સાસુએ વહુને એક દિવસ માટે પિયર મોકલી, અને રાત્રે સાસુએ વહુને જે કહ્યું તે જાણીને વહુ...

"તારે આજે સવારે દસ વાગ્યાની બસ પકડીને તારા પિયર જવાનું છે, અને આવતીકાલે બપોરે જ પાછા આવવાનું છે. એક પણ સવાલ પૂછ્યા વગર."

જાનકીના હાથમાં ચાની રકાબી અધવચ્ચે અટકી ગઈ. સાસુ ભગવતીબેનનો અવાજ એટલો સપાટ અને નિર્લેપ હતો કે એમાં ના તો ગુસ્સો હતો, ના કોઈ ફરિયાદ. ઘરમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષથી જાનકી વહુ તરીકે રહેતી હતી, પણ ક્યારેય સાસુએ આ રીતે અચાનક, કોઈ કારણ આપ્યા વગર પિયર જવાનો હુકમ નહોતો કર્યો. સામાન્ય રીતે તો અઠવાડિયું અગાઉથી રજાનું આયોજન થતું, ઘરની વ્યવસ્થા ગોઠવાતી અને કરિયાણાની યાદી બનતી.

"પણ બા, આજે અઠવાડિયાનો વચલો દિવસ છે. સંજયની ઑફિસનું ટિફિન, બાપુજીની દવાઓ અને નિશાની કોલેજના પ્રોજેક્ટની પ્રિન્ટ..." જાનકીએ સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

"એ બધું હું જોઈ લઈશ," ભગવતીબેને ડાઇનિંગ ટેબલ પર પડેલું અખબાર સમેટતાં કહ્યું. "મેં કહ્યું ને, ફક્ત ચોવીસ કલાક માટે. તારા મોબાઇલમાં રીંગ વાગે તો પણ ઊંચકતી નહીં, સિવાય કે હું સામેથી મેસેજ કરું. બસનું ભાડું ટેબલના ખાનામાં મૂક્યું છે. તું તૈયારી કર."

જાનકી અસમંજસમાં મુકાઈ ગઈ. તેણે પોતાના રૂમમાં જઈને પતિ સંજયને વાત કરવાની કોશિશ કરી, પણ સંજય લેપટોપની સ્ક્રીનમાં ડૂબેલો હતો. "બા જે કહે છે એ કર ને જાનકી! તને એક દિવસ આરામ મળે છે તો શા માટે આટલી પંચાત કરે છે? જા, શાંતિથી ફરી આવ."

સવારે બરાબર દસ વાગ્યે જાનકી નાની બેગ લઈને ઘરનો ઉંબરો ઓળંગી ગઈ. દરવાજો બંધ થવાનો અવાજ આવતાં જ ભગવતીબેને બેઠકખંડમાં આવીને પોતાના ચશ્મા સરખા કર્યા. તેમણે ઘરના મુખ્ય દરવાજાની અંદરની સ્ટોપર ચડાવી. પછી સીધા પહેલા માળે પોતાના જૂના શયનખંડ તરફ વળ્યા, જ્યાંથી આખા ઘરના રસોડા, બેઠકખંડ અને વરંડા તરફ નજર રાખી શકાતી હતી. ભગવતીબેન કોઈ જાસૂસ નહોતા, પણ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ઘરના સભ્યોની વાતોમાં જાનકી પ્રત્યે જે એક અદ્રશ્ય અણગમો અને અહંકાર ઊભો થયો હતો, તેનું સાચું વજન માપવું હવે અનિવાર્ય બની ગયું હતું.

ગઈકાલે રાત્રે જ ભગવતીબેને સંજય અને પોતાની દીકરી નિશાને બાજુના રૂમમાં વાત કરતાં સાંભળ્યા હતા. સંજય કહેતો હતો કે ‘જાનકી ઘરમાં આખો દિવસ કરે છે શું? ખાલી રોટલી બનાવવામાં અને કપડાં મશીનમાં નાખવામાં કયો પહાડ તૂટી પડે છે? મારો તણાવ તો જુઓ!’ અને નિશાએ પણ સૂર પુરાવ્યો હતો કે ‘ભાભીને તો બધું આસાનીથી મળી ગયું છે, ક્યારેય કોઈ મોટી જવાબદારી સંભાળી જ નથી.’ ભગવતીબેન ચૂપ રહ્યા હતા. વાતોથી કોઈને સત્ય સમજાવવું નકામું હતું; વાસ્તવિકતાનો સામનો કરાવવો જરૂરી હતો.

બપોરના બાર વાગ્યા. ઘરમાં પહેલી હલચલ શરૂ થઈ.

સંજય પોતાના કમરામાંથી બહાર આવ્યો. "જાનકી, મારું લંચ ક્યાં છે? મારી મીટિંગ સાડા બારે છે!"

ડાઇનિંગ ટેબલ સાવ ખાલી હતું. રસોડામાંથી વઘારની સુગંધ આવવાને બદલે સન્નાટો પથરાયેલો હતો. સંજય અકળાઈને રસોડામાં ગયો, જ્યાં ભગવતીબેન શાંતિથી બેસીને ગીતા વાંચી રહ્યા હતા.

"બા, જાનકી ક્યાં છે? હજુ રસોઈ નથી બની?"

"જાનકી તો એના પિયર ગઈ છે, સંજય. સવારે જ નીકળી ગઈ," ભગવતીબેને પુસ્તક પરથી નજર હટાવ્યા વગર કહ્યું.

"પિયર ગઈ? પણ મારું ટિફિન?" સંજયનો અવાજ ચડી ગયો. "એને ખબર છે કે આજે મારે પ્રેઝન્ટેશન હતું! આટલી બેજવાબદાર કેમ થઈ ગઈ એ? મને કહ્યા વગર જતી રહી?"

"મેં જ મોકલી છે," ભગવતીબેને કહ્યું. "અને તેં જ સવારે કહ્યું હતું ને કે રસોઈ બનાવવી એ કોઈ પહાડ તોડવા જેવું કામ નથી? ફ્રિજમાં બધું પડ્યું છે. શાક સમારીને કૂકરમાં ચડાવી લે, દસ મિનિટનું કામ છે."

સંજયે બબડાટ કરતાં ફ્રિજ ખોલ્યું. અંદર દૂધી, ગલકા અને ભીંડા પડેલા હતા. તેણે એક છરી ઉપાડી અને શાક સમારવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પાંચ મિનિટમાં તેના હાથમાંથી છરી સરકી ગઈ અને આંગળી પર કાપો પડ્યો. લોહી લૂછતાં લૂછતાં તેણે ગેસ ચાલુ કર્યો. તેલ ક્યારે મૂકવું, રાઈ-જીરું ક્યારે તતડાવવું અને મસાલો ક્યારે નાખવો, એ સામાન્ય ગણિત તેના એન્જિનિયરિંગના મગજમાં બેસતું નહોતું. વીસ મિનિટની મહેનત પછી કડાઈમાંથી ધુમાડા નીકળવા લાગ્યા. આખરે અકળાઈને તેણે ગેસ બંધ કર્યો અને ઓનલાઇન ફૂડ ડિલિવરી એપ ખોલીને પીત્ઝા ઓર્ડર કરી દીધા.

ભગવતીબેન ઉપરના કઠેડા પાસેથી આ બધું શાંતિથી જોઈ રહ્યા હતા. તેમણે એક પણ શબ્દ ન કહ્યો.

બપોરે બે વાગ્યે સસરા હસમુખભાઈ ઊંઘમાંથી જાગ્યા. તેમને ડાયાબિટીસ અને બ્લડ પ્રેશરની તકલીફ હતી. બપોરના ભોજન પછી તરત જ લેવાની બે ગોળીઓ ડાઇનિંગ ટેબલ પર જાનકી રોજ પાણીના ગ્લાસ સાથે મૂકી રાખતી હતી.

હસમુખભાઈ બહાર આવ્યા અને ટેબલ તરફ જોયું. ત્યાં કોઈ ગ્લાસ નહોતો, ફક્ત સંજયના એંઠા પીત્ઝાના બોક્સ પડ્યા હતા. "જાનકી! મારી બપોરની ગોળીઓ ક્યાં છે?"

જવાબમાં કોઈ અવાજ ન આવ્યો. હસમુખભાઈ જાતે દવાના ડબ્બા પાસે ગયા. ડબ્બામાં દસ અલગ-અલગ જાતની પટ્ટીઓ પડી હતી. તેમને ખબર જ નહોતી કે બપોરે કઈ લેવાની હોય છે અને રાત્રે કઈ. તેમણે દીકરી નિશાને બૂમ પાડી. "નિશા, બેટા જો તો આમાંથી મારી ખાધા પછીની ગોળી કઈ છે?"

નિશા પોતાના રૂમમાંથી બહાર આવી. તેના કાનમાં ઈયરફોન લટકતા હતા. "પપ્પા, મને શું ખબર? એ તો ભાભી રોજ આપે છે ને. એમને પૂછી લો."

"એ તો પિયર ગઈ છે!" હસમુખભાઈ અકળાયા.

"તો પછી સાંજ સુધી રાહ જોઈ લો, એક ટંક દવા નહીં લો તો કંઈ નહીં થઈ જાય," નિશાએ બેપરવાઈથી કહ્યું અને પાછી પોતાના રૂમમાં જતી રહી.

હસમુખભાઈ સોફા પર બેસી પડ્યા. તેમના ચહેરા પર એક અજીબ લાચારી હતી. જે ઘરમાં તેઓ પોતે માલિક હતા, એ જ ઘરમાં પોતાની રોજિંદી દવા ક્યાં મુકાય છે અને ક્યારે લેવાય છે, એની તેમને કોઈ ખબર નહોતી. જાનકી ક્યારે ચૂપચાપ આવીને હાથમાં ગોળી મૂકી જતી અને ક્યારે ગરમ પાણી આપી જતી, એ વ્યવસ્થા તેમણે ક્યારેય નોંધી જ નહોતી. એમને હંમેશાં લાગતું હતું કે આ બધું આપોઆપ ચાલે છે.

સાંજના પાંચ વાગ્યા. સામાન્ય રીતે આ સમયે ઘરમાં ચાની તપેલી ચડતી અને આખો પરિવાર સાથે બેસતો.

આજે ઘરમાં કચરો પડ્યો હતો. સંજયના એંઠા વાસણો સિંકમાં ખડકાયેલા હતા. નિશા કોલેજેથી આવીને પોતાના સફેદ કુર્તા પર લાગેલો ડાઘ ધોવા માટે વોશિંગ મશીન પાસે ગઈ. મશીનમાં પહેલેથી જ સવારના ભીના કપડાં પડેલા હતા, જે જાનકી બહાર દોરી પર સૂકવવા જવાની હતી પણ સાસુના આદેશથી અટકી ગઈ હતી.

નિશાએ મશીનમાંથી કપડાં બહાર ખેંચ્યા. ભીના કપડાંમાંથી વાસ આવવા લાગી હતી. "ઓહ ગોડ! આ ઘરમાં કોઈ કામ સરખું થતું જ નથી! ભાભી કપડાં મશીનમાં નાખીને રવાના થઈ ગયા? હવે મારો કુર્તો ક્યારે ધોવાશે?" નિશા મોટેથી બરાડી.

સંજય પોતાના રૂમમાંથી બહાર આવ્યો. "નિશા, અવાજ ધીમો રાખ! મારો ક્લાયન્ટ સાથે કોલ ચાલે છે. અને સિંકમાં પડેલા વાસણમાંથી વાસ આવે છે, એને થોડા સાફ કરી નાખ ને!"

"હું કેમ સાફ કરું?" નિશાએ સામનો કર્યો. "હું આ ઘરની નોકરાણી છું? તમે કેમ નથી કરતા? તમે પણ તો આખો દિવસ ઘરમાં જ બેઠા છો!"

"હું નોકરી કરું છું, પૈસા કમાઉં છું!" સંજયનો પારો છત પર પહોંચ્યો.

"તો હું પણ ભણું છું! ઘરના કામ ભાભીનું કામ છે, મારું નહીં!"

બંને ભાઈ-બહેન વચ્ચેનો અવાજ વધતો ગયો. પાંચ વર્ષમાં પહેલીવાર આ ઘરમાં નાની-નાની બાબતો માટે આટલી ઉગ્ર તકરાર થઈ રહી હતી. વાસણ કોણ માંજશે, કચરો કોણ વાળશે, દવા કોણ શોધશે અને રાતનું ખાવાનું કોણ બનાવશે—આ ચાર સવાલોએ એક જ દિવસમાં આખા પરિવારના સંસ્કાર અને સહનશીલતાના લીરેલીરા ઉડાવી દીધા હતા.

હસમુખભાઈ માથું પકડીને બેસી રહ્યા હતા. ઘરનું વાતાવરણ એટલું બોઝિલ થઈ ગયું હતું કે કોઈ એકબીજા સામે જોવા તૈયાર નહોતું. રાત્રે આઠ વાગ્યે ફરીથી બહારથી રોટલી અને દાળ મંગાવવામાં આવી. પ્લાસ્ટિકના ડબ્બાઓમાંથી ઠંડુ થઈ ગયેલું ખાવાનું ખાતી વખતે કોઈ એક શબ્દ પણ ન બોલ્યું.

રાત્રે દસ વાગ્યે ભગવતીબેન ધીમા પગલે નીચે આવ્યા. આખો બેઠકખંડ અસ્તવ્યસ્ત હતો. સોફા પર કુશન વેરવિખેર હતા, ટેબલ પર અડધા ભરેલા પાણીના ગ્લાસ હતા અને રસોડાનો સિંક વાસણોથી છલકાતો હતો. સંજય, નિશા અને હસમુખભાઈ ત્રણેય ડાઇનિંગ ટેબલની આસપાસ બેઠા હતા, ચહેરા પર એક અજીબ પરાજયનો ભાવ હતો.

ભગવતીબેન ખુરશી ખેંચીને બેઠા. તેમણે ત્રણેય સામે એક પછી એક નજર ફેરવી.

"કેમ, કોઈ બોલતું નથી?" ભગવતીબેને અત્યંત શાંત અવાજે પૂછ્યું.

સંજયે નજર નીચી ઢાળી દીધી. નિશાએ પોતાના નખ તરફ જોવાનું શરૂ કર્યું.

"સંજય, તેં ગઈકાલે કહ્યું હતું ને કે જાનકી આખો દિવસ ઘરમાં કરે છે શું?" ભગવતીબેને સીધો પ્રહાર કર્યો. "આજે ફક્ત બાર કલાક એ ઘરમાં નહોતી. તારી આંગળી કપાઈ ગઈ, તારું ટિફિન ન બન્યું, તારે બહારથી પિત્ઝા મંગાવવા પડ્યા અને સિંકમાં પડેલા ચાર વાસણ માંજવામાં તારી પ્રતિષ્ઠા ઘવાઈ ગઈ. તું જે ઓફિસમાં જઈને આઠ કલાક લેપટોપ પર બેસે છે, એ એટલા માટે કરી શકે છે કારણ કે તારા નીકળ્યા પછી કોઈ તારું ઘર સંભાળે છે."

સંજય કશું બોલી ન શક્યો.

"અને નિશા," ભગવતીબેને દીકરી સામે જોયું. "તને લાગતું હતું કે ભાભીને બધું આસાનીથી મળી ગયું છે? તારા પપ્પાની કઈ દવા ક્યારે આપવી, તારા કપડાં ક્યારે ઈસ્ત્રી કરીને મૂકવા, તને સવારે કયો નાસ્તો ભાવે છે એ યાદ રાખવું—એ કોઈ નોકરીના કોન્ટ્રાક્ટમાં નથી લખ્યું હોતું. એ સ્નેહ છે, જે આ ઘરમાં અદ્રશ્ય રીતે વહેતો હતો. અને તેં આજે શું કહ્યું? કે 'એક ટંક દવા નહીં લો તો કંઈ નહીં થઈ જાય'? આ તારા સંસ્કાર છે?"

નિશાની આંખો શરમથી ઝૂકી ગઈ.

"અને હસમુખભાઈ," ભગવતીબેને પતિ સામે જોયું. "તમે આ ઘરના વડીલ છો. પણ પોતાની દવા ક્યાં પડી છે એ જાણવાની તસ્દી પણ તમે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં નથી લીધી. કારણ કે તમને બધું હાથમાં મળવાની ટેવ પડી ગઈ હતી. આપણે બધાએ જાનકીની હાજરીને એટલી સહજ માની લીધી હતી કે એની કિંમત ભૂલી ગયા હતા. આપણને લાગતું હતું કે આ પંખો, આ લાઈટ અને આ ઘરની વ્યવસ્થા પોતાની મેળે ચાલે છે."

ઓરડામાં છવાયેલો સન્નાટો હવે અસહ્ય બની રહ્યો હતો. બહાર રાતના પવનનો ધીમો અવાજ આવતો હતો.

"મેં જાનકીને કોઈ સજા આપવા માટે નહોતી મોકલી," ભગવતીબેને ઊભા થતાં કહ્યું. "મેં એને એટલા માટે મોકલી હતી જેથી તમને બધાને ખબર પડે કે આ ઘરમાં જે શાંતિ છે, એ કોઈ ચમત્કાર નથી. એ એક સ્ત્રીના અવિરત, અવાજ વગરના પરિશ્રમનું પરિણામ છે. જો કાલે સવારે એ પાછી આવે અને તમારામાંથી કોઈએ પણ એની સાથે જૂના અહંકારથી વાત કરી, તો યાદ રાખજો, બીજી વાર એને હું નહીં મોકલું, એ પોતે જતી રહેશે. અને પછી સંભાળજો તમારું આ ઘર."

ભગવતીબેન પોતાના રૂમ તરફ ચાલ્યા ગયા. પાછળ બેઠેલા ત્રણેય જણા વચ્ચે કોઈ દલીલ બાકી નહોતી રહી.

બીજા દિવસે બપોરે બરાબર બાર વાગ્યે ઘરનો મુખ્ય દરવાજો ખુલ્યો. જાનકી હાથમાં નાની બેગ લઈને અંદર પ્રવેશી. તેના ચહેરા પર હજુ પણ થોડી ચિંતા હતી કે ઘરમાં શું થયું હશે, બધા કેમ હશે.

પણ અંદરનું દ્રશ્ય જોઈને તે દરવાજે જ થંભી ગઈ.

બેઠકખંડ સાવ સાફ હતો. ડાઇનિંગ ટેબલ પરથી એંઠા વાસણો ગાયબ હતા. રસોડામાંથી કૂકરની સીટીનો અવાજ આવી રહ્યો હતો. સંજય રસોડાના પ્લેટફોર્મ પાસે ઊભો રહીને દાળ હલાવી રહ્યો હતો, અને નિશા બાજુમાં ઊભી રહીને સલાડ સુધારી રહી હતી. હસમુખભાઈ ટેબલ પર પોતાની દવાની પટ્ટીઓ ગોઠવીને એક ડાયરીમાં સમય નોંધી રહ્યા હતા.

જાનકીના પગલાંનો અવાજ સાંભળીને સંજયે પાછળ જોયું. તેના ચહેરા પર એ જૂનો ગર્વ નહોતો. તેણે ચમચો મૂક્યો અને બહાર આવ્યો.

"તું આવી ગઈ?" સંજયે પૂછ્યું. તેનો અવાજ અત્યંત સંયમિત હતો.

"હા... ઘરમાં બધું ઠીક છે ને? કોઈ મુશ્કેલી તો નથી પડી ને?" જાનકીએ પૂછ્યું.

હસમુખભાઈએ ડાયરીમાંથી માથું ઊંચું કર્યું અને હળવું સ્મિત આપ્યું. "મુશ્કેલી તો ઘણી પડી, બેટા. પણ સારું થયું કે પડી. નહીંતર અમને ક્યારેય સમજાત જ નહીં કે તું અમારા માટે શું કરે છે."

નિશા રસોડામાંથી બહાર આવી અને જાનકીના હાથમાંથી બેગ લઈ લીધી. તેણે કોઈ નાટક ન કર્યું, ફક્ત એટલું કહ્યું, "ભાભી, તમે હાથ-મોં ધોઈ લો. આજે રસોઈ ભાઈએ બનાવી છે, ટેસ્ટ કેવો છે એ તમારે કહેવાનું છે."

જાનકી અચરજથી આ બધા ફેરફારો જોઈ રહી હતી. તેની નજર સીડીઓ તરફ ગઈ, જ્યાં ભગવતીબેન ઊભા હતા. સાસુના ચહેરા પર એક ગૂઢ, સંતોષભર્યું સ્મિત હતું. તેમણે જાનકી સામે જોઈને માત્ર આંખોથી જ ઈશારો કર્યો—જાણે કહી રહ્યા હોય કે હવે આ ઘરમાં તારે ક્યારેય પોતાની કિંમત સાબિત કરવાની જરૂર નહીં પડે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.