પિતાની અડધી મિલકત એક અજાણ્યા માણસના નામે થતી જોઈને દીકરીએ જ્યારે પગેરું કાઢ્યું ત્યારે...

"આ ડિજિટલ સિગ્નેચર તારા પપ્પાની જ છે, નીતિ. કંપની રજિસ્ટ્રારની વેબસાઇટ પર જોઈ લે, છેલ્લા છ મહિનામાં પંદર-પંદર ટકા કરીને પૂરા પિસ્તાલીસ ટકા શેર ટ્રાન્સફર થઈ ચૂક્યા છે."

લેપટોપની સ્ક્રીન સામે આંગળી ચીંધતા સીએ મિતેષના અવાજમાં જેટલી નિશ્ચિતતા હતી, નીતિના મગજમાં એટલો જ સન્નાટો છવાઈ ગયો હતો. પિતા રમેશભાઈએ ચાલીસ વર્ષ લોહી-પાણી એક કરીને ઊભી કરેલી પ્રિન્ટિંગ અને પેકેજિંગ ફેક્ટરી 'આશિષ પેકેજિંગ' તેમના પરિવારનું સર્વસ્વ હતી. નીતિ પોતે લંડનથી એમબીએ પૂરું કરીને પાછી આવી ત્યારે તેણે વિચાર્યું હતું કે હવે પિતાને નિવૃત્ત કરીને કારોબાર પોતે સંભાળશે. પણ આજે ઑડિટના કાગળો ખોલતાં જ સામે આવેલું નામ સાવ અજાણ્યું હતું—મનસુખ ગોવિંદભાઈ પરમાર.

કોણ હતો આ માણસ? નીતિના બાળપણથી લઈને આજ સુધી દિવાળીના બેસતા વર્ષે કે કોઈ પણ પારિવારિક પ્રસંગે તેણે આ નામ ક્યારેય સાંભળ્યું નહોતું. ન તો એ ક્યારેય તેમના બંગલે પગ મૂકવા આવ્યો હતો, ન તો ફેક્ટરીના જૂના સ્ટાફમાં કોઈ તેને ઓળખતું હતું. છતાં કંપનીની અડધી માલિકી ચૂપચાપ તેના નામે ચડી રહી હતી, અને બાકીના દસ ટકાના ટ્રાન્સફર પેપર્સ પર રમેશભાઈની સહી તૈયાર પડી હતી.

નીતિએ ટેબલ પર પડેલી ફાઇલ બંધ કરી. તેણે ઘેર જઈને હોબાળો મચાવવાનું ટાળ્યું. ક્રોધ કરતાં સત્યની તપાસ વધારે જરૂરી હતી. તે સીધી ફેક્ટરીની એકાઉન્ટ ઓફિસે પહોંચી. જૂના એકાઉન્ટન્ટ કિશોરકાકા ચશ્મા નાક પર ટેકવીને બેઠા હતા. નીતિએ સીધો સવાલ ફેંક્યો, "કાકા, આ મનસુખભાઈ કોણ છે? કંપનીમાંથી દર મહિને એમના ખાતામાં કન્સલ્ટિંગ ફીના નામે પણ રકમ જમા થાય છે."

કિશોરકાકાની પેન એક ક્ષણ માટે થંભી ગઈ. તેમણે આસપાસ જોયું અને નીતિ સામે નજર મેળવ્યા વિના બોલ્યા, "બેટા, આ બાબતે તારે સીધા રમેશભાઈ સાથે જ વાત કરવી પડે. મને તો ફક્ત શેઠે સહી કરવા આપેલા વાઉચર ક્લિયર કરવાનો હુકમ છે. બાકી આ માણસ ક્યારેય ફેક્ટરીના ઉંબરે નથી ચડ્યો એ વાત સાચી છે."

કિશોરકાકાની નજર ચોરાવવાની આ આદતે નીતિની શંકા વધુ ઘેરી બનાવી દીધી. શું પિતા કોઈ બ્લેકમેઇલિંગનો ભોગ બન્યા હતા? કે પછી કોઈ એવી ભૂલ થઈ ગઈ હતી જે છુપાવવા માટે તેઓ પેઢી લૂંટાવી રહ્યા હતા? રમેશભાઈ તો શહેરના સૌથી પ્રામાણિક અને શાંત વેપારી તરીકે જાણીતા હતા. સાંજે સાત વાગ્યે નિયમિત ઘરે આવીને તુલસી ક્યારે દીવો કરવો અને રાત્રે દસ વાગ્યે સૂઈ જવું—આવા માણસના જીવનમાં આવું કોઈ અંધારું રહસ્ય હોઈ શકે?

નીતિએ પીછો કરવાનું નક્કી કર્યું. જીએસટી પોર્ટલ પરથી મનસુખ પરમારના સરનામાની વિગત કાઢી. શહેરના છેવાડે, જીઆઈડીસી નજીકની એક સાંકડી ગલીમાં પતરાના શેડવાળું એક નાનું વર્કશોપ હતું. બહાર કોઈ બોર્ડ નહોતું, માત્ર જૂના સ્ક્રેપ મશીનોના પાર્ટ્સ પડેલા હતા. નીતિ પોતાની ગાડી થોડે દૂર પાર્ક કરીને પગપાળા અંદર ગઈ.

અંદર એક પચાસેક વર્ષનો પાતળો, તેલવાળા ગ્રીસથી ખરડાયેલા હાથવાળો માણસ ખરાબ થઈ ગયેલી ડાઇ-કટિંગ મશીનની મોટર રિપેર કરી રહ્યો હતો. તેના ચહેરા પર ગરીબી કરતાં વધુ થાક દેખાતો હતો.

"મનસુખભાઈ?" નીતિએ ગંભીર અવાજે પૂછ્યું.

માણસે મોઢું ફેરવ્યું. નીતિના ઔપચારિક કપડાં અને વ્યક્તિત્વ જોઈને તે ક્ષણભર સ્તબ્ધ થઈ ગયો, "હા, બોલો બહેન. કોનું કામ છે?"

"હું નીતિ. રમેશભાઈની દીકરી."

મનસુખના હાથમાંથી સ્પાનેર છટકીને જમીન પર પડ્યું. તેનો અવાજ શાંત વર્કશોપમાં ગુંજી ઊઠ્યો. તેણે ઝડપથી હાથ લૂછ્યા, પણ તેના મોંમાંથી કોઈ શબ્દ ન નીકળ્યો. તેના ચહેરા પર કોઈ ગુનેગાર જેવો ડર નહોતો, બલ્કે એક અજીબ સંકોચ હતો. જાણે જે ક્ષણની તે વર્ષોથી રાહ જોતો હતો કે ડરતો હતો, તે આખરે આવી પહોંચી હતી.

"બહેન... તમે અહીં કેમ આવ્યા? રમેશભાઈને ખબર છે?" મનસુખે નીચા અવાજે પૂછ્યું.

"મારા પપ્પાને ખબર હોય કે ન હોય, મને સત્ય જાણવાનો હક છે. તમે અમારા ઘરમાં ક્યારેય પગ નથી મૂક્યો, ફેક્ટરીમાં ક્યારેય દેખાયા નથી. છતાં મારી કમાણી, મારા પપ્પાની આખી જિંદગીની મહેનતનો અડધો હિસ્સો તમારા નામે જઈ રહ્યો છે. તમે મારા પપ્પાને કઈ વાતથી ડરાવી રહ્યા છો?" નીતિનો અવાજ કાબૂમાં હતો, પણ દરેક શબ્દ પથ્થર જેવો ભારે હતો.

મનસુખે એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. તેણે પ્લાસ્ટિકની એક સાદી ખુરશી સાફ કરીને નીતિ તરફ ધરી, "બેસો બહેન. તમારો ગુસ્સો વ્યાજબી છે. પણ હું તમારા પપ્પા પાસેથી કશું માંગી નથી રહ્યો. ઊલટાનું, હું તો એમને રોકી રહ્યો છું."

"મને વાર્તાઓ ન સંભળાવો. કાગળો જૂઠું નથી બોલતા," નીતિએ ખુરશી પર બેસવાનો ઇનકાર કરતાં કહ્યું.

મનસુખ ખૂણામાં પડેલી જૂની લાકડાની ટેબલ તરફ ગયો અને એક ડાયરી બહાર કાઢી. તેમાં ફેક્ટરીના સૌથી જૂના મોડલના હાઇ-સ્પીડ પેકેજિંગ મશીનોની હાથે દોરેલી ટેકનિકલ બ્લુપ્રિન્ટ્સ હતી. દરેક પેજ પર મનસુખની ઝીણી સહી અને તારીખો હતી—આજથી પચીસ વર્ષ પહેલાંની.

"આ તમારા પપ્પાની ફેક્ટરીનું પહેલું પેટન્ટ મશીન હતું," મનસુખ બોલ્યો, "જેના દમ પર 'આશિષ પેકેજિંગ' આજે કરોડોની કંપની બની છે. એ મશીનની ડિઝાઇન, એનું મિકેનિઝમ અને એનું સંપૂર્ણ ટેકનિકલ માળખું મારું હતું. હું અને રમેશભાઈ બાળપણના પાક્કા ભાઈબંધ હતા. અમે સાથે શરૂઆત કરી હતી."

નીતિ અટકી ગઈ. "જો તમે પાર્ટનર હતા, તો કાગળ પર તમારું નામ કેમ નહોતું? અને તમે પચીસ વર્ષ ક્યાં હતા?"

"કારણ કે પચીસ વર્ષ પહેલાં હું ભાગી ગયો હતો," મનસુખના અવાજમાં ઊંડી સચ્ચાઈ હતી, "મારો ભાઈ સટ્ટામાં કરોડો રૂપિયા હારી ગયો હતો. લેણદારો મારા જીવ પાછળ પડ્યા હતા. ફેક્ટરી નવી નવી ઊભી થઈ રહી હતી. જો મારું નામ એ કંપની સાથે જોડાયેલું રહેત, તો લેણદારો આખી ફેક્ટરી જપ્ત કરી લેત અને રમેશભાઈ પણ રસ્તા પર આવી જાત. રમેશભાઈએ મને કહ્યું હતું કે આપણે સાથે લડીશું, પણ મેં રાતોરાત બધું છોડી દીધું. મેં એક સાદા કાગળ પર લખી આપ્યું કે મારો કોઈ હિસ્સો નથી અને હું આ શહેરમાંથી અદ્રશ્ય થઈ ગયો."

નીતિ આ દલીલ શાંતિથી સાંભળી રહી હતી, પણ તેનું મગજ હજુ પણ તર્ક શોધી રહ્યું હતું. "તો પછી આજે? પચીસ વર્ષ પછી અચાનક કેમ પાછા આવ્યા?"

"હું પાછો નથી આવ્યો, બહેન. ગયા વર્ષે મને લંગ્સની બીમારી પકડાઈ ત્યારે એક સરકારી હોસ્પિટલના કેમ્પમાં રમેશભાઈ મને અચાનક જોઈ ગયા. એમણે મારી હાલત જોઈ, મારી દીકરીઓના ભણતર વિશે પૂછ્યું. મેં એમની પાસે એક રૂપિયો પણ નહોતો માંગ્યો. પણ તમારા પિતાનું લોહી અલગ માટીનું બનેલું છે. એમણે મને ફક્ત એટલું કહ્યું—'મનસુખ, તેં તારી આખી જવાની મારા બિઝનેસને બચાવવા માટે ગળી કાઢી. આ ફેક્ટરી જેટલી મારી છે, એટલી જ તારી હતી. હું ઉપર જઈને ઈશ્વરને મોઢું શું બતાવીશ?'"

મનસુખે નીતિ સામે હાથ જોડ્યા વિના, માત્ર સ્થિર આંખોથી જોયું. "મેં એમને ના પાડી હતી કે તમારા ઘરમાં કોઈ વિવાદ થશે. એટલે એમણે આ વાત ઘરમાં કોઈને ન કહી. એમણે કહ્યું કે જ્યાં સુધી તું પોતે પગભર ન થાય ત્યાં સુધી મારે આ હિસ્સો તને પાછો આપવો છે. નીતિબહેન, હું તમારા હિસ્સાનો એક રૂપિયો નથી ઈચ્છતો. આ શેર સર્ટિફિકેટ હું આજે જ સરેન્ડર કરવા તૈયાર છું. પણ તમારા પિતા પર કોઈ શંકા ન કરતા. એ માણસે ક્યારેય કોઈનું ખોટું નથી કર્યું."

નીતિનું હૃદય એક વિચિત્ર કશ્મકશમાં ઘેરાઈ ગયું. કાયદો અને વ્યાવસાયિક બુદ્ધિ કહેતી હતી કે જે સંબંધ કાગળ પર નહોતો, તેની આજે કોઈ કિંમત નહોતી. પણ જીવન માત્ર નફા-નુકસાનની બેલેન્સશીટ પર નહોતું ચાલતું.

સાંજે જ્યારે નીતિ ઘરે પહોંચી, ત્યારે રમેશભાઈ લિવિંગ રૂમમાં બેસીને ચશ્મા સાફ કરી રહ્યા હતા. નીતિ સીધી તેમની સામે આવીને બેઠી. તેણે ટેબલ પર ટ્રાન્સફર ડીડ અને મનસુખની જૂની બ્લુપ્રિન્ટવાળી ફાઇલ મૂકી.

રમેશભાઈએ ફાઇલ જોઈ. તેમના ચહેરા પર આશ્ચર્ય નહોતું, માત્ર એક ઊંડો સ્વીકાર હતો. તેમણે ધીમેથી કહ્યું, "તું મનસુખને મળી આવી?"

"હા, પપ્પા."

"તો હવે તું શું વિચારે છે? તું કહે તો હું આ પ્રોસેસ રોકી દઉં. કાયદાકીય રીતે આ કંપની તારી છે. તું ભણી-ગણીને આવી છે, તારી મહેનત છે." રમેશભાઈનો અવાજ શાંત હતો, તેમાં કોઈ બચાવ કે દબાણ નહોતું.

નીતિએ થોડી ક્ષણો પોતાના પિતાના કરચલીવાળા હાથ તરફ જોયું. જે હાથોએ ક્યારેય કોઈની સાથે છેતરપિંડી નહોતી કરી. "પપ્પા, તમે મને બિઝનેસ મેનેજમેન્ટ શીખવ્યું, પણ આજે તમે મને એ શીખવ્યું કે ભાગીદારી માત્ર નફાની નથી હોતી, વફાદારીની પણ હોય છે. જો એ માણસે કંપની બચાવવા પોતાનું સર્વસ્વ છોડી દીધું હતું, તો આ હિસ્સો એમનો જ હતો."

નીતિએ પેન ઉપાડી અને બાકીના દસ ટકા શેર ટ્રાન્સફર કરવાના દસ્તાવેજ પર ડાયરેક્ટર તરીકે પોતાની સહી કરી દીધી. તેણે કાગળ રમેશભાઈ તરફ સરકાવતાં ઉમેર્યું, "પણ એક શરત છે. હવેથી મનસુખકાકા એ અંધારા વર્કશોપમાં નહીં બેસે. એ આપણી ફેક્ટરીના ચીફ ટેકનિકલ હેડ તરીકે ઓફિસમાં બેસશે. અને આ વાત છુપાઈને નહીં, આખી કંપનીની સામે સન્માનપૂર્વક થશે."

રમેશભાઈએ દીકરી સામે જોયું. રૂમમાં કોઈ મોટો સંવાદ નહોતો બોલાયો, પણ બંને વચ્ચેનો વિશ્વાસ પહેલાં કરતાં વધુ મજબૂત બની ચૂક્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.