પરિવાર સાથે રાતે જમવા બેઠેલી વહુની થાળી છીનવીને સાસુએ જે કડવા શબ્દો કહ્યા તે સાંભળીને...

ડાઇનિંગ ટેબલ પર દાળ, ભાત, શાક અને ગરમ ફૂલેલી રોટલીઓની સોડમ પ્રસરી રહી હતી. રોજનો નિયમ એવો હતો કે મીનાબેન, તેમના પતિ કાંતિભાઈ અને દીકરો પ્રણય ખુરશીઓ પર બેસતા, અને વહુ નિયતી રસોડાથી ટેબલ સુધી દોડાદોડ કરતી. કોઈને બીજી રોટલી જોઈએ, કોઈને વાટકીમાં વધારે દાળ જોઈએ કે કોઈને કાકડીનું કચુંબર ખૂટી ગયું હોય, નિયતી સતત ઊભા પગે પીરસતી રહેતી. બધા જમીને ઊભા થઈ જાય, ટીવી આગળ બેસી જાય કે હાથ ધોઈ લે, તે પછી રસોડાના ખૂણામાં બેસીને નિયતી ઠરી ગયેલું શાક અને વધેલી બે-ચાર રોટલીઓ એકલી જમતી.

પણ આજે કઈંક અલગ બન્યું.

નિયતીએ દાળ-શાકના મોટા બાઉલ ટેબલની વચ્ચે મૂક્યા. ગરમાગરમ રોટલીઓનો કાસરોલ પણ વચ્ચે જ સજાવી દીધો. પીરસવાના ચમચા દરેક વાસણમાં વ્યવસ્થિત ગોઠવ્યા, અને પછી રસોડામાં પાછા જવાને બદલે, તેણે પ્રણયની સામેની ખાલી ખુરશી ખેંચી. પોતાની થાળી ટેબલ પર મૂકી અને શાંતિથી બેસીને થાળીમાં રોટલી અને શાક લેવા માંડી.

ટેબલ પર અચાનક સોપો પડી ગયો. કાંતિભાઈના હાથમાં કોળિયો અટકી ગયો. પ્રણયે આશ્ચર્યથી નિયતી સામે જોયું. અને મીનાબેનના ચહેરા પરનો રંગ પલકવારમાં બદલાઈ ગયો. ચમચો મૂકીને મીનાબેને સીધા નિયતી સામે તીણી નજરે તાક્યું.

"નિયતી, આ શું ચાલી રહ્યું છે?" મીનાબેનનો અવાજ ગંભીર અને કડક હતો.

નિયતીએ હળવું સ્મિત આપીને પૂછ્યું, "કેમ મમ્મીજી, કંઈ ખૂટે છે? મીઠું કે પાણી?"

"મીઠું કે પાણી નહીં, પણ ઘરની મર્યાદા ખૂટી ગઈ હોય એવું લાગે છે!" મીનાબેનનો પારો ચડી ગયો. "તારા હાથમાં થાળી જોઈને મને નવાઈ લાગે છે. ઘરના વડીલો અને તારો વર હજી જમવા બેઠા છે, થાળીઓ હજી અડધી ભરાઈ છે, અને તું અત્યારથી ખુરશી તોડીને બેસી ગઈ? પીરસશે કોણ? ગરમ રોટલી કોણ આપશે?"

નિયતીએ હાથમાં પકડેલો રોટલીનો ટુકડો થાળીમાં મૂક્યો. તેના ચહેરા પર ગુસ્સો નહોતો, પણ એક ઊંડો થાક અને અડગતા હતા. તેણે કહ્યું, "મમ્મીજી, બધું જ ટેબલની બરાબર વચ્ચે મૂક્યું છે. કાસરોલ એવો છે કે રોટલી અડધો કલાક સુધી એકદમ ગરમ રહેશે. જેને જેટલું જોઈતું હોય એટલું હાથેથી પીરસી શકાય એમ છે."

"હાથેથી પીરસી શકાય?" મીનાબેન ખુરશી પર થોડા ટટ્ટાર થયા. "તો પછી વહુનો અર્થ શું? આ ઘરમાં ચાલીસ વરસથી આ જ પરંપરા ચાલી આવે છે. મારી સાસુ જ્યારે બેસતા ત્યારે હું છેલ્લે સુધી ઊભા પગે સેવા કરતી. બધા ધરાઈને ઊભા થાય, આંગળાં ચાટીને વખાણ કરે અને ઊભા થાય પછી જ અન્નપૂર્ણાનો અવતાર ગણાતી વહુ જમવા બેસે. આ જ સંસ્કાર કહેવાય. તારા આ નવા જમાનાના અખતરા અમારા ઘરમાં નહીં ચાલે. ઊભી થા અને પહેલાં બધાને જમાડ!"

પ્રણયે સ્થિતિ સંભાળવા પ્રયત્ન કર્યો, "મમ્મી, એમાં શું થઈ ગયું? બધું ટેબલ પર જ પડ્યું છે ને. હું જાતે દાળ લઈ લઈશ. નિયતી પણ આખો દિવસ કામ કરીને થાકી ગઈ હોય, સાથે બેસીને જમે તો શું ખોટું છે?"

"તું ચૂપ કર પ્રણય!" મીનાબેને દીકરાને અધવચ્ચે જ રોકી દીધો. "પુરુષોને આ ઘરની રીતભાતમાં ખબર ન પડે. આજે એ સાથે બેસીને ખાશે, કાલે કહેશે કે વાસણ પણ બધાએ પોતપોતાના માંજવાના. આ લક્ષણ સારા નથી. વહુ જો ઘરના મોભીઓ સાથે હરોળમાં બેસીને ખાવા માંડે, તો પીરસવાનો ભાવ અને મર્યાદા ક્યાં રહે?"

કાંતિભાઈ હજી પણ શાંત હતા, પણ વાતાવરણમાં વણસી ગયેલો તણાવ સ્પષ્ટ વર્તાતો હતો.

નિયતીએ ઊભા થવાને બદલે ખૂબ શાંતિથી મીનાબેન સામે જોયું. "મમ્મીજી, હું કોઈ નિયમ તોડવા કે તમારું અપમાન કરવા નથી બેઠી. પણ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જ્યારે તમે બધા સાથે બેસીને વાતો કરતાં કરતાં ગરમ જમો છો, ત્યારે રસોડામાં ઊભા રહીને મને કેવું લાગે છે? તમે પ્રણયની ઑફિસની વાતો કરો, પપ્પાજી દેશ-દુનિયાની ચર્ચા કરે, તમે સુખ-દુઃખની વાતો વહેંચો, અને એ આખા સંવાદમાંથી હું સાવ બહાર રહી જાઉં છું. મારો રોલ ફક્ત એટલો જ રહી જાય છે કે કોની વાટકી ખાલી થઈ એ જોતાં રહેવું."

મીનાબેન બોલવા ગયા, પણ નિયતીએ નમ્રતાપૂર્વક પોતાની વાત ચાલુ રાખી, "અને સૌથી મોટી વાત મમ્મીજી, તમે બધા જમીને ટીવી આગળ બેસી જાઓ, ત્યારે હું એકલી પ્લેટફોર્મ પાસે બેસીને ઠંડી થઈ ગયેલી શાક-રોટલી ખાઉં છું. ઘણીવાર તો દાળ ખાલી થઈ ગઈ હોય કે શાકનો છેલ્લો ચમચો જ વધ્યો હોય, તો હું અથાણાં કે દહીં સાથે પેટ ભરી લઉં છું. કારણ કે ફરીથી ગરમ કરવાની કે નવું બનાવવાની મારામાં હિંમત નથી હોતી. મને અન્નપૂર્ણાનો દરજ્જો નથી જોઈતો મમ્મીજી, મારે ફક્ત આ પરિવારનો એક ભાગ બનીને, બધા સાથે બેસીને બે કોળિયા ગરમ અનાજ ખાવું છે."

નિયતીનો અવાજ ભીનો થઈ ગયો હતો, પણ તેમાં સત્યની એવી તાકાત હતી કે ડાઇનિંગ ટેબલ પર પિન પડવાનો અવાજ પણ સંભળાય એટલી શાંતિ છવાઈ ગઈ.

મીનાબેનના ચહેરા પરનો ક્રોધ ધીમે ધીમે અસમંજસમાં ફેરવાઈ ગયો. તેમને ચાલીસ વર્ષ પહેલાંનો પોતાનો ભૂતકાળ યાદ આવી ગયો. જ્યારે તેમના સાસુ હયાત હતા, ત્યારે મીનાબેન પણ આ જ રીતે રસોડાના ઊંબરા પાસે ઊભા રહીને રાહ જોતા કે ક્યારે બધા જમી લે. કેટલીય વાર એવું બન્યું હતું કે મહેમાનો કે ઘરના લોકો બધું સારું સારું ખાઈ લેતા અને છેલ્લે તેમના ભાગે માત્ર ભાત અને કઢી જ વધતાં. એ વખતે તેમના મનમાં પણ એક ઊંડો ખાલીપો અને એકલતા જાગતી હતી. પણ વર્ષો વીતતાં એ દર્દને તેમણે 'પરંપરા' અને 'સંસ્કાર'નું રૂપ આપી દીધું હતું, અને અજાણતા જ એ જ કડવાશ તેઓ નિયતી પર થોપી રહ્યા હતા.

કાંતિભાઈએ પોતાની થાળી થોડી આગળ સરકાવી અને પહેલીવાર મૌન તોડ્યું. "મીના, વહુ સાચું કહે છે."

મીનાબેને આશ્ચર્યથી પતિ સામે જોયું.

કાંતિભાઈએ સ્નેહથી કહ્યું, "આપણે આખો દિવસ બહાર રહીએ છીએ, સાંજે આ એક જ સમય એવો હોય છે જ્યારે આખો પરિવાર સાથે મળે. જો પરિવારની એક વ્યક્તિ બહાર ઊભી રહીને માત્ર પીરસવાનું જ કામ કરે, તો એ જમણવાર નથી, એ તો હોટલ જેવું થઈ ગયું. અન્નપૂર્ણા એ નથી જે ભૂખી રહીને બીજાને ખવડાવે, પણ એ છે જે પ્રેમથી આખા પરિવારને એક તાંતણે બાંધીને સાથે જમાડે."

પ્રણયે આગળ વધીને કાસરોલ ખોલ્યો, તેમાંથી ગરમ રોટલી કાઢીને પહેલાં પોતાની માતાની થાળીમાં મૂકી, અને પછી એક રોટલી નિયતીની થાળીમાં પીરસી. તેણે હસીને કહ્યું, "જો મમ્મી, રોટલી હજી પણ ધુમાડા કાઢે છે. અને આજે મને મારી પત્નીને પીરસવામાં કોઈ નાનપ નથી લાગતી."

મીનાબેન સ્તબ્ધ થઈને પોતાની થાળીમાં પડેલી રોટલી અને સામે બેઠેલી નિયતીના આંસુ ભરેલા ચહેરાને જોતાં રહ્યાં. તેમના મનની અંદર વર્ષોથી જામી ગયેલો પરંપરાનો પથ્થર એક ક્ષણમાં પીગળી ગયો. તેમને સમજાયું કે વહુને સરખી બેસાડવામાં સાસુનું માન ઘટતું નથી, પણ ઘરની ખુશીઓ બમણી થાય છે.

મીનાબેને દાળનો બાઉલ હાથમાં લીધો, નિયતીની વાટકીમાં બે ચમચા ગરમ દાળ પીરસી અને ખૂબ જ ધીમા પણ મમતાભર્યા અવાજે કહ્યું, "ખાવાનું ઠંડું થઈ જશે નિયતી, હવે શાંતિથી ખાવા માંડ... અને હા, કાલથી રોજ તારી થાળી અહીં જ લાગશે."

નિયતીના ચહેરા પર એક અપાર રાહત અને સંતોષનું સ્મિત રેલાઈ ગયું. ડાઇનિંગ ટેબલ પર હવે માત્ર ભોજન નહોતું પીરસાઈ રહ્યું, પણ એકબીજા પ્રત્યેનો સાચો આદર અને સ્નેહ પીરસાઈ રહ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.