વિદેશથી આવેલા નાના દીકરાએ માની મિલકતનો હિસાબ માંગ્યો, અને જૂની ફાઈલ ખૂલતાં જ...

"આ ચાવી મારા હાથમાં છે એટલે તિજોરી ખોલવાનો પહેલો હક મારો છે, રોહન. તું ત્રણ વર્ષે અમેરિકાથી સીધો અંતિમવિધિ વખતે આવ્યો છે, છેલ્લાં પાંચ વર્ષથી માની સાથે હું અને વૈશાલી અહીં ઊભાં રહ્યાં છીએ." મનોજે પોતાના ખિસ્સામાંથી પીતળની જૂની ચાવી ટેબલ પર મૂકતાં કહ્યું. ચાવી ટેબલના કાચ સાથે અથડાઈને એક તીણો અવાજ થયો, જે રૂમમાં ફેલાયેલી અશાંતિને વધુ ઘેરી બનાવી ગયો.

બાના ગયાને હજુ બાર દિવસ પણ પૂરા નહોતા થયા, પણ ઘરના જૂના બેડરૂમમાં ઊભેલી લાકડાની વિશાળ કબાટ દીવાલ જેવી અડીખમ ઊભી હતી. સાગના ઘાટા લાકડામાંથી બનેલી એ કબાટ પર પિત્તળનું ભારે જર્મન લૉક લાગેલું હતું. છેલ્લાં વીસ વર્ષમાં ઘરમાં કોઈને એ કબાટ ખોલવાની છૂટ નહોતી. બા હંમેશાં કહેતાં કે એમાં એમનો આખો સંસાર બંધ છે અને યોગ્ય સમય આવે ત્યારે જ એ ખૂલશે. હવે જ્યારે બા નહોતાં, ત્યારે એ 'સંસાર'નો અર્થ દરેક માટે બદલાઈ ગયો હતો.

રોહને પોતાની સ્લીવ્સ ઉપર ચડાવી અને ટેબલ સામેની ખુરશી ખેંચી. તેનો અવાજ સંયમિત હતો, પણ તેમાં વ્યવહારુ કડવાશ સ્પષ્ટ હતી. "મોટાભાઈ, તમે અહીં રહ્યા એનો અર્થ એ નથી કે બાની પાછળ જે કંઈ મૂડી છે તેના પર તમારો એકલાનો અધિકાર છે. બાના ગયા પછી જૂના વાસણો કે ફોટા લેવા કોઈ આટલી ઉતાવળ નથી કરતું. પપ્પા ગુજરી ગયા પછી બા પાસે જૂના ગામની જમીનના જે દસ્તાવેજો હતા અને બાના લગ્નનું જે કુંદનનું ઘરેણું હતું, તે ક્યાંય મળ્યું નથી. એ બધું આ જ કબાટમાં છે એ આખા ઘરને ખબર છે."

"અને મારા પિયર તરફથી બાને જે દાગીના મળેલા એનું શું?" વૈશાલીએ સોફા પરથી ઊભા થઈને ચર્ચામાં ઝંપલાવ્યું. "મનોજે પોતાનો બિઝનેસ શરૂ કરવા માટે જે લોન લીધી હતી એમાં પણ અમે બાને મદદ કરી હતી. રોહન, તું દર મહિને માત્ર ડૉલર ટ્રાન્સફર કરીને તારી ફરજ પૂરી સમજી લેતો હતો. એ પૈસાથી માનું બ્લડપ્રેશર કે એકલતા નહોતી મટતી. જો કબાટમાં કોઈ સંપત્તિ નીકળે, તો તેમાં અમારો હિસ્સો મોટો હોવો જોઈએ કારણ કે અમે ઘર સાચવ્યું છે."

રોહનની પત્ની શ્રુતિ જે અત્યાર સુધી ચુપચાપ બારી પાસે ઊભી રહીને બહાર જોતી હતી, તે ધીમે પગલે આગળ આવી. "અહીં કોઈ ભીખ માંગવા નથી આવ્યું, ભાભી. પણ જો હિસાબ જ કરવો હોય તો પછી ખુલ્લો હિસાબ કરીએ. ગામની જમીન જ્યારે વેચાઈ હતી ત્યારે તેના અડધા પૈસા તમારા બિઝનેસના એકાઉન્ટમાં ટ્રાન્સફર થયા હતા, એ સ્ટેટમેન્ટ રોહન પાસે આજે પણ છે. બા ક્યારેય પક્ષપાત નહોતાં કરતાં. આ કબાટની અંદર જે પણ હોય—પછી એ વસિયતનામું હોય, રોકડ હોય કે દાગીના—તે બે સરખા ભાગમાં વહેંચાવું જોઈએ."

વાતચીતમાં હવે ધીમે ધીમે આદરનો પડદો હટી રહ્યો હતો અને પાછળ છુપાયેલી વર્ષો જૂની અપેક્ષાઓ બહાર આવી રહી હતી. મનોજને લાગતું હતું કે નાનો ભાઈ બહાર જઈને પૈસાદાર બની ગયો એટલે એનો ઘર પર કોઈ હક નથી રહેતો. બીજી તરફ રોહનને સતત એ વહેમ કોરી ખાતો હતો કે મોટાભાઈએ બાની નબળાઈનો લાભ લઈને બધી કિંમતી વસ્તુઓ પોતાના નામે કરાવી લીધી હશે.

"તો પછી લાવો એ ચાવી, અત્યારે જ ખોલીએ," રોહને હાથ લંબાવ્યો. "વકીલને બોલાવવાની જરૂર નથી. આપણે બંને ભાઈઓ સામે ઊભા રહીને લિસ્ટ બનાવીએ. જો બાએ કોઈના નામે સ્પષ્ટ વસિયત કરી હશે તો મારે એક રૂપિયો પણ નથી જોઈતો. પણ જો કશું લખ્યા વગર ગયાં હોય, તો ભાગ બરાબર પડશે."

મનોજે ટેબલ પરથી ચાવી ઉપાડી. તેના ચહેરા પર તણાવ હતો. "મને કોઈ વાંધો નથી. પણ યાદ રાખજે, આ ઘરમાં જે બચ્યું છે એમાં આપણી બંનેની આબરૂ પણ દાવ પર લાગી છે."

બધા બેડરૂમ તરફ વળ્યા. બપોરના ત્રણ વાગ્યાનો તડકો બારીમાંથી સીધો કબાટના લાકડા પર પડતો હતો. કબાટનું લાકડું જૂનું હતું, પણ તેના પર કોઈ ધૂળ નહોતી; બા દર અઠવાડિયે તેને પોતાના હાથે લૂછતાં હતાં. મનોજે ધ્રૂજતા વિના, શાંત હાથે ચાવી તાળામાં ભરાવી. એક ભારે અવાજ સાથે જૂનું તાળું ખૂલ્યું.

બધાના શ્વાસ એક પળ માટે થંભી ગયા. વૈશાલી અને શ્રુતિ બંને એક ડગલું આગળ આવ્યાં, જાણે અંદરથી સોનાના સિક્કા કે લીલા રંગના જૂના સ્ટેમ્પ પેપર્સનો ઢગલો બહાર આવવાનો હોય.

મનોજે બંને પલ્લાં ધીમેથી ખેંચ્યાં. જૂના અત્તર અને કપૂરની એક પરિચિત, મીઠી સુગંધ આખા રૂમમાં ફેલાઈ ગઈ.

પણ અંદર કોઈ તિજોરી નહોતી. કોઈ રોકડ નહોતી, ન તો કોઈ દાગીનાની પેટી હતી.

કબાટના ઉપરના ખાનામાં ત્રણ અલગ અલગ રંગની પ્લાસ્ટિકની ફાઈલો વ્યવસ્થિત ગોઠવેલી હતી. વચલા ખાનામાં બે નાના લાકડાના બોક્સ હતા, અને નીચેના ખાનામાં અખબારના કાગળમાં લપેટેલા જૂના કપડાંની થપ્પી હતી.

રોહને અવિશ્વાસથી ખાલી ખાનાઓ તરફ જોયું. "આટલું જ? બા પાસે પેલા સોનાના કંગન હતા, પપ્પાની સોનાની ચેઇન હતી... એ બધું ક્યાં ગયું? મોટાભાઈ, તમે આ કબાટ પહેલાં ક્યારેય ખોલ્યું હતું?"

"મેં તારી સામે જ તાળું ખોલ્યું છે, રોહન," મનોજનો અવાજ સાવ ધીમો પડી ગયો હતો. તેણે ઉપરના ખાનામાંથી પહેલી વાદળી રંગની ફાઈલ બહાર કાઢી. ફાઈલ પર બાના હાથે ગુજરાતીમાં લખેલું હતું: 'મનોજનો હિસાબ'.

મનોજે ફાઈલ ખોલી. અંદર કોઈ મિલકતના કાગળ નહોતા. તેમાં ૨૦૧૪થી શરૂ કરીને છેક ગયા વર્ષ સુધીની રસીદો હતી. મનોજ જ્યારે કૉલેજમાં હતો ત્યારની ટ્યુશન ફીની પહોંચો, તેના પહેલા બાઈકનું ડાઉન પેમેન્ટ અને સૌથી નીચે ૨૦૧૮માં મનોજના બિઝનેસમાં મોટું નુકસાન થયું ત્યારે સોનીની દુકાને ગીરવે મુકાયેલા બાના કંગનની રસીદ હતી. એ રસીદની પાછળ બાએ પેન્સિલથી નોંધ લખી હતી: 'મનોજને પૂછ્યા વગર આ દાગીના છોડાવવા માટે મેં મારા પિયરની વીંટી વેચી છે. દીકરાને દેવાનો બોજ ન લાગવો જોઈએ.'

મનોજ એ કાગળ હાથમાં પકડીને સ્તબ્ધ થઈ ગયો. તેના ગળામાંથી અવાજ નીકળવો બંધ થઈ ગયો. જે બિઝનેસની સફળતાનો દાવો એ આટલા વર્ષોથી કરતો હતો, તેનો પાયો બાના ગુપ્ત ત્યાગ પર ટકેલો હતો—જે વાતની એને પોતાને પણ ખબર નહોતી.

રોહને બીજી લાલ રંગની ફાઈલ ખેંચી. તેના પર લખ્યું હતું: 'રોહનનો હિસાબ'.

તેણે ધડકતા હૈયે ફાઈલ ખોલી. અંદર રોહનને અમેરિકા મોકલવા માટે લીધેલી એજ્યુકેશન લોનના હપ્તાના કાગળો હતા. અને તેની સાથે દર મહિને રોહન જે ડૉલર ટ્રાન્સફર કરતો હતો તેની પાંખી બેંક સ્લિપો જોડાયેલી હતી. પણ સૌથી આંચકાજનક બાબત એ હતી કે એ બેંક સ્લિપોની સાથે એક સરકારી અનાથાશ્રમ અને વૃદ્ધાશ્રમની દાનની પહોંચો સ્ટેપલ કરેલી હતી.

રોહન જે પૈસા બાના ખાતામાં મોકલતો હતો, તેમાંથી બાએ પોતાના માટે એક રૂપિયો પણ વાપર્યો નહોતો. નીચે બાની એક નાની ચિઠ્ઠી હતી, જેમાં તારીખ બે વર્ષ પહેલાંની હતી: 'રોહન માને છે કે પૈસા મોકલવાથી ઘર ચાલે છે. પણ મને પૈસાની નહીં, એની જરૂર હતી. મારે આ ઉંમરે આટલા રૂપિયાનું શું કરવું? એટલે એના નામે પુણ્ય જમા કરાવતી રહી છું, જેથી મારો દીકરો પરદેશમાં સુખી રહે.'

રોહનના પગ નીચેથી જાણે જમીન સરકી ગઈ. તે જે ડૉલરના જોરે પોતાનો હક સાબિત કરવા આવ્યો હતો, એ ડૉલર બા માટે માત્ર કાગળના ટુકડા સમાન હતા જેને એમણે ક્યારેય પોતાના ગણ્યા જ નહોતા.

શ્રુતિ અને વૈશાલી બંને સાવ ચૂપ થઈ ગયાં હતાં. રૂમમાં હવે કોઈ વાદવિવાદ નહોતો, માત્ર કાગળો પલટાવવાનો હળવો અવાજ આવતો હતો.

મનોજે વચલા ખાનામાંથી પેલું લાકડાનું નાનું બોક્સ ઉપાડ્યું. બોક્સ ખોલતાં જ અંદરથી પપ્પાની જૂની એચએમટી ઘડિયાળ, બાના લગ્નનો એક ચાંદીનો સિક્કો અને એક કવર નીકળ્યું. કવર પર લખ્યું હતું: 'મારા બંને દીકરાઓ માટે'.

બંને ભાઈઓ એકબીજાની સામે જોયા વગર કાગળ વાંચવા લાગ્યા. બાએ પોતાના અક્ષરોમાં લખ્યું હતું:

'તમે બંને જ્યારે આ કબાટ ખોલશો ત્યારે હું નહીં હોઉં. મને ખબર હતી કે તમે બંને માનતા હતા કે આ કબાટમાં કોઈ ખજાનો છે. ખજાનો હતો, પણ એ સોના-ચાંદીનો નહોતો. તમારા બંનેના બાળપણથી લઈને આજ સુધી તમે જે જે મેળવ્યું છે, એ બધું મેં આમાં સાચવીને રાખ્યું હતું.

ગામની જમીન મેં તમારા પપ્પા ગયા ત્યારે જ વેચી દીધી હતી અને એ પૈસાથી આ ઘર બનાવ્યું હતું, જેથી તમે બંને એક છત નીચે રહી શકો. મારી પાસે હવે કોઈ જમીન કે સોનું બચ્યું નથી. જે હતું એ મેં જીવતેજીવ તમને માણસ બનાવવામાં વાપરી નાખ્યું છે.

જો આ કબાટ ખોલ્યા પછી તમને એવું લાગે કે તમને ઓછું મળ્યું છે, તો અંદર પડેલી મારી આ બે સાડીઓ અને પપ્પાની ઘડિયાળ વહેંચી લેજો. પણ જો તમને સમજાય કે મેં તમને શું આપ્યું છે, તો આ તાળું ફરી ક્યારેય મારતા નહીં. ઘરના દરવાજા ખુલ્લા રાખજો.'

મનોજે ધીમેથી કાગળ ટેબલ પર મૂક્યો. તેણે રોહન સામે જોયું. રોહનની આંખોમાં પહેલીવાર અમેરિકાથી લાવેલો એ ઠંડો વ્યવહાર નહોતો, પણ એક ઊંડો સંકોચ અને ખાલીપો હતો.

"રોહન," મનોજે પહેલ કરી, તેનો અવાજ સાવ શાંત હતો. "બા પાસે કોઈ વસિયત નહોતી. પણ આ ઘરમાં જે કંઈ બચ્યું છે, એ માત્ર આ સ્મૃતિઓ છે."

રોહને આગળ વધીને કબાટના દરવાજાને હાથ લગાવ્યો. સાગના લાકડાનો સ્પર્શ હજુ પણ બાના હાથ જેવો જ હૂંફાળો લાગતો હતો. તેણે ટેબલ પર પડેલી પિત્તળની ચાવી ઉપાડી અને મનોજના હાથમાં મૂકી દીધી. "મોટાભાઈ, આ ઘર સાચવવાની ચાવી તમારી પાસે જ રહેવી જોઈએ. હું દર વર્ષે માત્ર આ કબાટને જોવા આવીશ, જેથી મને યાદ રહે કે હું ક્યાંથી આવ્યો છું."

વૈશાલીએ કબાટમાંથી બાની જૂની સાડી કાઢીને પોતાના હાથમાં લીધી. શ્રુતિ તેની બાજુમાં આવીને ઊભી રહી ગઈ. કોઈએ એકબીજાની માફી ન માંગી, કોઈ મોટો સંવાદ ન બોલાયો, પણ જે દીવાલ છેલ્લા બાર દિવસથી ચણાઈ રહી હતી તે કબાટના ખાલી ખાનાઓ જોઈને આપોઆપ ધરાશાયી થઈ ગઈ હતી.

સાંજ ઢળવા આવી હતી. મનોજે કબાટનાં બંને પલ્લાં ખુલ્લાં જ રહેવા દીધાં. બાએ કહ્યું હતું તેમ, હવે એ તાળું ફરી ક્યારેય વસાવાનું નહોતું.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.