માતા કેમ દરરોજ રાત્રે જમતા નહોતા, દીકરાએ ચેક કરવા માટે રસોડામાં કેમેરો લગાવ્યો તો એક દિવસ એવી ખબર પડી કે...

રસોડાના સ્લેબ પર પડેલી સફેદ કટોરી તદ્દન ખાલી હતી, પણ કચરાની ડોલમાં પડેલી દાળની પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં હજુ તળિયે બે ચમચી શાક ચોંટેલું હતું. તન્મયે રસોડાની લાઇટ બંધ કરી ત્યારે ઘડિયાળમાં રાતના બાર વાગીને વીસ મિનિટ થઈ હતી. છેલ્લા છ મહિનાથી દરરોજ રાત્રે આ જ ક્રમ ચાલતો હતો—ડાઇનિંગ ટેબલ પર ગરમાગરમ રોટલીઓ પીરસીને બા કહેતાં, "તમે લોકો જમી લો, હું તો પાડોશમાં ગીતાબેનને ત્યાંથી આવી ત્યારે જ બે પૂરી ને દૂધ લઈ ચૂકી છું." ક્યારેક માથું દુખવાનું બહાનું હોય, તો ક્યારેક બપોરે મોડું જમ્યાની વાત. વાત સાદી લાગતી હતી, પણ છેલ્લા એક અઠવાડિયાથી તન્મયની નજર બાના ચહેરા પરની સુકાઈ ગયેલી કરચલીઓ અને ધીમે ધીમે ઊતરી રહેલા વજન પર ચોંટી ગઈ હતી.

એ સાંજે ઘરમાં પનીર ટિક્કા મસાલા અને તંદૂરી રોટીનો ઓર્ડર આવ્યો હતો. તન્મયની પત્ની નેહા અને દસ વર્ષનો દીકરો આરવ ટેબલ પર ગોઠવાઈ ગયા હતા. બાએ ડાઇનિંગ ટેબલ પર વાટકા ગોઠવ્યા, આરવના માથા પર હાથ ફેરવ્યો અને સહજતાથી બોલ્યાં, "આજે મારે એકાદશી જેવું છે, પેટ ભારે લાગે છે એટલે હું માત્ર ગરમ પાણી પીને સૂઈ જઈશ." નેહાએ સામાન્ય અવાજે કહ્યું, "સારું બા, થોડું દૂધ પી લેજો જો ભૂખ લાગે તો." તન્મયે ચૂપચાપ બા સામે જોયું. તેમના હાથમાં ખાલી ટ્રે હતી અને નજર ટેબલ પર પડેલા પનીરના બાઉલ પર એક સેકન્ડ માટે અટકીને તરત જ રસોડા તરફ વળી ગઈ હતી. એ નજરમાં કોઈ ફરિયાદ નહોતી, પણ કંઈક એવું હતું જે તન્મયને અંદરથી ખટકી ગયું.

ઘરની આર્થિક સ્થિતિ હવે પહેલાં જેવી નહોતી. તન્મયની આઈટી કંપનીમાં સારો પગાર હતો, બે માળનો બંગલો હતો અને દર વીકએન્ડે બહારથી જમવાનું આવતું હતું. છતાં બા કેમ દર ત્રીજા દિવસે ભૂખી રહેતી હતી? શું નેહા સાથે કોઈ અણબનાવ હતો? કે પછી ઉંમર વધવાને કારણે પાચનની કોઈ ગંભીર તકલીફ હતી જે તેઓ છુપાવી રહ્યાં હતાં? તન્મયે કોઈ સીધો સવાલ પૂછવાને બદલે સત્ય તપાસવાનું નક્કી કર્યું. બીજા દિવસે સવારે જ તેણે લિવિંગ રૂમના વાઇફાઇ રાઉટરની પાછળ રસોડા તરફ ફેસ કરતો નાનો સિક્યુરિટી કેમેરો ઇન્સ્ટોલ કરી દીધો. કોઈને કહ્યા વગર, માત્ર સત્ય જાણવા માટે.

પહેલી રાતનું ફૂટેજ તેણે બીજા દિવસે ઓફિસમાં બેસીને જોયું. રાત્રે અગિયાર વાગ્યે ઘરના બધા લોકો પોતપોતાના રૂમમાં જતા રહ્યા પછી બા રસોડામાં આવ્યાં હતાં. તેમણે ગેસનો ચૂલો સાફ કર્યો, સિંકમાં પડેલા વાસણો ગોઠવ્યા અને પછી ફ્રિજ ખોલ્યું. ફ્રિજમાં આરવ માટે રાખેલું ફ્રુટ સલાડ હતું, પણ બાએ તેને અડક્યું પણ નહીં. તેમણે ડાઇનિંગ ટેબલ પર બચેલી બે સૂકી રોટલી લીધી, વાટકામાં સવારની વધેલી અડધી વાટકી દાળ રેડી અને ઊભાં ઊભાં જ પાણી પીને ખાઈ લીધું. આખું દ્રશ્ય માંડ ચાર મિનિટનું હતું. તન્મય સ્ક્રીન સામે જોઈ રહ્યો. કોઈ ડ્રામા નહોતો, કોઈ આક્રંદ નહોતું, માત્ર એક સૂનકાર હતો.

બીજી રાત્રે પરિસ્થિતિ વધુ ચોંકાવનારી બની. એ રાત્રે ઘરમાં ઢોકળાં અને કઢી બન્યાં હતાં. આરવને ઢોકળાં બહુ ભાવતાં હોવાથી તેણે વધારે પડતાં લઈ લીધાં હતાં અને છેલ્લે માત્ર બે ટુકડા બચ્યા હતા. બાએ રાત્રે ટેબલ સાફ કરતી વખતે આરવની થાળીમાં છોડી દીધેલા અડધા ખાધેલા ઢોકળાં જોયાં. કેમેરાના ફૂટેજમાં સ્પષ્ટ દેખાતું હતું કે બાએ એ એંઠા ટુકડા કચરાપેટીમાં નાખવાને બદલે એક પ્લેટમાં મૂક્યા, તેના પર થોડું પાણી છાંટ્યું જેથી તે નરમ થઈ જાય, અને ચાવી ચાવીને ગળી ગયાં. તન્મયની આંગળીઓ લેપટોપના ટ્રેકપેડ પર થીજી ગઈ. તેનું ગળું સુકાઈ ગયું હતું.

આ કોઈ ગરીબી નહોતી. ઘરમાં રાશન ખૂટી પડ્યું નહોતું. તો પછી આ જીવલેણ કરકસર શા માટે? તન્મયને લાગ્યું કે કદાચ નેહા બાને પૂરતું ખાવા નથી આપતી. ઘરમાં સાસુ-વહુ વચ્ચે કોઈ અદ્રશ્ય તણાવ ચાલી રહ્યો છે? શંકાના કીડાએ તન્મયના મગજમાં ઘર કરી લીધું. એ સાંજે ઘરે પાછા ફરતાં જ તેણે નેહા સાથે વાત કરવાનું વિચાર્યું, પણ કોઈ પૂરાવા વગર બબાલ ઊભી કરવી યોગ્ય નહોતી. તેણે શાંત રહીને ત્રીજી રાતના રેકોર્ડિંગની રાહ જોઈ.

ત્રીજી રાત્રે મહિનાનો છેલ્લો રવિવાર હતો. તન્મયે જાણીજોઈને બહારથી મોંઘી પંજાબી થાળી મંગાવી હતી. જમતી વખતે તેણે ખાસ નોંધ્યું કે બાએ પોતાની થાળીમાં માત્ર એક રોટલી અને થોડી દાળ લીધી. જ્યારે તન્મયે આગ્રહ કર્યો કે, "બા, આ શાક બહુ સરસ છે, થોડું લો ને," ત્યારે બાએ હસીને કહ્યું, "મને આ બહારના મસાલા હવે નથી પચતા ભાઈ, તું અને આરવ શાંતિથી જમો. આરવને પનીર બહુ ભાવે છે, એને આપ." રાત્રે સાડા બાર વાગ્યે તન્મય પોતાના મોબાઈલમાં લાઈવ ફીડ જોવા બેઠો.

સ્ક્રીન પર બા રસોડામાં પ્રવેશતાં દેખાયાં. આ વખતે તેમણે માત્ર ફ્રિજ ન ખોલ્યું, પણ પોતાના પાલવમાંથી એક નાની ડાયરી કાઢીને રસોડાના ટેબલ પર મૂકી. બાએ કચરાપેટીમાંથી શાકની ખાલી થયેલી કન્ટેનર બોક્સ કાઢી, તેના ઢાંકણા પર ચોંટેલી ગ્રેવીને આંગળીથી ચાખી અને પછી ડાયરીમાં કંઈક લખવા લાગ્યાં. તન્મયથી હવે વધુ સહન ન થયું. તે સીધો પોતાના રૂમમાંથી બહાર નીકળ્યો અને રસોડા તરફ ડગલાં ભર્યાં.

રસોડાનો દરવાજો ધીમેથી ખૂલ્યો. બા ચોંકી ગયાં અને ઝડપથી પેલી ડાયરી પાલવ પાછળ સંતાડવાનો પ્રયાસ કર્યો. સ્લેબ પર અડધી વાટકી વાસી છાશ અને સવારની કડક થઈ ગયેલી એક રોટલી પડી હતી.

"આ શું ચાલે છે બા?" તન્મયનો અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ તેમાં ભારે ધ્રુજારી હતી.

બાએ સહજ બનવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરતાં કહ્યું, "કંઈ નહીં બેટા, તું કેમ જાગે છે આટલી રાતે? મને જરા તરસ લાગી હતી એટલે પાણી પીવા આવી હતી."

"પાણી પીવા કે આ વાસી રોટલી ખાવા?" તન્મયે આગળ વધીને સ્લેબ પર પડેલી થાળી તરફ આંગળી ચીંધી. "છેલ્લા ચાર દિવસથી હું કેમેરામાં જોઈ રહ્યો છું. તમે રોજ રાત્રે ઘરના લોકોનું વધેલું અને એંઠું ખાવ છો. કેમ? આ ઘરમાં અનાજની કમી છે? હું તમને બે ટંક તાજું જમવાનું નથી આપી શકતો? કે પછી નેહા તમને કંઈ કહે છે?"

નેહા પણ અવાજ સાંભળીને રૂમની બહાર આવી ગઈ હતી. તેણે આ દ્રશ્ય જોયું અને સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. "બા... તમે આ શું કરો છો? સાંજે તો તમે કહ્યું કે તમારું પેટ ભરેલું છે!"

બા થોડીવાર એકદમ શાંત ઊભાં રહ્યાં. તેમની આંખોમાં કોઈ ગુનો કર્યાનો ભાવ નહોતો, માત્ર પકડાઈ ગયાની લાચારી હતી. તેમણે હાથમાં રહેલી પેલી નાની ડાયરી ધીમેથી સ્લેબ પર મૂકી દીધી.

"નેહાનો કોઈ વાંક નથી તન્મય, અને ઘરમાં અનાજ ખૂટ્યું છે એવું પણ નથી," બાએ ધીમા પણ મક્કમ અવાજે કહ્યું. "આ મારી આદત છે, જે ચાલીસ વર્ષથી છૂટતી નથી. જ્યારે તારા બાપુજી ગુજરી ગયા અને તું માત્ર સાત વર્ષનો હતો, ત્યારે ઘરમાં એટલું જ રાશન આવતું જેટલું તારા ભાગે પૂરું થાય. જો હું ધરાઈને ખાવા બેસું, તો તારે ભૂખ્યા સૂવું પડતું. એ દિવસોમાં મેં શીખી લીધું હતું કે ઘરના છોકરાનું પેટ ભરાય પછી જે વધે એ જ મારું અન્ન છે."

તન્મય ચૂપચાપ સાંભળી રહ્યો. બાએ આગળ ચલાવ્યું, "મને ખબર છે કે આજે તું મહિને લાખો રૂપિયા કમાય છે. આ ઘરમાં કોઈ વસ્તુની ખોટ નથી. પણ જ્યારે હું જોઉં છું કે ટેબલ પર શાક ઓછું પડે એમ છે અને આરવ કે તું હોંશે હોંશે ખાઈ રહ્યા છો, ત્યારે મારા ગળા નીચેથી તાજો કોળિયો ઊતરતો જ નથી. મારું મન એમ જ માને છે કે જો હું ખાઈ લઈશ તો મારા દીકરાને ઓછું પડશે. એંઠું અન્ન ફેંકતાં મારો જીવ બળે છે બેટા. જે અનાજે મને અને તને ભૂખમરામાંથી બચાવ્યા છે, એને હું કચરાપેટીમાં કેવી રીતે ફેંકી દઉં?"

બાએ પેલી ડાયરી ખોલી. તેમાં કોઈ હિસાબ નહોતો, પણ રોજ ઘરમાં શું બન્યું અને કેટલું અનાજ બચી ગયું તેની વિગતો હતી. બા દરરોજ એ ગણતરી કરતાં હતાં કે ઘરમાં અનાજનો બગાડ ન થાય. ગરીબી જતી રહી હતી, પણ વર્ષોના અભાવે બાના મગજમાં જે કાયમી ડર અને ત્યાગની આદત વાવી દીધી હતી, તે હજુ ગઈ નહોતી. તે કોઈ મહાન ત્યાગનો દેખાડો નહોતો કરતાં, તેઓ બસ પોતાના ભૂતકાળના સંસ્કારોમાંથી બહાર નીકળી શક્યાં નહોતાં.

નેહા ધીમેથી આગળ વધી. તેણે કોઈ મોટી વાતો ન કરી, માત્ર સ્લેબ પર પડેલી વાસી રોટલીની પ્લેટ ઉપાડીને બાજુ પર મૂકી દીધી. તેણે ગેસ ચાલુ કર્યો અને તવી મૂકી.

"તન્મય, તું બેસ અહીંયા," નેહાએ કહ્યું અને ફ્રિજમાંથી તાજો લોટ કાઢ્યો. પાંચ મિનિટમાં ગરમ ફુલેલી રોટલી તૈયાર થઈ ગઈ. નેહાએ એક થાળીમાં રોટલી અને સાંજે સાચવીને રાખેલું શાક પીરસ્યું. તેણે થાળી બાની સામે મૂકી અને ખુરશી ખેંચીને પોતે પણ સામે બેસી ગઈ.

"બા, હવે તન્મય સાત વર્ષનો નથી રહ્યો," નેહાએ એકદમ સામાન્ય પણ સ્પષ્ટ અવાજે કહ્યું. "અને આરવ પણ એટલો મોટો થઈ ગયો છે કે એ સમજી શકે કે અન્ન વહેંચીને ખવાય. જો તમે રોજ આ રીતે અડધું-પરધું ખાશો, તો તમે અમને મોટો માણસ નહીં પણ ગુનેગાર બનાવશો. કાલથી આ ઘરમાં નિયમ છે—જ્યાં સુધી તમારી થાળી નહીં પીરસાય, ત્યાં સુધી આરવ કે તન્મય કોઈ જમવા નહીં બેસે. અને જો કંઈ વધશે, તો એ અમે બધા વહેંચીને ખાઈશું, તમે એકલાં નહીં."

તન્મયે બાની સામે જોયું. બાના હાથ થાળી પર પડ્યા હતા. તેમણે પહેલો ગરમ કોળિયો તોડ્યો. એ કોળિયો મોંમાં મૂકતાં તેમના ચહેરા પર જે ભાવ આવ્યો તે કોઈ વિજયનો નહોતો, પણ ચાલીસ વર્ષના એક અદ્રશ્ય બોજમાંથી મુક્ત થયાનો સંતોષ હતો. રસોડાની ઘડિયાળમાં ટિક-ટિક ચાલતી રહી, પણ એ રાત્રે ઘરમાં પહેલીવાર કોઈ વ્યક્તિ ભૂખ્યા પેટે ઊંઘવા નહોતી ગઈ.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.