લગ્નના ફોટાની બાજુમાં અજાણ્યા યુવાનનો ફોટો જોઈને દીકરીએ પૂછ્યો એવો સવાલ કે...

"મમ્મી, આ ફોટો કોનો છે અને છેલ્લા બાવીસ વર્ષથી પપ્પાના લગ્નના ફોટાની બરાબર બાજુમાં કેમ પડ્યો છે?"

પૂજાના હાથમાં લાકડાની સાદી પોલિશવાળી ફ્રેમ હતી. એમાં એક અજાણ્યા યુવાનનો બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ફોટો હતો—તીખી આંખો, સામાન્ય ઇસ્ત્રી કરેલો શર્ટ અને ચહેરા પર એક અડગ સ્મિત. પૂજાએ પેકિંગ કરતાં કરતાં આ ફ્રેમ કબાટના સૌથી ઉપરના ખાનામાંથી શોધી કાઢી હતી, જ્યાં તેની મમ્મી સુરેખાબહેને ઘર શિફ્ટિંગના સામાન વચ્ચે પણ તેને બહુ સાચવીને બબલ રેપમાં વીંટીને રાખી હતી.

સુરેખાબહેને ડાઈનિંગ ટેબલ પર ગોઠવેલી ક્રોકરી બોક્સમાં મૂકવાનું બંધ કર્યું. એમણે નજર ઊંચી કરી, દીકરીના હાથમાં રહેલી ફ્રેમ જોઈ અને પછી સામેની દીવાલ પર નજર નાખી જ્યાંથી થોડી વાર પહેલાં જ એમના પોતાના લગ્નનો મોટો પોટ્રેટ ઉતારવામાં આવ્યો હતો. તેમના ચહેરા પર કોઈ ગભરાટ નહોતો, માત્ર એક ઊંડો, વિચારશીલ ઠહરાવ હતો.

"તારી બેગ પેક થઈ ગઈ હોય તો ચા મૂકું, પૂજા," સુરેખાબહેને સાવ સામાન્ય અવાજે કહ્યું અને રસોડા તરફ ડગલું ભર્યું.

"વાત ટાળવાની કોશિશ ન કર, મમ્મી," પૂજા આગળ આવી અને ફ્રેમને ટેબલ પર મૂકી. "હું નાની હતી ત્યારે પૂછતી તો તું કહેતી કે કોઈ દૂરના સગા છે. પણ ગયા અઠવાડિયે જ્યારે પપ્પાની તબિયત બગડી અને એ હોસ્પિટલમાં હતા, ત્યારે મેં પપ્પાના જૂના પર્સમાંથી આ જ માણસનો પાસપોર્ટ સાઇઝનો ફોટો જોયો. પપ્પાના પર્સમાં અને તારા કબાટમાં... આ માણસ કોઈ સામાન્ય સગો તો નથી જ. જો પપ્પા જાણતા હતા, તો એમણે ક્યારેય આ વિશે ઘરમાં કોઈ વિવાદ કેમ ન કર્યો? તું હંમેશાં આ ફોટાને એટલું સન્માન કેમ આપતી રહી છે?"

પૂજાનો અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ એમાં એક એવી દીકરીની જિજ્ઞાસા અને શંકા હતી જે પોતાના મા-બાપના ત્રીસ વર્ષના સુખી દાંપત્યજીવન પાછળ કોઈ અજાણ્યો પડછાયો જોવા નહોતી માંગતી.

સુરેખાબહેન રસોડાના દરવાજે ઊભાં રહી ગયાં. એમણે બહાર હોલમાં લટકતી ઘડિયાળ સામે જોયું. સાંજના પાંચ વાગ્યા હતા. પૂજાના પિતા, નરેશભાઈ, સોસાયટીની ઓફિસે એન.ઓ.સી. લેવા ગયા હતા અને એમને પાછા આવતાં હજુ એક કલાક થવાનો હતો.

"બેસ," સુરેખાબહેને ટેબલની ખુરશી ખેંચી. "તને લાગે છે કે આ કોઈ છૂપો સંબંધ છે? અથવા તારા પપ્પાએ કોઈ મજબૂરીમાં આ ફોટો સ્વીકારી લીધો હતો?"

"હું કંઈ ધારવા નથી માંગતી, મમ્મી. હું બસ સત્ય જાણવા માંગું છું," પૂજા સામે બેઠી, એની નજર ટેબલ પર પડેલી ફ્રેમ પર સ્થિર હતી. "આજના જમાનામાં કોઈ પણ પતિ પોતાની પત્નીના કબાટમાં કે પોતાના ઘરમાં કોઈ ત્રીજા માણસની હાજરી સહન ન કરે. અને પપ્પા જેવા સિદ્ધાંતવાદી માણસ તો બિલકુલ નહીં. તો પછી આ કોણ છે?"

સુરેખાબહેને એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પોતાના હાથ ટેબલ પર સ્થિર કર્યા. "એનું નામ અનિરુદ્ધ હતું. અને હા, એ તારા પપ્પાના જીવનમાં આવ્યો તે પહેલાં મારા જીવનમાં હતો."

પૂજાના શ્વાસ એક ક્ષણ માટે થંભી ગયા. એણે માતાના ચહેરા પર કોઈ પસ્તાવો કે ક્ષોભ શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ ત્યાં માત્ર એક પારદર્શક ગંભીરતા હતી.

"અમે કોલેજમાં સાથે ભણતા હતા," સુરેખાબહેને શરૂઆત કરી. "એ સમય આજ જેવો નહોતો કે ફોન પર બધું તરત નક્કી થઈ જાય. અનિરુદ્ધ એક ઉત્સાહી, સમાજસેવા અને પત્રકારત્વમાં માનનારો યુવાન હતો. અમારા પરિવારો વચ્ચે વાતચીત શરૂ થઈ હતી અને લગભગ નક્કી જેવું જ હતું કે અમારા લગ્ન થશે. પણ અનિરુદ્ધની એક જીદ હતી—તે ક્યારેય અન્યાય સામે ચૂપ ન રહેતો."

"તો પછી શું થયું?" પૂજાએ ધીમેથી પૂછ્યું.

"અમારા સગપણની વાત પાકી થાય એના બે મહિના પહેલાં, એ જે અખબારમાં કામ કરતો હતો ત્યાં એક મોટા બિલ્ડર અને સ્થાનિક રાજકારણીના કૌભાંડની ફાઈલ એના હાથમાં આવી ગઈ," સુરેખાબહેનની નજરમાં ભૂતકાળ જીવંત થઈ રહ્યો હતો. "બધાએ એને રોક્યો. એના પરિવારે, મેં પોતે પણ. પણ એ ન માન્યો. એણે એ રિપોર્ટ છાપ્યો. અને એ રિપોર્ટ છપાયાના બરાબર દસમા દિવસે, એક અજાણી ટ્રકે એની મોટરસાયકલને ટક્કર મારી દીધી. હોસ્પિટલ પહોંચતાં પહેલાં જ એણે દમ તોડી દીધો."

પૂજાએ ટેબલ પર પડેલા ફોટા તરફ જોયું. એ યુવાનના ચહેરા પરનું સ્મિત હવે કોઈ જુદી જ કહાણી કહી રહ્યું હતું. પણ હજુય મુખ્ય સવાલ અણઉકેલાયેલો હતો.

"એ દુઃખદ હતું, મમ્મી... હું સમજી શકું છું," પૂજાએ સાવચેતીપૂર્વક શબ્દો પસંદ કર્યા. "પણ એ ઘટના પછી તારા લગ્ન પપ્પા સાથે થયા. પપ્પા આ વાર્તામાં ક્યાં આવે છે? અને પપ્પાએ આ ફોટો પોતાના ઘરમાં રહેવા કેમ દીધો?"

સુરેખાબહેને સહેજ સ્મિત કર્યું, જેમાં વર્ષોની પરિપક્વતા છલકાતી હતી. "જ્યારે અનિરુદ્ધ ગુજરી ગયો, ત્યારે હું પૂરેપૂરી તૂટી ગઈ હતી. દોઢ વર્ષ સુધી મેં કોઈ નવા સંબંધની વાત પણ ઘરમાં કરવા નહોતી દીધી. મારા પિતા ચિંતિત હતા. પછી તારા દાદા તરફથી નરેશનું માગું આવ્યું. નરેશ ત્યારે એક નાની પ્રાઈવેટ ફર્મમાં એકાઉન્ટન્ટ હતા—શાંત, ઓછાબોલા અને પોતાની જવાબદારીઓ પ્રત્યે અત્યંત પ્રમાણિક."

સુરેખાબહેન ક્ષણભર અટક્યાં, જાણે એ પહેલી મુલાકાતને ફરીથી જીવી રહ્યાં હોય.

"પહેલી જ મુલાકાતમાં, જ્યારે અમારા વડીલો અમને રૂમમાં એકલા વાત કરવા મૂકી ગયા, ત્યારે મેં નરેશને એક પણ વાત છુપાવ્યા વગર બધું કહી દીધું. મેં કહ્યું કે મારા હૃદયમાં એક ખાલીપો છે જે કદાચ ક્યારેય પૂરો નહીં ભરાય. જો એમને એમ લાગતું હોય કે હું એક સામાન્ય પત્નીની જેમ ભૂતકાળ ભૂલીને તરત હસતી થઈ જઈશ, તો એ ખોટા છે. મેં એમને ચોખ્ખી ના પાડી દેવા કહ્યું જેથી કોઈના પરિવારને ખોટું ન લાગે."

"પપ્પાએ શું કહ્યું?" પૂજાની ઉત્સુકતા હવે ચરમસીમાએ હતી.

"તારા પપ્પાએ મારી સામે જોયું, પાણીનો ગ્લાસ મારા તરફ સરકાવ્યો અને પૂછ્યું: 'શું તમે કોઈ ભૂલ કરી હતી?' મેં કહ્યું, ના. પછી એમણે પૂછ્યું: 'શું અનિરુદ્ધ કોઈ ખરાબ માણસ હતો?' મેં કહ્યું, ના, એ તો સત્ય માટે લડતાં ગયો. ત્યારે નરેશે જે કહ્યું હતું, પૂજા, એણે મારા મનમાંથી જીવન પ્રત્યેનો તમામ અણગમો દૂર કરી દીધો હતો."

સુરેખાબહેને ખુરશી પર અઢેલીને આગળ કહ્યું, "તારા પપ્પાએ કહ્યું હતું: 'સુરેખાજી, જે માણસે સાચું બોલવા માટે પોતાનો જીવ આપી દીધો, એનું સન્માન કરવું એ કોઈ ગુનો નથી. જો તમે કોઈ સારા માણસને ચાહ્યો હતો, તો એ તમારી પસંદગીની ખાનદાની બતાવે છે. મારે તમારી સાથે લગ્ન કરવા છે, પણ તમારી સ્મૃતિઓનો શિકાર કરીને નહીં. તમારા ભૂતકાળ સાથે મારે કોઈ સ્પર્ધા નથી.' અને એમણે લગ્ન માટે હા પાડી."

પૂજા સ્તબ્ધ થઈને પોતાની માતાને સાંભળી રહી હતી. એના પિતા, જેમને એણે હંમેશાં કરકસરિયા, શાંત અને હિસાબી માણસ તરીકે જોયા હતા, એમનું વ્યક્તિત્વ આવું ઉમદા હોઈ શકે એની એણે કલ્પના પણ નહોતી કરી.

"પણ મમ્મી, ફોટો અહીં ઘરમાં રાખવાની મંજૂરી?" પૂજાએ ધીમા અવાજે પૂછ્યું.

"એ મંજૂરી મેં નહોતી માંગી, પૂજા. એ તારા પપ્પાનો નિર્ણય હતો," સુરેખાબહેને ટેબલ પર પડેલી ફ્રેમ હાથમાં લીધી અને તેના કાચ પર જામી ગયેલી હળવી ધૂળ આંગળીથી સાફ કરી. "લગ્નના છ મહિના પછી, જ્યારે અમે આ ઘરમાં રહેવા આવ્યા, ત્યારે મેં આ ફોટો એક પુસ્તકની અંદર છુપાવીને રાખ્યો હતો. મને લાગતું હતું કે કદાચ કોઈ જોઈ જશે તો નરેશને ખરાબ લાગશે. એક દિવસ સવારે નરેશે એ પુસ્તકમાંથી ફોટો જોયો. એમણે મને કશું પૂછ્યું નહીં. એ સાંજે બજારમાંથી આવ્યા ત્યારે એમના હાથમાં આ લાકડાની ફ્રેમ હતી."

સુરેખાબહેનની આંખોમાં કોઈ ભેજ નહોતો, પણ અવાજમાં એક અનોખો આદર હતો.

"એમણે જાતે આ ફોટો ફ્રેમમાં મઢ્યો અને મારા ડ્રેસિંગ ટેબલ પાસે મૂકી દીધો. મેં ગભરાઈને પૂછ્યું કે તમે આ શું કરો છો? કોઈ મહેમાન આવશે તો શું વિચારશે? ત્યારે તારા પપ્પાએ શાંતિથી કહ્યું: 'સુરેખા, જો આપણે કોઈના સારા ગુણોને ઘરમાં સંતાડીને રાખીએ, તો એ આપણી પોતાની લઘુતાગ્રંથિ બતાવે છે. અનિરુદ્ધે જે હિંમત બતાવી હતી, એ હિંમત મને રોજ યાદ અપાવે છે કે પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી ખરાબ હોય, માણસે નમવું ન જોઈએ. હું એ માણસનો આભારી છું કે એણે મારા જીવનમાં આવનારી સ્ત્રીને પ્રેમની સાચી કિંમત શીખવી હતી. આ ઘરમાં એ કોઈ રહસ્ય બનીને નહીં, પણ એક આદરણીય વ્યક્તિ બનીને રહેશે.'"

પૂજા નિઃશબ્દ બની ગઈ. જે સંબંધને એ શંકાની નજરે જોતી હતી, એ વાસ્તવમાં બે પુખ્ત અને પરિપક્વ વ્યક્તિઓ વચ્ચેના અગાધ વિશ્વાસનો પુરાવો હતો.

"અને પપ્પાના પર્સમાં જે ફોટો છે?" પૂજાએ યાદ કરાવ્યું.

"એ તારા પપ્પાની પોતાની શ્રદ્ધા છે," સુરેખાબહેન હળવું હસ્યાં. "વીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે તારા પપ્પાની ફેક્ટરીમાં યુનિયન સાથે મોટો વિવાદ થયો હતો અને કેટલાક અસામાજિક તત્વોએ એમને ખોટી સહીઓ કરવા ધમકાવ્યા હતા, ત્યારે એમણે નોકરી છોડી દીધી હતી પણ સિદ્ધાંત નહોતો છોડ્યો. એ દિવસે એમણે મને કહ્યું હતું કે જ્યારે પણ એમને સમાધાન કરવાનું મન થાય છે, ત્યારે એ અનિરુદ્ધનો ચહેરો જોઈ લે છે—કે એક યુવાને જો સત્ય માટે જીવ આપી દીધો હોય, તો હું મારા સ્વાર્થ માટે ખોટું કેમ કરું? એટલે એમણે એક નાની કોપી પોતાના પર્સમાં રાખી લીધી હતી."

બહાર લોખંડનો દરવાજો ખુલવાનો પરિચિત અવાજ આવ્યો. સ્કૂટર પાર્ક થવાનો અને ચાવીઓના ઝૂમખાનો રણકાર સંભળાયો. નરેશભાઈ આવી ગયા હતા.

પૂજા ઊભી થઈ. એણે ટેબલ પર પડેલી ફ્રેમ તરફ જોયું. હવે એ ફોટો કોઈ અજાણ્યા ત્રીજા માણસનો નહોતો લાગતો; એ એમના આખા ઘરના પાયામાં રહેલા વિશ્વાસ અને સચ્ચાઈનું પ્રતીક લાગતો હતો.

નરેશભાઈ અંદર આવ્યા, હાથમાં શાકભાજીની થેલી અને સોસાયટીના કાગળો હતા. એમણે પૂજા અને સુરેખાબહેનને ટેબલ પાસે ઊભેલાં જોયાં, અને પછી એમની નજર ટેબલ પર પડેલી લાકડાની ફ્રેમ પર પડી.

નરેશભાઈના ચહેરા પર કોઈ ક્ષોભ કે સવાલ નહોતો. એમણે હંમેશની જેમ ચશ્મા સરખા કર્યા અને થેલી બાજુ પર મૂકી.

"પૂજા બેટા, બધું પેકિંગ પતી ગયું?" નરેશભાઈએ પૂછ્યું. પછી એમની નજર ફ્રેમ પર સ્થિર થઈ. "આ સાચવીને પેક કરજો. નવા ફ્લેટમાં લિવિંગ રૂમની લાઈબ્રેરીવાળી કેબિનેટમાં આને સૌથી પહેલી જગ્યા આપવાની છે."

પૂજાએ પોતાના પિતા સામે જોયું. એ સાદા, સફેદ વાળવાળા માણસના વ્યક્તિત્વમાં એને આજે જે વિશાળતા દેખાઈ, એ કદાચ દુનિયાના કોઈ મોટા પુસ્તકમાં પણ ન મળી શકે.

"હા, પપ્પા," પૂજાએ બંને હાથે એ ફ્રેમ ઉપાડી અને અત્યંત કાળજીપૂર્વક બબલ રેપમાં લપેટીને પોતાની મુખ્ય બેગમાં મૂકી દીધી. "આ સૌથી પહેલાં ગોઠવાશે."

નરેશભાઈ રસોડા તરફ પાણી પીવા ગયા અને સુરેખાબહેને એમની પાછળ એક એવી નજર નાખી જેમાં ત્રીસ વર્ષ પછી પણ આદર અને પ્રેમ અકબંધ હતા.

ઘર બદલાઈ રહ્યું હતું, સરનામું બદલાઈ રહ્યું હતું, પણ એ ચાર દીવાલો વચ્ચે ઊભો થયેલો વિશ્વાસ આજે પણ એટલો જ અડગ અને અતૂટ હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.