મોટી વહુને કંજૂસ કહીને નાની વહુના દેખાડાના વખાણ કરતી સાસુ સાથે બેસતા વર્ષે શું બન્યું...

"જરા નાની વહુ રાધિકાના ઘરે જઈને જુઓ! આખી સોસાયટીમાં એના જેવો શણગાર કોઈના ઘરે નથી થયો. દરેક રૂમમાં લાઈટિંગ, બહારથી મંગાવેલી મોંઘી મિઠાઈઓ અને અસલ જયપુરી રંગોળી! તહેવાર ઉજવવો હોય તો એના જેવો ઉજવાય. અને અહીં જો, કવિતાએ માત્ર ચાર માટીના દીવા અને સાદો નાસ્તો બનાવીને આખી દિવાળીનો ફજેતો કરી નાખ્યો!"

શાંતાબેનનો અવાજ સોસાયટીની બે મહિલાઓ અને પડોશમાં રહેતા મહેમાનો વચ્ચે સ્પષ્ટ ગૂંજી રહ્યો હતો. તેમના ચહેરા પર નાની વહુના વૈભવનું અભિમાન અને મોટી વહુ કવિતા પ્રત્યેનો તિરસ્કાર ચોખ્ખો દેખાતો હતો.

દરવાજા પાસે ઊભેલી કવિતાના હાથમાં હજુ રંગોળીનો રંગ લાગેલો હતો. તેના કપાળ પર પરસેવાના ટીપાં બાઝેલાં હતાં. છેલ્લા ત્રણ દિવસથી તે સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને પોતાના હાથે શુદ્ધ ઘીના ઘૂઘરા, મઠિયાં અને ચકલી બનાવી રહી હતી. તેણે આખા ઘરની એક-એક બારી-બારણાં સાફ કર્યા હતા જેથી સાસુમાને ધૂળની એલર્જી ન થાય.

પણ શાંતાબેન માટે આ બધી મહેનત સાવ કચરો હતી, કારણ કે એમાં સોશિયલ મીડિયા પર મૂકવા જેવો ભપકો નહોતો.

કવિતા ચૂપચાપ રસોડામાં જતી રહી. તેનો પતિ મનોજ ત્યાં પાણી પીવા આવ્યો હતો. તેણે કવિતાની ભીની આંખો જોઈ લીધી.

"કવિતા, તું બાની વાતોને દિલ પર ન લે," મનોજે ધીમેથી કહ્યું. "બાની આ જૂની ટેવ છે. એમને હંમેશાં બહારનો દેખાડો જ વધારે ગમે છે."

"વાત દિલ પર લેવાની નથી, મનોજ," કવિતાનો અવાજ ભરાઈ આવ્યો. "પણ છેલ્લા પાંચ વર્ષથી હું જે કંઈ કરું છું, એમાં બાને માત્ર ખામીઓ જ દેખાય છે. રાધિકા બજારમાંથી તૈયાર બધું લાવીને ટેબલ પર ગોઠવી દે એટલે એ સુઘડ અને હોંશિયાર બની જાય છે. અને હું અઠવાડિયાથી રાત-દિવસ એક કરીને પરંપરા સાચવું, ઘરનું બજેટ સાચવું, તો હું કંજૂસ અને જૂનવાણી થઈ જાઉં છું? શું ઘરમાં શાંતિ અને સાદગીની કોઈ કિંમત જ નથી?"

મનોજ પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. તેની માતા શાંતાબેનને વર્ષોથી એક જ રોગ હતો: સરખામણી કરવાનો.

નાનો દીકરો પંકજ અને તેની પત્ની રાધિકા નજીકની નવી સોસાયટીમાં ફ્લેટ લઈને રહેતા હતા. રાધિકા મોર્ડન હતી, તેને પાર્ટીઓ કરવાનો, મોંઘા ડેકોરેશન કરાવવાનો અને દરેક તહેવારે હજારો રૂપિયા ઉડાવવાનો શોખ હતો. શાંતાબેન જ્યારે પણ રાધિકાના ઘરે જતાં, ત્યારે તેની આકાશી વાતો અને ભપકો જોઈને અંજાઈ જતાં. ઘેર આવીને તેઓ કવિતાની સાદગીને ટોણા મારવાનું શરૂ કરી દેતાં.

બેસતા વર્ષનો દિવસ આવ્યો.

સવારે નવ વાગ્યાથી જ શાંતાબેન તૈયાર થઈને બેસી ગયા હતા. "આજે આખું કુટુંબ અહીં ભેગું થવાનું છે. કવિતા, તેં જે સાદો નાસ્તો બનાવ્યો છે એ કોઈને ધરતી નહીં! મેં પંકજને કહ્યું છે કે રાધિકા પાસેથી પેલા ડ્રાયફ્રૂટ્સના ફેન્સી બોક્સ અને મોંઘી બંગાળી મિઠાઈઓ લેતો આવે. લોકોના હાથમાં એ જ આપવાના છે. આપણી પણ કોઈ આબરૂ છે કે નહીં?"

કવિતાએ કંઈ બોલ્યા વગર ફક્ત માથું હલાવ્યું. તેણે ડાઇનિંગ ટેબલ પર પોતાના હાથે બનાવેલો તાજો નાસ્તો ઢાંકીને મૂકી દીધો.

બપોરે બાર વાગ્યા સુધીમાં બધા મહેમાનો આવી ગયા. હોલ ભરાઈ ગયો હતો. પણ પંકજ અને રાધિકા હજુ સુધી પહોંચ્યા નહોતા. શાંતાબેન વારંવાર દરવાજા તરફ જોઈ રહ્યા હતા અને મહેમાનો સામે રાધિકાના વખાણના પુલ બાંધી રહ્યા હતા.

"મારી નાની વહુ તો સાક્ષાત લક્ષ્મી છે. એના ઘરે પગ મૂકો તો એમ થાય કે કોઈ મહેલમાં આવ્યા છીએ. એનું પ્લાનિંગ જ અલગ હોય છે. આજે એ આવશે એટલે જોજો, કેવી અવનવી ભેટો લઈને આવશે!"

હજુ તો શાંતાબેનનું વાક્ય પૂરું થયું નહોતું ત્યાં બહાર એક જોરદાર બ્રેક વાગવાનો અવાજ આવ્યો.

દરવાજો ખૂલ્યો અને પંકજ તથા રાધિકા અંદર આવ્યા. પણ બંનેના ચહેરા પર તહેવારની કોઈ રોનક નહોતી. રાધિકાની આંખો લાલ હતી, જાણે તે રસ્તામાં રડીને આવી હોય. પંકજના વાળ વિખરાયેલા હતા અને તેના હાથમાં કોઈ ભેટ કે મિઠાઈનું બોક્સ નહોતું.

"અરે પંકજ, રાધિકા! આટલા મોડા કેમ પડ્યા? અને પેલી મિઠાઈઓ ક્યાં છે?" શાંતાબેને ઉત્સાહથી પૂછ્યું.

પંકજે કોઈ જવાબ ન આપ્યો. તે સીધો સોફા પર ફસડાઈ પડ્યો અને તેણે પોતાનું માથું બંને હાથ વચ્ચે પકડી લીધું.

"પંકજ, શું થયું ભાઈ?" મોટાભાઈ મનોજે આગળ વધીને પૂછ્યું. "તબિયત તો સારી છે ને?"

અચાનક બહારથી એક ભારે, કડક અવાજ સંભળાયો, "પંકજભાઈ ઘરમાં છે કે નહીં?"

બધા ચોંકી ગયા. દરવાજે બે અજાણ્યા પુરુષો ઊભા હતા. તેમના હાથમાં કેટલીક રસીદો અને કાગળો હતા.

શાંતાબેન આગળ આવ્યા, "તમે કોણ છો ભાઈ? આજે તહેવારના દિવસે અમારા ઘરે આમ કેમ ઘૂસી આવ્યા છો?"

પેલા માણસે ખિસ્સામાંથી એક બિલ કાઢ્યું, "માજી, અમે કેટરર્સ અને ઈવેન્ટ ડેકોરેશનવાળા છીએ. તમારા નાના દીકરાએ દિવાળીની પાર્ટી અને હોમ ડેકોરેશન માટે અમારા દોઢ લાખ રૂપિયા ચૂકવવાના બાકી રાખ્યા છે. કાલે રાત્રે એમનો ચેક બાઉન્સ થયો છે. ફોન ઉપાડતા નથી એટલે અમારે અહીં આવવું પડ્યું. જો આજે સાંજ સુધીમાં પૈસા નહીં મળે, તો અમે પોલીસ ફરિયાદ કરીશું."

હોલમાં સોપો પડી ગયો. મહેમાનો એકબીજા સામે કાનમાં વાતો કરવા લાગ્યા. શાંતાબેનના પગ નીચેથી જાણે જમીન સરકી ગઈ. જે આબરૂના તેઓ ગીતો ગાતાં હતાં, તે આબરૂ પળવારમાં લીરેલીરા થઈ રહી હતી.

"પંકજ... આ શું છે?" શાંતાબેનનો અવાજ ધ્રૂજી ઊઠ્યો. "આ લોકો શું બકવાસ કરી રહ્યા છે?"

પંકજ અચાનક ઊભો થયો. તેનો સંયમ તૂટી ગયો હતો. "આ કોઈ બકવાસ નથી બા! આ જ સાચી હકીકત છે. મારી પાસે હવે એક રૂપિયો પણ નથી બચ્યો!"

"પણ તું તો મહિને આટલું કમાય છે ને?" શાંતાબેન સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

"હું જેટલું કમાઉં છું એના કરતાં બમણો ખર્ચ આ ઘરમાં દેખાડો કરવામાં જતો રહ્યો છે!" પંકજની આંખોમાંથી આંસુ નીકળી પડ્યા. તેણે રાધિકા તરફ આંગળી ચીંધી, "છેલ્લા બે વર્ષથી તમે જ્યારે પણ અમારા ઘરે આવતા, ત્યારે તમે પડોશીઓની અને મોટાભાઈના ઘરની સરખામણી કરતા હતા. 'રાધિકા, તારું ઘર ચડિયાતું લાગવું જોઈએ... સોસાયટીમાં આપણું નાક ઊંચું રહેવું જોઈએ... દિવાળી એવી ઉજવવાની કે લોકો જોતા રહી જાય!' બા, તમારા એ ખોટા અહંકારને સંતોષવા માટે અમે ક્રેડિટ કાર્ડ પર લોન લીધી, પર્સનલ લોન લીધી. રાધિકા જે મોંઘા પડદા, વિદેશી મિઠાઈઓ અને રોશની કરતી હતી, એ બધું દેવું કરીને થતું હતું! આજે મારી ત્રણ ક્રેડિટ કાર્ડની લિમિટ પૂરી થઈ ગઈ છે અને બેંકવાળા દરવાજે ઊભા છે!"

રાધિકા પણ ધ્રૂસકે-ધ્રૂસકે રડી પડી. "મમ્મીજી, મેં તો ફક્ત તમને ખુશ કરવા માટે આ બધું કર્યું હતું. તમે જ્યારે પણ આવતા ત્યારે કવિતાભાભીની સાદગીની મજાક ઉડાવતા હતા. મને ડર હતો કે જો હું ભપકો નહીં કરું, તો તમે મારી પણ બધા સામે નિંદા કરશો. તમારી એ પ્રશંસા મેળવવાના ચક્કરમાં અમે દેવાના ખાડામાં ઊતરી ગયા!"

શાંતાબેન કોઈ પથ્થરની મૂર્તિની જેમ થીજી ગયા. મહેમાનો ધીમે ધીમે એક પછી એક બહાનું કાઢીને બહાર નીકળવા લાગ્યા. જે આખા ખાનદાન સામે શાંતાબેન પોતાની નાની વહુના ગુણગાન ગાતાં હતાં, તે જ ખાનદાન સામે આજે તેમનું માથું શરમથી ઝૂકી ગયું હતું.

બહાર ઊભેલા પેલા માણસો અવાજ વધારવા લાગ્યા, "અમારે પારિવારિક નાટક નથી જોવું, અમને અમારા પૈસા આપો!"

પંકજ લાચાર થઈને રડતો હતો. રાધિકા ફર્શ પર બેસી પડી હતી.

એ જ ક્ષણે કવિતા અંદરના રૂમમાંથી બહાર આવી. તેના હાથમાં એક ચેકબુક અને પાસબુક હતા. તે સીધી પેલા ડેકોરેશનવાળા માણસો પાસે ગઈ.

"આ તમારો ચેક," કવિતાએ શાંત અને મક્કમ અવાજે કહ્યું. "આ અમારા બચત ખાતાનો ચેક છે. તમે કાલે સવારે બેંક ખૂલતાં જ આ વટાવી લેજો, એક પણ રૂપિયો અટકશે નહીં. અને હવે અહીંથી શાંતિથી નીકળી જાવ, આજે અમારા ઘરનો તહેવાર છે."

પેલા માણસોએ ચેક જોયો, કવિતાની આંખોની મક્કમતા જોઈ અને ચૂપચાપ બહાર નીકળી ગયા.

હોલમાં હવે માત્ર પરિવારના સભ્યો જ બચ્યા હતા.

શાંતાબેને આશ્ચર્યથી કવિતા સામે જોયું. "કવિતા... આટલા બધા પૈસા તેં ક્યાંથી કાઢ્યા?"

મનોજે આગળ આવીને ભારે હૃદયે કહ્યું, "બા, આ એ પૈસા છે જે કવિતાએ છેલ્લા પાંચ વર્ષથી ઘરખર્ચમાંથી એક-એક રૂપિયો બચાવીને ભેગા કર્યા હતા. તમે જેને 'કંજૂસ' કહેતા હતા ને, એ કવિતાએ ક્યારેય બિનજરૂરી દેખાડા પાછળ પૈસા નહોતા વેડફ્યા. એણે હંમેશાં ઘરમાં કોઈ આકસ્મિક આફત આવે તો કામ લાગે એ માટે આ બચત કરી હતી. એણે કોઈ ફેન્સી રોશની નહોતી કરી, પણ આજે એણે જ આખા કુટુંબનું અંધારું દૂર કર્યું છે."

શાંતાબેનની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહી નીકળી. તેમને પોતાની જાત પર અત્યંત ઘૃણા થવા લાગી.

તેમણે જોયું કે જે વહુને તેઓ સાદગી માટે કાયમ ઉતારી પાડતાં હતાં, તે જ વહુ આજે આખા પરિવારની ઢાલ બનીને ઊભી હતી. અને જે વહુને તેઓ દેખાડા માટે માથે ચડાવતાં હતાં, તેને પોતાની જ ખોટી અપેક્ષાઓએ બરબાદીના આરે લાવીને મૂકી દીધી હતી.

શાંતાબેન ધ્રૂજતા પગલે કવિતા પાસે ગયા. તેમણે પોતાના બંને હાથ જોડી દીધા.

"મને માફ કરી દે, વહુ..." શાંતાબેનનો અવાજ ડૂસકાંમાં ફેરવાઈ ગયો. "હું કાચના ટુકડાની ચમક પાછળ એટલી આંધળી થઈ ગઈ હતી કે મારા હાથમાં રહેલા સાચા હીરાની કિંમત જ ન સમજી શકી. મારી આ સરખામણી કરવાની ગંદી આદતે મારા એક દીકરાને દેવામાં ડુબાડી દીધો અને તારા જેવા નિર્દોષ જીવનું રોજ અપમાન કર્યું."

કવિતાએ તરત જ સાસુના હાથ પકડી લીધા, "બા, આવું ન બોલો. તમે વડીલ છો, હાથ ન જોડો."

શાંતાબેન પછી રાધિકા પાસે ગયા અને તેને ઊભી કરીને ગળે લગાવી લીધી. "રાધિકા, તારી કોઈ ભૂલ નથી દીકરી. ભૂલ મારી હતી. મેં જ તારા પર દેખાડો કરવાનું દબાણ ઊભું કર્યું હતું. હવેથી આ ઘરમાં કોઈ સરખામણી નહીં થાય. તહેવાર પૈસાના ભપકાથી નહીં, પણ પરિવારના મનની શાંતિથી ઉજવાય છે."

તે સાંજે કવિતાએ બનાવેલા હાથે બનાવેલા નાસ્તાના ડબ્બા ખૂલ્યા. રાધિકા અને કવિતા બંનેએ સાથે મળીને માટીના દીવા પ્રગટાવ્યા.

ઘરમાં કોઈ મોંઘી ઈલેક્ટ્રિક લાઈટો નહોતી, છતાં ઘરનો દરેક ખૂણો એક સાચા, પવિત્ર અને દેખાડાવિહોણા પ્રકાશથી ઝગમગી ઊઠ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.