નાના ભાઈને નકામો ગણી દુકાનમાંથી કાઢી મૂકનારા મોટા ભાઈના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ, હોલસેલ વેપારીની ડાયરી વાંચતાં જ મોટો ભાઈ ચોધાર આંસુએ રડતાં...

સાંજના સાત વાગ્યાનો સમય હતો અને બજારની સાંકડી ગલીઓમાં દુકાનોના બોર્ડ પર પીળી ટ્યુબલાઈટો ઝબૂકવા લાગી હતી.

કમલેશ ગાદી પર બેસીને લાકડાના જૂના ગલ્લામાંથી રૂપિયાની નોટો ગણીને વ્યવસ્થિત થપ્પી કરી રહ્યો હતો.

તેના હાથમાં લાલ પૂંઠાવાળો મોટો ચોપડો હતો અને ચહેરા પર પોતાની હોશિયારી અને વ્યાપારિક સૂઝબૂઝનું અભિમાન સ્પષ્ટ દેખાતું હતું.

પિતાના અવસાન પછી આ અનાજ અને કરિયાણાની પૈતૃક દુકાન બંને ભાઈઓને સરખે હિસ્સે મળી હતી.

મોટો ભાઈ કમલેશ હંમેશાં ગાદી પર બેસીને હિસાબ-કિતાબ અને ગ્રાહકો સંભાળતો, જ્યારે નાનો ભાઈ પંકજ માલની ડિલિવરી અને ગોડાઉનનું કામ કરતો.

આજે મહિનાની આખરી તારીખ હતી અને કમલેશે હિસાબ પૂરો કરીને ગલ્લામાંથી ત્રીસ હજાર રૂપિયા અલગ કાઢ્યા.

તેટલામાં નાનો ભાઈ પંકજ ગોડાઉનેથી પરસેવે રેબઝેબ હાલતમાં દુકાને આવ્યો અને તેના ખભા પર જૂનો કાળો થેલો લટકતો હતો.

તેના શર્ટ પર તેલ અને ધૂળના કાળા ડાઘા પડેલા હતા અને તેની આંખોમાં ઉજાગરાનો ઊંડો થાક દેખાતો હતો.

'લે પંકજ, આ તારા ભાગનો આ મહિનાનો નફો, પૂરા ત્રીસ હજાર રૂપિયા છે.' કમલેશે રોફભેર નોટોનું બંડલ ટેબલ પર મૂકતાં કહ્યું.

પંકજે અત્યંત નમ્રતાથી રૂપિયા હાથમાં લીધા અને પોતાના ખિસ્સામાં મૂકી દીધા.

'જોયું ને? આજના જમાનામાં મોલ અને ઓનલાઇન કંપનીઓ સામે આ દુકાન ટકાવી રાખવી એ ખાવાના ખેલ નથી.' કમલેશે છાતી ફુલાવીને કહ્યું.

'જો હું આ ગાદી પર બેસીને દિવસ-રાત દિમાગ ન દોડાવતો હોત, તો તું રસ્તા પર આવી ગયો હોત.' મોટા ભાઈએ મહેણું માર્યું.

કમલેશને હંમેશાં લાગતું હતું કે પોતાના સ્વર્ગસ્થ પિતાએ આ દુકાન ચલાવવાની સાચી બુદ્ધિ માત્ર પોતાને જ આપી હતી.

જ્યારે નાનો ભાઈ પંકજ તો માત્ર ભાર ઉપાડવા અને મજૂરી કરવા માટે જ સર્જાયો હતો.

પંકજ કશું બોલ્યા વિના માત્ર ધીમું હસ્યો અને ટેબલ પર પડેલો પાણીનો લોટો ઉપાડીને એક જ ઘૂંટડે ગટગટાવી ગયો.

'તું આખો દિવસ ક્યાં રખડે છે એ મને ખબર પડતી નથી, બપોરે દુકાન છોડીને ગાયબ થઈ જાય છે અને સાંજે આવો ભિખારી જેવો બનીને પાછો આવે છે.' કમલેશનો અવાજ વધુ આકરો બન્યો.

'ઘરમાં મારી પત્ની પણ કહે છે કે નાનો ભાઈ કોઈ જવાબદારી ઉપાડતો નથી અને માત્ર તૈયાર ભાણે બેસીને નફો ખાય છે.'

'ભાઈ, હું બહાર થોડું કામ પતાવીને આવું છું, તમે હવે દુકાન વધાવીને ઘેર જાઓ, હું ગોડાઉનનું તાળું મારી દઉં છું.' પંકજે વાત ટાળતાં કહ્યું.

કમલેશે મોં મચકોડ્યું, પોતાની બેગ ઉપાડી અને નાના ભાઈને બેદરકાર ગણીને ઘેર જવા નીકળી ગયો.

તે રાત્રે ઘરમાં જમતી વખતે પણ કમલેશે પંકજને બધાની સામે ઉતારી પાડ્યો અને પોતાના સંચાલનના ગુણગાન ગાયા.

પંકજ ચૂપચાપ રોટલીનો કોળિયો ચાવતો રહ્યો અને તેણે મોટા ભાઈના એક પણ કડવા વેણનો સામો જવાબ ન આપ્યો.

બીજા દિવસે સવારે કમલેશ એકલો દુકાને બેઠો હતો અને પંકજ હંમેશ મુજબ માલ લેવાના બહાને બહાર નીકળી ગયો હતો.

બપોરના બાર વાગ્યે મુખ્ય માર્કેટના સૌથી મોટા જથ્થાબંધ અનાજના વેપારી વિઠ્ઠલદાસ પોતાની લાલ ડાયરી લઈને દુકાને આવ્યા.

વિઠ્ઠલદાસ આખા બજારના જૂના અને પ્રતિષ્ઠિત વડીલ વેપારી હતા, જેમના પિતા સાથે વર્ષો જૂનો પારિવારિક સંબંધ હતો.

'આવો વિઠ્ઠલકાકા, પધારો! આજે અચાનક આપણી દુકાને કેમ આંટો માર્યો?' કમલેશે ઊભા થઈને તેમને માનભેર ગાદી પર બેસાડ્યા.

'કમલેશ બેટા, આ વર્ષનો આખરી હિસાબ પતી ગયો છે એટલે આ પાકી પાવતી તને આપવા આવ્યો હતો.' વિઠ્ઠલદાસે ચશ્મા સરખા કરતાં કહ્યું.

તેમણે કમલેશના હાથમાં વાર્ષિક હિસાબનું મોટું ચોપાનિયું અને બેંક ડિપોઝિટની રસીદોનું બંડલ મૂક્યું.

કમલેશે કાગળ ખોલ્યો અને સરવાળો જોવા લાગ્યો, પણ આંકડા જોતાં જ તેની આંખો પહોળી થઈ ગઈ અને તેના હોઠ સુકાઈ ગયા.

ચોપાનિયામાં સ્પષ્ટ લખ્યું હતું કે છેલ્લા બે વર્ષથી દુકાનનું માસિક વેચાણ સાવ તળિયે બેસી ગયું હતું.

દરેક મહિને દુકાનને માલના ખર્ચ અને ભાડા સામે ચાલીસથી પિસ્તાલીસ હજાર રૂપિયાની ચોખ્ખી ખોટ જતી હતી.

કમલેશના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને તેના કપાળ પર પરસેવાના ટીપાં બાઝી ગયા.

'કાકા, આ હિસાબમાં કોઈ મોટી ભૂલ થઈ લાગે છે, આપણી દુકાન તો દર મહિને સાઈઠ હજારનો નફો કરે છે!' કમલેશે અવિશ્વાસથી કહ્યું.

'હું પોતે દર મહિને ત્રીસ હજાર મારા અને ત્રીસ હજાર પંકજના નફા તરીકે ગલ્લામાંથી કાઢું છું.'

વિઠ્ઠલદાસે કમલેશ સામે ઊંડી અનુકંપા અને દયા ભરેલી નજરે જોયું અને ઊંડો નિસાસો નાખ્યો.

'બેટા કમલેશ, તું ગાદી પર બેસીને નફાના સપના જોતો રહ્યો, પણ તારી આ દુકાન તો ક્યારનીય દેવાળાના આરે પહોંચી ચૂકી હતી.' વિઠ્ઠલકાકાએ શાંત અવાજે કહ્યું.

વિઠ્ઠલદાસે ટેબલ પર પાણીનો ગ્લાસ મૂક્યો અને પોતાના ચશ્મા લૂછતાં ઊંડો શ્વાસ લીધો.

'કમલેશ, હું તારા પિતાના સમયથી આ બજારમાં બેઠો છું અને આ આખી વાત મારી નજર સામે બની રહી હતી.' વડીલે કહ્યું.

'મેં ઘણી વાર પંકજને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, પણ એ છોકરો પોતાના ભાઈના માન ખાતર જીવ આપવા તૈયાર હતો.'

'જો આ દુકાન ખોટમાં ચાલતી હતી, તો પછી દર મહિને હોલસેલ માલના બિલ અને ભાડું સમયસર કોણ ભરતું હતું?' કમલેશનો અવાજ ધ્રૂજી ઊઠ્યો.

વિઠ્ઠલદાસે બેંકની સ્લિપો આગળ ધરી, 'જો આ બધી રસીદો, દર મહિનાની અઠ્ઠાવીસ તારીખે કોઈ આવીને ચાલીસ હજાર રોકડા જમા કરાવી જતું હતું.'

'અને સાથે કડક સૂચના આપતું હતું કે આ વાતની જાણ ક્યારેય મોટા ભાઈ કમલેશને ન થવી જોઈએ.'

કમલેશે ધ્રૂજતા હાથે પેલી સ્લિપો જોઈ અને તેના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ.

દરેક રોકડ ડિપોઝિટ સ્લિપ પર પંકજની ઉતાવળી અને પરિચિત સહી હતી.

'પંકજ? પણ પંકજ પાસે આટલા બધા રોકડા રૂપિયા ક્યાંથી આવે? એ તો આખો દિવસ રખડતો હોય છે!' કમલેશ સાવ અવાક થઈ ગયો.

વિઠ્ઠલદાસે કમલેશના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને ગંભીર અવાજે સત્ય કહેવાનું શરૂ કર્યું.

'બેટા, તું જેને રખડેલ અને આળસુ સમજે છે, એ પંકજ છેલ્લા બે વર્ષથી રોજ રાત્રે બારથી સવારે આઠ વાગ્યા સુધી રેલવે સ્ટેશનના માલગોડાઉનમાં મજૂરી કરે છે.'

'તે રાતભર સિમેન્ટ અને અનાજના પચાસ કિલોના કટ્ટા પોતાના ખભા પર ઊંચકીને ટ્રકો ભરે છે.'

'અને વહેલી સવારે શાકભાજી માર્કેટમાં ભાડાનો ટેમ્પો ચલાવીને ફેરા મારે છે.'

'તે આખી રાત પોતાની કમર તોડીને જે પરસેવો પાડે છે, એ પરસેવાની કમાણી લાવીને આ દુકાનનું નુકસાન ભરે છે.'

'જેથી તેના પિતાની આબરૂ બજારમાં ન લૂંટાય અને તેના મોટા ભાઈનું સ્વાભિમાન ન ઘવાય.'

વિઠ્ઠલદાસના આ શબ્દો કમલેશના કાનમાં કોઈ ધગધગતા અંગારાની જેમ પડ્યા.

તેનું સમગ્ર અસ્તિત્વ ધ્રૂજી ઊઠ્યું અને તેના હાથમાંથી કાગળો લાદી પર વેરાઈ ગયા.

જે નાના ભાઈને તે આખી જિંદગી નકામો, બોજરૂપ અને પોતાના ટુકડા પર પળનારો સમજતો હતો, તે નાનો ભાઈ પોતાની છાતી પર આખા ઘરનો બોજ ઉપાડીને બેઠો હતો.

કમલેશને યાદ આવ્યું કે પંકજના હાથ હંમેશાં છોલાયેલા અને લાલ રહેતા હતા, અને તે ઘેર આવીને સીધો સૂઈ જતો હતો.

તેને લાગતું હતું કે પંકજ આળસુ છે, પણ વાસ્તવમાં તે રાતભર મજૂરી કરીને અધમૂવો થઈ ચૂક્યો હતો.

કમલેશ દુકાનને અડધી ખુલ્લી મૂકીને પાગલની જેમ બજાર તરફ દોડ્યો.

તે સીધો રેલવે યાર્ડના માલગોડાઉન તરફ ભાગ્યો, જ્યાં માલગાડીઓ ઊભી રહેતી હતી.

બપોરના ધોમધખતા તડકામાં ધૂળ અને કોલસાની રજકણો વચ્ચે મજૂરો પરસેવે રેબઝેબ થઈને કામ કરી રહ્યા હતા.

એક ખૂણામાં એક જૂના ટેમ્પાના બોનેટ પાસે પંકજ ફાટેલા શર્ટમાં ઊભો હતો.

તેના હાથમાં મોટો પાનો હતો અને તે ગ્રીસવાળા હાથે ટેમ્પાનું ટાયર બદલવા મથી રહ્યો હતો.

તેના ચહેરા પર કાળો મેશ લાગેલો હતો અને હાથની આંગળીઓમાંથી લોહી નીકળતું હતું.

કમલેશના પગ ત્યાં જ જમીન સાથે જડાઈ ગયા અને તેની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહેવા લાગી.

જે ભાઈને તેણે ગઈકાલે રાત્રે ભિખારી કહ્યો હતો, તે ભાઈ આજે સાચે જ આકરી વેઠ કરી રહ્યો હતો.

કમલેશ દોડીને પંકજ પાસે ગયો અને પાછળથી તેને જોરથી પકડી લીધો.

પંકજે ચમકીને પાછળ જોયું તો સામે મોટા ભાઈને રડતા જોઈને તે ગભરાઈ ગયો.

'ભાઈ! તમે અહીં ક્યાંથી? શું થયું ભાઈ? ભાભી કે ઘરમાં કોઈ બીમાર છે?' પંકજે ચિંતાતુર થઈને પૂછ્યું.

'અને તમે અહીં કેમ આવ્યા? જુઓ મારા હાથ ગંદા છે, તમારા કપડાં બગડશે!' પંકજ પાછળ હટવા ગયો.

પણ કમલેશે પંકજના બંને ગ્રીસ અને લોહીવાળા હાથ પકડી લીધા અને પોતાના માથા પર મૂકી દીધા.

કમલેશ ધૂળિયા રસ્તા પર ઘૂંટણિયે પડી ગયો અને નાના ભાઈના પગ પકડીને ચોધાર આંસુએ રડવા લાગ્યો.

'પંકજ... મને માફ કરી દે મારા ભાઈ! મને માફ કરી દે!' કમલેશનું ગળું ભરાઈ આવ્યું અને ડૂસકું નીકળી ગયું.

'હું કેટલો અંધ, અભિમાની અને નાલાયક ભાઈ નીકળ્યો કે હું તારા પરસેવાની કિંમત ન સમજી શક્યો!'

'હું ગાદી પર બેસીને શેઠાઈ કરતો રહ્યો, અને તું મારા સુખ માટે રાત-દિવસ મજૂરી કરીને પોતાનું શરીર ગાળતો રહ્યો!'

'તેં મને જીવતદાન આપ્યું પંકજ, અને મેં તને કડવા વેણ સિવાય કશું ન આપ્યું!'

પંકજ પણ રડી પડ્યો અને તેણે તરત જ મોટા ભાઈને બાવડું પકડીને ઊભા કર્યા.

'ના ભાઈ, આવું ન બોલો! તમે તો મારા બાપુજી સમાન છો.' પંકજ ગળગળા અવાજે બોલ્યો.

'બાપુજી મરતી વખતે મારો હાથ પકડીને કહી ગયા હતા કે ગમે તે થાય, આ દુકાનનું નામ ન ડૂબવું જોઈએ અને કમલેશનું માથું ક્યારેય નીચું ન થવું જોઈએ.'

'જો હું તમને કહેત કે દુકાન ખોટમાં ચાલે છે, તો તમારું હૃદય તૂટી જાત ભાઈ.'

'તમે આખી જિંદગી મને ભણાવ્યો અને મોટો કર્યો, તો શું હું મારા મોટા ભાઈના સન્માન માટે આટલી મજૂરી પણ ન કરી શકું?'

'તમારી ગાદી સલામત રહે એ જ મારી સૌથી મોટી કમાણી હતી ભાઈ.'

આ સાંભળીને કમલેશે પંકજને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો.

બંને ભાઈઓ ધોમધખતા તડકામાં એકબીજાના ગળે વળગીને પવિત્ર પ્રેમ અને પશ્ચાતાપના આંસુ વહાવી રહ્યા હતા.

આજુબાજુ ઊભેલા મજૂરો અને ડ્રાઈવરો પણ આ દ્રશ્ય જોઈને ભાવુક થઈ ગયા.

કમલેશે પંકજનો હાથ પકડીને કહ્યું, 'આજ પછી તું આ ગોડાઉનમાં ક્યારેય પગ નહીં મૂકે.'

'હવેથી આપણે બંને સાથે મળીને દુકાનમાં પરસેવો પાડીશું, સુખ હોય કે દુઃખ, આપણે સાથે ભોગવીશું.'

'તારી આ નિષ્ઠાએ આજે મને સાચો માણસ બનાવી દીધો છે.'

કમલેશને પોતાની જાત પર એટલી હદે ધિક્કાર થઈ રહ્યો હતો કે તેનું હૃદય ફાટી જવાની તૈયારીમાં હતું.

જે ભાઈના ખભા પર આખી રાત અનાજના કટ્ટાના વજનથી લાલ ચકામા પડી ગયા હતા, એ ભાઈને પોતે નકામો ગણતો રહ્યો હતો.

તે સાંજે બંને ભાઈઓ હાથમાં હાથ પરોવીને દુકાને પાછા ફર્યા.

કમલેશે પંકજને ગાદી પર પોતાની બાજુમાં બેસાડ્યો અને ઘેર જઈને પરિવાર સમક્ષ નાના ભાઈના બલિદાનની વાત કહી.

પરિવારના દરેક સભ્યની આંખો ભીંજાઈ ગઈ અને ઘરમાંથી કાયમ માટે અહંકાર અને ભેદભાવનો અંત આવી ગયો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.