર ઉપાડીને કેતનના હાથમાં પાછું મૂકી દીધું.

"હવે આની કોઈ જરૂર નથી, કેતન. ભગવાનની દયાથી અને તારી ભાભીની હિંમતથી મેં બધું સંભાળી લીધું છે. બેંકમાંથી ચેન પણ છોડાવી લીધી છે."

"પણ મોટાભાઈ, મારા મનના ભાર માટે..."

"કેતન," હરીશે એકદમ શાંત અને ગંભીર અવાજે એને અટકાવ્યો, "જ્યારે મારે જરૂર હતી ત્યારે તેં ના પાડી, એનો મને કોઈ ગુસ્સો નથી. દરેક માણસની પોતાની પ્રાથમિકતા હોય છે. પણ તેં એ દિવસે મને એક મોટો પાઠ શીખવી દીધો કે મુશ્કેલીમાં પોતાના પગ પર જ ઊભું રહેવું પડે છે."

કેતનની આંખો ભરાઈ આવી. એને સમજાયું કે આજે પૈસા આપીને એ પોતાના જૂના વર્તનને ભૂંસી શકશે નહીં.

"તું મારો નાનો ભાઈ છે અને હંમેશા રહીશ," હરીશે ધીમેથી કહ્યું, "ઘરે આવજે, બા પણ ખુશ થશે. પણ આપણા વચ્ચે હવે પૈસાની કોઈ લેવડદેવડ નહીં રહે. સંબંધોમાં માત્ર લાગણી હોય તો જ એ ટકે છે, સ્વાર્થથી નહીં."

કેતન કશું બોલી શક્યો નહીં. એણે ચેક પાછો ખિસ્સામાં મૂક્યો અને ભારે હૈયે દુકાનની બહાર નીકળી ગયો. હરીશના શબ્દોમાં કોઈ કડવાશ નહોતી, છતાં એ અંતર કેતનને આખી જિંદગી પોતાની ભૂલની યાદ અપાવતું રહેવાનું હતું.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.