પત્નીએ માતા પિતાને અપ શબ્દ કહી દીધો એટલે પતિએ તરત જ પત્નીને બોલાવી અને...

"આ ઘરમાં હવે તમારા મા-બાપની મનમાની નહીં ચાલે, આ છેલ્લી વાર કહી દઉં છું."

રસોડાના દરવાજે અટકેલા પ્રણવના પગ તળેથી જમીન સરકી ગઈ. હાથમાં ઓફિસની બેગ એમ જ લટકી રહી હતી. ડાઇનિંગ ટેબલ પર પાણીનો ગ્લાસ મૂકતી પૂર્વીની પીઠ દરવાજા તરફ હતી, અને સામે ઊભેલી તેની બહેન નેહા ચૂપચાપ સાંભળી રહી હતી. પ્રણવના કાનમાં એ જ શબ્દો હથોડાની જેમ અથડાતા રહ્યા—‘તમારા મા-બાપની મનમાની નહીં ચાલે’.

લગ્નને હજુ માંડ ત્રણ વર્ષ થયા હતા. ગામડેથી આવીને અમદાવાદના નાના ફ્લેટમાં પોતાની જાત ઘસીને આ મુકામ સુધી પહોંચેલા પ્રણવ માટે માતા-પિતાનું માન સર્વોપરી હતું. બાપુજીએ પેન્શનનો રૂપિયો-રૂપિયો જોડીને એને ભણાવ્યો હતો, અને બાએ આખી જિંદગી ચૂલાના ધુમાડા વેઠીને એના સપના સાચવ્યા હતા. ગયા અઠવાડિયે જ બા-બાપુજી ગામડેથી પંદર દિવસ માટે અહીં રહેવા આવ્યા હતા. પ્રણવને લાગતું હતું કે ઘરમાં બધું સામાન્ય છે, પણ પૂર્વીના આ એક વાક્યે તેના મનમાં વર્ષોથી જમા થયેલી શંકાઓને એક ઝાટકે સળગાવી દીધી.

પ્રણવ કોઈ તમાશો કર્યા વગર સીધો બેડરૂમમાં ગયો. દરવાજો જોરથી બંધ ન કર્યો, પણ એની ચાલમાં એવી કઠોરતા હતી જે જોઈને નેહાએ રસોડામાંથી જ ઈશારો કરીને પૂર્વીને સાવચેત કરી દીધી.

પાંચ મિનિટ પછી પૂર્વી રૂમમાં આવી, હાથમાં ચાનો કપ હતો. "આજે વહેલા આવી ગયા? ચા મૂકી છે, પી લો."

પ્રણવે લેપટોપ બેગ સોફા પર પટકી. તેણે પૂર્વી સામે જોયું પણ નહીં. "ચા રહેવા દે. તારા આ ઢોંગ હવે બંધ કર. મને નહોતી ખબર કે તું આટલી ગણતરીબાજ અને સ્વાર્થી હોઈ શકે."

પૂર્વી ત્યાં જ થંભી ગઈ. કપ ટેબલ પર મૂકતાં તેણે પૂછ્યું, "તમે શેની વાત કરો છો? મેં શું કર્યું?"

"તેં શું કર્યું એ તારે મને પૂછવાની જરૂર નથી," પ્રણવનો અવાજ ધીમો પણ દાહક હતો. "હું હમણાં જ રસોડા બહાર ઊભો હતો. તેં નેહાને શું કહ્યું એ મેં મારા પોતાના કાને સાંભળ્યું છે. ‘આ ઘરમાં તમારા મા-બાપની મનમાની નહીં ચાલે’... આ જ સંસ્કાર લઈને આવી છે તું? મારા બા-બાપુજીએ તારું શું બગાડ્યું છે? એ બિચારા ગામડેથી અહીં આવ્યા ત્યારથી ખૂણામાં બેસીને પોતાની માળા જપે છે, અને તું એમની મનમાનીની વાતો કરે છે?"

પૂર્વીના ચહેરા પર ક્ષણભર માટે સ્તબ્ધતા છવાઈ ગઈ. પણ પછી તેનો ચહેરો શાંત થઈ ગયો—એક એવી અજીબ શાંતિ જે કોઈ મોટો અન્યાય સહન કરતી વ્યક્તિના ચહેરા પર આવે. તેણે ન તો બચાવમાં હાથ ઊંચા કર્યા, ન તો કોઈ દલીલ શરૂ કરી.

"તમે ફક્ત એટલું જ સાંભળ્યું?" પૂર્વીએ પૂછ્યું.

"એટલું સાંભળવું પૂરતું હતું," પ્રણવે તીખાશથી કહ્યું. "વ્યક્તિના દિલમાં શું છે એ જાણવા માટે એક વાક્ય જ કાફી હોય છે. જો તને મારા મા-બાપ આ ઘરમાં બોજ લાગતા હોય, તો ખુલ્લેઆમ કહી દે. હું એમને કાલે જ ગામડે મૂકી આવીશ. પણ એમની પીઠ પાછળ તું આવી ભાષા વાપરે એ હું સહન નહીં કરું."

પૂર્વી કશું બોલ્યા વગર રૂમમાંથી બહાર નીકળી ગઈ. પ્રણવને લાગ્યું કે તેનો આરોપ સાચો હતો એટલે જ પૂર્વી પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. તે આખી સાંજ બેડરૂમમાં જ બેસી રહ્યો.

ડાઇનિંગ ટેબલ પર રાત્રે જમવાનો સમય થયો ત્યારે ઘરમાં એક અકળ મૌન પથરાયેલું હતું. બાપુજી ટેબલ પર બેઠા હતા અને બા રસોડામાંથી ગરમ રોટલી લાવી રહ્યા હતા. પ્રણવ ચૂપચાપ જમવા બેઠો, તેનું ધ્યાન સતત પૂર્વીની હિલચાલ પર હતું. પૂર્વીએ રોજની જેમ જ બાપુજીની થાળીમાં દાળ પીરસી, બાને પાણી આપ્યું, પણ પ્રણવ સાથે આંખ મિલાવવાનું ટાળ્યું.

"દીકરા પ્રણવ," બાપુજીએ કોળિયો લેતાં ધીમેથી કહ્યું, "કાલે સવારે મારે જરા તાલુકા પંચાયતના જૂના કાગળો માટે બેન્કમાં જવું પડશે. તું સ્કૂટરની ચાવી આપી દેજે, હું જાતે જતો આવીશ."

"ના બાપુજી, તમારી ઉંમર થઈ છે," પ્રણવે વડીલપણાની ચિંતા બતાવતાં કહ્યું. "તમારે ક્યાંય ધક્કા ખાવાની જરૂર નથી. હું ઑફિસેથી આવતી વખતે બધું પતાવી દઈશ."

બાપુજીએ હસીને વાત ટાળી દીધી, "અરે, હજુ તો મારામાં જીવ છે! તું શીદને ચિંતા કરે છે?"

જમ્યા પછી પ્રણવ બાલ્કનીમાં ઊભો રહીને સિગારેટ સળગાવવાની તૈયારી કરી રહ્યો હતો ત્યાં જ નેહા તેની પાસે આવી. નેહા પૂર્વીની નાની બહેન હતી, જે હોસ્ટેલમાંથી બે દિવસ માટે અહીં રહેવા આવી હતી.

"જીજુ, મારે તમારી સાથે બે મિનિટ વાત કરવી છે," નેહાએ બાલ્કનીનો કાચનો દરવાજો બંધ કરતાં કહ્યું.

"નેહા, જો તું તારી બહેનની તરફેણ કરવા આવી હોય તો રહેવા દેજે," પ્રણવે કઠોરતાથી કહ્યું. "હું કોઈ મૂર્ખ નથી. મેં સ્પષ્ટ સાંભળ્યું હતું."

"તમે સાંભળ્યું હતું એ સાચું છે, પણ તમે જે સમજ્યા છો એ સાવ જૂઠું છે," નેહાનો અવાજ મક્કમ હતો. "તમે આખો દિવસ બહાર રહો છો, જીજુ. તમને ખબર પણ છે કે છેલ્લા ચાર દિવસથી આ ઘરમાં શું ચાલી રહ્યું છે?"

પ્રણવે ભવાં ચડાવ્યા. "શું ચાલી રહ્યું છે?"

"બાપુજીના ગામડે જે જૂનું મકાન છે, એના સમારકામ માટે એમણે ગામના એક વ્યાજખોર વેપારી પાસેથી દોઢ લાખ રૂપિયા લીધા હતા," નેહાએ ખુલાસો કર્યો. "એમણે તમને નહોતું કહ્યું કારણ કે તમને અમદાવાદમાં ફ્લેટના હપ્તા ભરવાના હોય છે. બાપુજીને એમ હતું કે એમની જમીનનો એક ટુકડો વેચીને એ વ્યાજ ચૂકવી દેશે. પણ એ વેપારી હવે બાપુજી પર દબાણ કરે છે કે જો રૂપિયા નહીં મળે તો એ આખી જમીન પોતાના નામે કરાવી લેશે. બાપુજી અહીં અમદાવાદ એ સંબંધે જ આવ્યા છે, એ પોતાની પેન્શન બુક ગીરવે મૂકીને લોન લેવાની પેરવીમાં છે."

પ્રણવના હાથમાંથી લાઈટર નીચે પડી ગયું. "આ... આ વાત તને કેવી રીતે ખબર?"

"કારણ કે ત્રણ દિવસ પહેલાં બાપુજી છાનામાના ફોન પર એ વેપારી સાથે વાત કરતા હતા ત્યારે દીદીએ સાંભળી લીધું હતું," નેહાએ કહ્યું. "દીદીએ બાપુજીને બેસાડીને પૂછ્યું ત્યારે બાપુજી રડી પડ્યા. એમણે દીદી પાસે સોગંદ લીધા કે પ્રણવને આ વાતની ખબર ન પડવી જોઈએ, નહીંતર એ પોતાની નોકરી અને બચત જોખમમાં મૂકી દેશે. બાપુજી પોતાની જીદ પર અડગ હતા કે એ પોતે જ બધું સંભાળી લેશે, ભલે ગમે તે થાય."

પ્રણવ સ્તબ્ધ થઈને નેહા સામે તાકી રહ્યો. તેના ગળામાંથી અવાજ નીકળતો નહોતો.

"અને આજે બપોરે શું થયું ખબર છે?" નેહાએ આગળ ચલાવ્યું. "બાપુજી એમના દસ્તાવેજો લઈને બારોબાર કોઈ લોન એજન્ટને મળવા જતા હતા. દીદીએ એમને અટકાવ્યા, પણ બાપુજી માનવા તૈયાર નહોતા. એમણે કહ્યું કે 'હું બાપ છું, મારો નિર્ણય આખરી છે.' બાપુજી રૂમમાં ગયા પછી દીદી મારી પાસે રસોડામાં આવીને અકળાઈ ગઈ હતી. એણે પોતાની એફડી તોડીને બાપુજીનું દેવું ચૂકવવાનું નક્કી કર્યું હતું. અને ત્યારે એણે મને ગુસ્સામાં કહ્યું હતું—‘નેહા, આપણે ગમે તેમ કરીને કાલે સવારે જ એ વ્યાજખોરના ખાતામાં પૈસા જમા કરાવી દેવાના છે. આ ઘરમાં હવે તમારા મા-બાપની આ જીદ અને મનમાની નહીં ચાલે, આ છેલ્લી વાર કહી દઉં છું. એ પોતાનું નુકસાન કરે એ હું જોઈ નહીં શકું.’"

નેહાના છેલ્લા શબ્દો પ્રણવના કાનમાં કોઈ ધડાકાની જેમ વાગ્યા.

‘તમારા મા-બાપ’... પૂર્વી નેહા સાથે વાત કરી રહી હતી. એ નેહાને કહી રહી હતી કે 'તારા અને મારા મા-બાપની મનમાની હવે નહીં ચાલે'! એ કોઈ તિરસ્કાર નહોતો, એ વડીલોની ખોટી જીદ સામે એક દીકરી જેવો અધિકાર અને રોષ હતો. પૂર્વી પોતાની પાંચ વર્ષની મહેનતની બચત એ દેવું પૂરું કરવા માટે વાપરી રહી હતી જેથી ઘરના વડીલનું અપમાન ન થાય.

"દીદીએ પોતાની પાંચ લાખની એફડીમાંથી બે લાખ રૂપિયા કાલે સવારે ઉપાડવાની અરજી પણ ઓનલાઇન કરી દીધી છે," નેહાએ શાંતિથી ઉમેર્યું. "અને તમે... તમે અડધું વાક્ય સાંભળીને એના પર સંસ્કારહીન હોવાનો આરોપ લગાવી દીધો."

નેહા બાલ્કનીનો દરવાજો ખોલીને અંદર જતી રહી.

બહાર ઠંડો પવન ફૂંકાઈ રહ્યો હતો, પણ પ્રણવનું આખું શરીર એક અજાણી શરમથી બળી રહ્યું હતું. તેને યાદ આવ્યું કે કેવી રીતે તેણે પૂર્વીને ગણતરીબાજ કહી હતી, કેવી રીતે તેણે એના પ્રેમ અને સમર્પણને એક જ ક્ષણમાં પગ તળે કચડી નાખ્યું હતું. માણસ જ્યારે પૂર્વગ્રહ રાખીને સાંભળે છે, ત્યારે એને શબ્દોમાં ફક્ત પોતાનો જ ડર સંભળાય છે, સામેવાળાનો ભાવ નહીં.

પ્રણવ ધીમા પગલે બેડરૂમ તરફ ગયો.

પૂર્વી પલંગ પર બેસીને કબાટમાંથી કેટલીક જૂની ફાઈલો સરખી કરી રહી હતી. એના હાથમાં બેન્કની એ જ ડિપોઝીટ સ્લિપ હતી જે નેહા કહેતી હતી. રૂમમાં ઝીરો વોટના બલ્બનું પીળું અજવાળું પથરાયેલું હતું.

પ્રણવ દરવાજા પાસે આવીને ઊભો રહ્યો. તેના પગ આગળ વધવા માટે જાણે સાથ નહોતા આપી રહ્યા. તે પૂર્વીની સામે જઈને બેઠો.

પૂર્વીએ કાગળો સમેટી લીધા અને બીજી તરફ મોં ફેરવી લીધું. "તમારે કંઈ જોઈતું હોય તો રસોડામાં દૂધ ઢાંકીને રાખ્યું છે."

પ્રણવે ટેબલ પર પડેલી ફાઈલ પર હાથ મૂક્યો. "પૂર્વી..."

"મારે કોઈ દલીલ નથી કરવી, પ્રણવ," પૂર્વીએ અત્યંત સંયમિત પણ ભારપૂર્વકના અવાજે કહ્યું. "તમે જે માનવું હોય એ માની શકો છો. કાલ સવારે હું નેહા સાથે થોડી વાર બહાર જઈશ, પછી તમને જેમ ઠીક લાગે એમ કરજો."

"મને નેહાએ બધું કહી દીધું છે," પ્રણવે નીચી નજરે કહ્યું.

પૂર્વીના હાથ થંભી ગયા. તેણે ધીમેથી પ્રણવ સામે જોયું. એની આંખોમાં કોઈ ફરિયાદના બદલાની ચમક નહોતી, ફક્ત એક ઘેરી ઉદાસી હતી.

"તેં મને કેમ ન કહ્યું?" પ્રણવે પૂછ્યું. તેનો અવાજ સાવ તૂટેલો હતો. "આટલી મોટી વાત તેં મારાથી કેમ છુપાવી? અને જ્યારે મેં તારા પર એવો ગંદો આરોપ લગાવ્યો, ત્યારે તેં મને સચ્ચાઈ કેમ ન જણાવી?"

"કારણ કે તમે સાંભળવા નહોતા આવ્યા, તમે ચુકાદો આપવા આવ્યા હતા," પૂર્વીએ સીધું પ્રણવની આંખોમાં જોઈને કહ્યું. "જો હું તે વખતે ખુલાસો કરત, તો એ મારી સફાઈ લાગત. તમે મારા પર વિશ્વાસ કરવાને બદલે તમારા અડધા સાંભળેલા શબ્દો પર વધુ ભરોસો કર્યો. જો ત્રણ વર્ષના સંસાર પછી પણ મારે તમને એ સાબિત કરવું પડે કે હું તમારા મા-બાપને મારા પોતાના માનું છું કે નહીં, તો પછી કોઈપણ ખુલાસો નકામો હતો."

પ્રણવ પાસે આ વાતનો કોઈ ઉત્તર નહોતો. જીવનમાં પહેલીવાર એને સમજાયું કે વકીલાત અને ન્યાય વચ્ચે શું અંતર હોય છે. તેણે માત્ર એક વાક્ય સાંભળીને પૂર્વીને ગુનેગાર ઠેરવી દીધી હતી, પણ એ વાક્ય પાછળ રહેલી ચિંતા, એ ત્યાગ અને એ જવાબદારી જોવાની એણે તસ્દી નહોતી લીધી.

"હું ખોટો હતો, પૂર્વી," પ્રણવે પૂર્વીના હાથ પર પોતાનો હાથ મૂકતાં કહ્યું. એ સ્પર્શમાં કોઈ ઔપચારિક માફી નહોતી, પણ એક ઊંડો પશ્ચાતાપ હતો. "મેં તારા શબ્દો સાંભળ્યા, પણ તારી નિયત ન જોઈ. બાપુજીનું દેવું આપણે બંને મળીને ચૂકવીશું, તારી એફડી તોડવાની કોઈ જરૂર નથી. પણ આજે તેં મને જે પાઠ ભણાવ્યો છે, એ હું ક્યારેય નહીં ભૂલું."

પૂર્વીએ પોતાનો હાથ ખેંચી ન લીધો. તેણે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પ્રણવ સામે જોયું. ઘરના બીજા રૂમમાંથી બાપુજીના ખાંસવાનો ધીમો અવાજ આવ્યો, અને બંનેને સમજાયું કે પરિવાર ફક્ત લોહીના સંબંધોથી નથી ચાલતો, એ એકબીજાના મૌન અને અધૂરા શબ્દોને યોગ્ય રીતે સમજવાથી ટકે છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.