પતિની નોકરી ગઈ, આખું ઘર ચાલમાં આવી ગયું, પણ આ ગુજરાતી વહુએ દુનિયાને હચમચાવી દીધી!
સવારના પાંચ વાગ્યા છે. શહેર હજુ ઊંઘમાં છે, પણ કવિતાના હાથમાં રહેલી પ્લાસ્ટિકની થેલીઓનો અવાજ શાંતિને ચીરી રહ્યો છે. આ થેલીઓ જૂની છે અને તેના ખૂણા ઘસાઈ ગયા છે. કવિતા એક ચાલના રૂમમાં રહે છે, જ્યાં ભીંત પરથી ચૂનો ઉખડી રહ્યો છે અને હવામાં ભેજની ગંધ સતત રહે છે. તેના સાસુ, શાંતાબા, ખૂણામાં બેસીને પોતાની આંગળીઓ પર ગણતરી કરી રહ્યા છે. કવિતાનો પતિ, રાજેશ, પથારીમાં પડખું ફેરવે છે. તેની આંખોમાં એ નોકરી ગુમાવ્યા પછીની થાક અને લાચારી છે, જે બજારના મોટા કડાકા પછી આવી હતી.
કવિતા ચૂપચાપ ઘરની બહાર નીકળે છે. પગથિયાં ઉતરે ત્યારે લાકડાના પાટિયાં ચીં ચીં અવાજ કરે છે. તે બહાર નીકળે છે ત્યારે રસ્તા પરની ઠંડી હવા તેના ગાલને સ્પર્શે છે. તેના હાથમાં ખાલી થેલીઓ છે, પણ તેની આંખોમાં એક અલગ પ્રકારની ચમક છે. તે બજાર તરફ ચાલવા લાગે છે. આ બજાર તેનું કાર્યક્ષેત્ર છે. અહીં શાકભાજીના વેપારીઓ જ્યારે સામાન ખાલી કરે, ત્યારે જે ટામેટાં થોડા નરમ થઈ ગયા હોય અથવા જે પાલકની જોડીઓમાં પીળા પાન હોય, તેને ફેંકી દેવામાં આવે છે. કવિતા તે જ કચરા જેવી લાગતી વસ્તુઓ વીણે છે.
ચાલના લોકો તેને જોઈને મનમાં હસે છે. પાડોશીઓ એકબીજાને કહે છે કે આ બિચારી કવિતાનું મગજ ઠેકાણે નથી રહ્યું. સાસુને પણ લાગે છે કે વહુ હવે હિંમત હારી ગઈ છે, એટલે જ તે દિવસભર બજારમાં રખડ્યા કરે છે. કવિતા આ બધું સાંભળે છે. તે કોઈને જવાબ આપતી નથી. તે માત્ર ઘરે આવીને તે નરમ ટામેટાંની છાલ ઉતારે છે, તેને ગરમ પાણીમાં ઉકાળે છે, અને તેમાંથી ઘટ્ટ પલ્પ બનાવે છે. તે છાલમાંથી પાવડર બનાવે છે. તે આખા દિવસમાં જે કંઈ વીણે છે, તે બધું જ પ્રક્રિયા કરીને સાચવી રાખે છે.
એક સાંજે, વાતાવરણમાં તણાવ વધી ગયો છે. રસોડામાં લોટનો ડબ્બો ખાલી છે. રાજેશના ચહેરા પર ગુસ્સો છે, પણ તે બોલી શકતો નથી. શાંતાબા રડે છે. તેમણે કવિતાની થેલીઓ ટેબલ પર જોઈ. તેમાં આજે પણ સડેલા લાગતા શાકભાજીના ટુકડા છે. શાંતાબાએ ટેબલ પર હાથ પછાડ્યો. તેમણે કહ્યું કે હવે બહુ થયું, આપણે આ રીતે જીવી ન શકીએ. ઘરના સભ્યોની ધીરજ ખૂટી રહી છે. કવિતા ચૂપચાપ રૂમમાં પ્રવેશે છે. તેના હાથમાં પાંચ મોટી પ્લાસ્ટિકની બરણીઓ છે. તે બરણીઓ ટેબલ પર મૂકે ત્યારે એક ભારે અવાજ થાય છે. તે બરણીઓમાં તે પદાર્થો છે જે તેણે છેલ્લા છ મહિનાથી તૈયાર કર્યા છે.
કવિતા શાંતિથી બોલે છે. તેણે કહ્યું કે આ કચરો નથી, આ સોનું છે. તેણે સમજાવ્યું કે વેપારીઓ જે વસ્તુને ફેંકી દે છે, તેમાં પોષક તત્વો હજુ પણ જીવંત હોય છે. તેણે તેમાંથી કુદરતી રંગો, સૂકા શાકભાજીના પાવડર અને ખાસ પ્રકારના સોસ બનાવ્યા છે જેની માંગ મોટા શહેરોમાં છે. તેણે આ બધું છૂપી રીતે એક નાની લેબોરેટરી જેવી જગ્યાએ ટેસ્ટ કરાવ્યું હતું. આટલું કહીને તેણે એક કાગળ કાઢ્યો. તે કાગળમાં એક ઓર્ડર હતો, જેની કિંમત આખા ચાલના ભાડા કરતા દસ ગણી વધારે હતી. રૂમમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. રાજેશ આભો બનીને જોઈ રહ્યો. શાંતાબાના આંસુ અટકી ગયા.
સમય પસાર થવા લાગ્યો. તે એક રૂમની અંદરની મહેનત હવે બહાર દેખાવા લાગી. કવિતાએ ચાલની બાજુમાં આવેલી એક જૂની અને બંધ પડેલી ગોડાઉન જેવી જગ્યા ભાડે રાખી. તેણે ત્યાં આજુબાજુની ગરીબ મહિલાઓને કામ પર રાખી. કવિતાએ તેમને શીખવ્યું કે કેવી રીતે દરેક વસ્તુનો ઉપયોગ કરવો. કોઈ પણ પાન કે કોઈ પણ છાલ ફેંકવી નહીં. તે મહિલાઓ હવે કવિતાની ટીમ બની ગઈ હતી. તે લોકો હસતા હસતા કામ કરતા. કવિતાનું કામ કોઈ મોટા યંત્રો વગર ચાલતું હતું, પણ તેની ગુણવત્તા બજારના મોટા બ્રાન્ડ્સ કરતા સારી હતી.
ધીરે ધીરે આખી ચાલનું વાતાવરણ બદલાવા લાગ્યું. જે લોકો કવિતાને પાગલ કહેતા હતા, તે હવે તેના કામમાં મદદ કરવા માંગતા હતા. કવિતા કોઈને ના ન પાડતી. તે દરેકને પ્રેમથી બોલાવતી. જે પણ કામ કરવા આવે, તેને તે સન્માન આપતી. તેણે આખા ચાલના માલિક સાથે વાત કરી. માલિક પોતે પણ દેવામાં ડૂબેલો હતો. કવિતાએ પોતાની કમાણીમાંથી એટલા પૈસા ભેગા કર્યા હતા કે તે આખી બિલ્ડિંગ ખરીદી શકે. તેણે તે બિલ્ડિંગ ખરીદી લીધી. હવે તે ચાલ એક પ્રોસેસિંગ સેન્ટરમાં ફેરવાઈ ગઈ. ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર કામ ચાલે અને ઉપરના માળે રહેવાની વ્યવસ્થા. લોકોનું જીવન બદલાઈ ગયું.
રાજેશ હવે કવિતાની સાથે જ હોય છે. તે હિસાબ કિતાબ સંભાળે છે. તે પહેલા જે લાચારી અનુભવતો હતો, તે હવે ગર્વમાં બદલાઈ ગઈ છે. શાંતાબા પણ હવે ઘરના ખૂણે બેસી રહેવાને બદલે મહિલાઓને મદદ કરે છે. કવિતાએ જે રીતે આ પરિવારને અને આ આખી ચાલને ફરીથી જીવંત કરી, તે કોઈ ચમત્કાર જેવું લાગે છે. પણ આમાં કોઈ ચમત્કાર નહોતો. આ માત્ર એક સ્ત્રીની ધીરજ અને સમજદારી હતી. કવિતા ક્યારેય મોટી વાતો કરતી નથી. તે માત્ર સવારે વહેલી ઉઠે છે અને પોતાના કામમાં મગ્ન થઈ જાય છે.
આજે તે ફરીથી એ જ બજારમાં ઊભી છે. આ વખતે તે થેલીઓ લઈને નથી આવી. તેણે એક સફેદ સાડી પહેરી છે. તેના ચહેરા પર એ જ સાદગી છે જે પહેલા હતી. બજારના મોટા વેપારીઓ તેની આસપાસ આવી ગયા છે. તે બધા તેને આદરથી જોઈ રહ્યા છે. જે વેપારીઓ પહેલા તેને કચરો વીણતી જોઈને હસતા હતા, તે આજે તેની સામે નમીને ઊભા છે. એક વેપારી તેની પાસે આવે છે. તે કહે છે કે કવિતાબેન, તમારી પ્રોડક્ટ્સની વિદેશમાં ખૂબ માંગ છે. અમે તમને સૌથી સારામાં સારા શાકભાજી આપીશું. તમે અમારી સાથે કામ કરો.
તેઓ તેને એક્સપોર્ટ ક્વીન કહીને બોલાવે છે. કવિતા સ્મિત કરે છે. તે નીચે નમીને જમીન પર પડેલા એક ટામેટાને ઉપાડે છે. તે તેને સાફ કરે છે. તે જાણે છે કે વસ્તુ ગમે તેટલી સામાન્ય કે નકામી લાગે, જો તેને સાચી નજરથી જોવામાં આવે તો તે કિંમતી બની શકે છે. તે વેપારીઓ તરફ જુએ છે. તેની આંખોમાં કોઈ ઘમંડ નથી. તે માત્ર શાંતિથી કહે છે કે આપણે સાથે મળીને કામ કરીશું, પણ યાદ રાખજો કે આપણે હંમેશા એ જ વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીશું જેનો કોઈને ઉપયોગ નથી લાગતો.
આસપાસની દુનિયા બદલાઈ ગઈ છે. આકાશમાં સૂર્ય ઊગી રહ્યો છે. બજારનો કોલાહલ પહેલા જેવો જ છે, પણ કવિતા માટે બધું જ બદલાઈ ગયું છે. તેને યાદ આવે છે કે જ્યારે તે પહેલીવાર અહીં આવી હતી, ત્યારે તેના હાથ કેટલા ધ્રૂજતા હતા. હવે તેના હાથમાં આત્મવિશ્વાસ છે. તે જાણે છે કે તેણે શું કર્યું છે. તેણે માત્ર પોતાનું ઘર નથી બચાવ્યું, તેણે આખા વિસ્તારમાં રહેતી સ્ત્રીઓને એક ઓળખ આપી છે. તેણે સાબિત કર્યું છે કે મહેનત ક્યારેય વ્યર્થ જતી નથી.
તે બજારમાંથી બહાર નીકળે છે. તેની પાછળ ગાડીઓ ઉભી છે, જે તેની પ્રોડક્ટ્સ લેવા માટે તૈયાર છે. પણ કવિતા આજે પણ તે જ રીતે ચાલે છે જે રીતે તે પહેલા ચાલતી હતી. તેના પગલાંમાં એક સ્થિરતા છે. તે જ્યારે પોતાની ચાલ તરફ પાછી ફરે છે, ત્યારે તે જુએ છે કે ત્યાંની મહિલાઓ તેની રાહ જોઈ રહી છે. તે બધાના ચહેરા પર એક આશા છે. કવિતા જાણે છે કે આ કામ હજુ ઘણું આગળ વધવાનું છે. તે ગભરાતી નથી. તેને ખબર છે કે જીવન ગમે તેટલા કડાકા કરે, પણ જો તમે ધીરજ રાખો અને તમારી પાસે કામ કરવાની શક્તિ હોય, તો કંઈ પણ અશક્ય નથી.
સાંજ પડવા આવી છે. ચાલમાં દીવા પ્રગટી રહ્યા છે. કવિતા પોતાના રૂમની બારી પાસે બેસે છે. તે આકાશ તરફ જુએ છે. દૂર ક્યાંક પક્ષીઓ પોતાના માળા તરફ જઈ રહ્યા છે. તે એક લાંબી શ્વાસ લે છે. તેને લાગે છે કે બધું જ બરાબર છે. તે આજે પણ એ જ સાદગીથી જીવે છે. તેણે ભૌતિક સંપત્તિ મેળવી છે, પણ તેનું મન આજે પણ એ જ ચાલના એક રૂમની શાંતિમાં વસેલું છે. તે જાણે છે કે સાચું સુખ વસ્તુઓમાં નથી, પણ તમે જે કામ કરો છો અને જે રીતે તમે બીજાના જીવનમાં રંગ ભરો છો, તેમાં રહેલું છે.
કવિતાના સાસુ રસોડામાંથી અવાજ આપે છે કે જમવાનું તૈયાર છે. કવિતા હસીને ઊભી થાય છે. તે જાણે છે કે આવતીકાલે સવારે ફરીથી બજારમાં જવાનું છે, ફરીથી નવી વસ્તુઓ શોધવાની છે, અને ફરીથી કંઈક નવું સર્જન કરવાનું છે. આ એક અનંત પ્રક્રિયા છે, અને તે આ પ્રક્રિયાને પ્રેમ કરે છે. તે એક એવી સ્ત્રી છે જેણે કચરામાંથી સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું, પણ તે ક્યારેય તે વાતનો અહંકાર કરતી નથી. તે માત્ર એક શાંત અને મક્કમ વ્યક્તિત્વ છે, જેણે પોતાની મહેનતથી સાબિત કરી દીધું કે ગરીબી એ કોઈ અંત નથી, પણ એક નવી શરૂઆતની તક છે.
