આખી સોસાયટીએ જૂનું ઝાડ કાપવા કુહાડો ઉપાડ્યો, પણ વૃદ્ધે થડ નીચે ખોદીને અંદર જોયું તો...

સોસાયટીના વચ્ચોવચ આવેલા મોટા ચોગાનમાં પચાસ વર્ષ જૂનું વડનું એક વિશાળ અને ઘટાદાર વૃક્ષ ઊભેલું હતું. એ વડલાની શીતળ છાયામાં સોસાયટીના વૃદ્ધો સવાર-સાંજ બેસીને હિતગુજ કરતા અને બાળકો તેની વડવાઈઓ પકડીને હિંચકા ખાતા હતા. એ ઘટાદાર વૃક્ષ આખી સોસાયટી માટે કુદરતી વરદાન સમાન હતું.

પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી સોસાયટીમાં નવી ગાડીઓની સંખ્યા વધી ગઈ હતી અને પાર્કિંગની મોટી તંગી ઊભી થઈ હતી. સોસાયટીના નવા ચૂંટાયેલા યુવાન સેક્રેટરી મુકેશના મનમાં આ વડલો આંખના કણાની જેમ ખૂંચવા લાગ્યો હતો. મુકેશ સ્વભાવે અત્યંત જિદ્દી, તોછડો અને આધુનિક દેખાડા પાછળ પાગલ હતો.

મુકેશે સોસાયટીના સભ્યોની એક ખાસ સામાન્ય સભા બોલાવી અને વડલાને કાપી નાખવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. મુકેશે માઈક પર જોરશોરથી ભાષણ આપતાં કહ્યું કે આ જૂનું ઝાડ હવે કોઈ કામનું નથી અને તેના ખરી પડેલા પાંદડાથી આખી સોસાયટી ગંદી થાય છે. જો આ ઝાડ કપાઈ જાય તો અહીં આઠ નવી મોટી ગાડીઓનું સિમેન્ટનું પાકું પાર્કિંગ બની શકે તેમ છે.

સોસાયટીના મોટાભાગના નવા અને યુવાન સભ્યોએ મુકેશની વાતમાં સુર પુરાવ્યો. વિજય નામના એક યુવાને કહ્યું કે આજના જમાનામાં ઝાડ કરતાં ગાડીઓની સુરક્ષા વધારે મહત્વની છે. સભામાં બહુમતીથી એ પવિત્ર વડલાને જડમૂળથી કાપી નાખવાનો ઠરાવ પસાર કરી દેવામાં આવ્યો.

બીજા દિવસે સવારે મુકેશે શહેરના મોટા લાકડા કાપનારા મજૂરોને બોલાવી લીધા. મજૂરો પોતાના હાથમાં મોટા કુહાડા, દોરડા અને ઇલેક્ટ્રિક કરવત લઈને ચોગાનમાં આવી પહોંચ્યા. ઝાડ કપાવાનું શરૂ થાય તે જોવા માટે સોસાયટીના ઘણા લોકો ભેગા થઈ ગયા હતા.

જેવો એક મજૂર વડલાના થડ પર કુહાડો મારવા આગળ વધ્યો, બરાબર એ જ ક્ષણે પાછળથી એક ધ્રૂજતો અવાજ સંભળાયો. થોભી જાઓ, આ ઝાડ પર કુહાડો મારતાં પહેલાં મારી છાતી પર ઘા કરવો પડશે. આ સાંભળીને બધા લોકો ચોંકીને પાછળ જોવા લાગ્યા.

સામે સોસાયટીના સૌથી જૂના અને શાંત સ્વભાવના બોંતેર વર્ષના વડીલ ધીરુભાઈ ઊભા હતા. ધીરુભાઈ છેલ્લા પિસ્તાલીસ વર્ષથી આ સોસાયટીમાં સાદગીથી રહેતા હતા અને ક્યારેય કોઈના વાદવિવાદમાં પડતા નહોતા. ધીરુભાઈ ધીમા પગલે આગળ આવ્યા અને તેમણે વડલાના વિશાળ થડને બંને હાથે બાથ ભરી લીધી.

મુકેશે આગળ આવીને અકળાઈને કહ્યું કે ધીરુભાઈ, તમે ઘરડા થયા એટલે તમારી બુદ્ધિ પણ બહેકી ગઈ લાગે છે. આખી સોસાયટીએ ભેગા મળીને આ ઝાડ કાપવાનો નિર્ણય લીધો છે એટલે તમે વચ્ચે ન પડો. તમે ચૂપચાપ તમારા ઘરે જઈને આરામ કરો અને વિકાસના કામમાં રોડાં ન નાખો.

પરંતુ ધીરુભાઈ પોતાની જગ્યા પરથી એક તસુ પણ પાછા ન હઠ્યા. તેમની કરચલીવાળી આંખોમાંથી આંસુ વહી રહ્યા હતા અને તેમનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો હતો. ધીરુભાઈએ બંને હાથ જોડીને કહ્યું કે મુકેશ, આ વૃક્ષ માત્ર લાકડું અને પાંદડા નથી પણ આ સોસાયટીના આત્મા સમાન છે.

ટોળામાંથી વિજયે કટાક્ષ કરતાં કહ્યું કે આ ડોસાને ઝાડ સાથે નકામો મોહ થઈ ગયો છે. મુકેશે મજૂરોને હુકમ કર્યો કે આ ડોસાને હાથ પકડીને બાજુ પર હટાવો અને પોતાનું કામ ચાલુ કરો. બે મજૂરો ધીરુભાઈને ખેંચવા માટે આગળ વધ્યા.

ધીરુભાઈએ મોટેથી આક્રંદ કરતાં કહ્યું કે મુકેશ, આ ઝાડ પર કુહાડો ચલાવીશ તો તારા પોતાના ખાનદાનનું અસ્તિત્વ ભૂંસાઈ જશે. જે વડલાની છાયામાં તારા પિતાએ નવજીવન મેળવ્યું હતું, તે પવિત્ર વૃક્ષની ડાળીઓ કાપતાં તારા હાથ કેમ નથી ધ્રૂજતા. આ વાત સાંભળતાં જ મુકેશના પગ થંભી ગયા.

મુકેશે ગુસ્સા અને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું કે મારા પિતા હિંમતભાઈ તો આ સોસાયટીના સ્થાપક અને મોટા દાનવીર હતા. મારા પિતાને આ ઝાડ સાથે શું લેવાદેવા હોઈ શકે. તમે મારી લાગણીઓ સાથે રમીને આ ઝાડ બચાવવાનો ઢોંગ બંધ કરો.

ધીરુભાઈએ ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને સોસાયટીના તમામ વડીલો તથા યુવાનો સામે જોયું. ધીરુભાઈએ કહ્યું કે આજે સમય આવી ગયો છે કે હું પાંત્રીસ વર્ષ જૂનું એ દર્દનાક સત્ય તમારી સામે ખોલીને મૂકું. જે સત્ય મેં મારા સ્વર્ગસ્થ મિત્ર હિંમતને આપેલા વચનને ખાતર આખી જિંદગી મારા કાળજામાં દાબી રાખ્યું હતું.

આખી સોસાયટીમાં સોપો પડી ગયો અને લોકો શ્વાસ રોકીને સાંભળવા લાગ્યા. ધીરુભાઈએ જણાવ્યું કે પાંત્રીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ સોસાયટી નવી નવી બની રહી હતી, ત્યારે ભયાનક દુષ્કાળ પડ્યો હતો. વેપાર-ધંધા સાવ ઠપ્પ થઈ ગયા હતા અને લોકો એક-એક રૂપિયા માટે મોહતાજ બની ગયા હતા.

એ સમયે મુકેશના પિતા હિંમતભાઈએ પોતાના એક મોટા ભાગીદાર પર આંધળો વિશ્વાસ મૂકીને મોટું દેવું કર્યું હતું. એ ભાગીદાર લાખો રૂપિયાની છેતરપિંડી કરીને રાતોરાત ફરાર થઈ ગયો હતો. હિંમતભાઈના માથે આખા શહેરના લેણદારોનું અસહ્ય દેવું આવી પડ્યું હતું.

લેણદારો રોજ સવારે હિંમતભાઈના ઘરે આવીને ગાળાગાળી કરતા અને આબરૂની ધજાગરા ઉડાવવાની ધમકી આપતા હતા. મુકેશ તે વખતે માંડ આઠ વર્ષનો નાનો બાળક હતો અને ઘરમાં ચૂલો સળગાવવાના પણ સાંસા હતા. હિંમતભાઈ પોતાની પ્રતિષ્ઠા ધૂળમાં મળતી જોઈને અંદરથી સાવ ભાંગી પડ્યા હતા.

એક અંધારી અમાસની મધરાતે હિંમતભાઈ ભારે હૈયે પોતાના ઘરનો દરવાજો ખોલીને બહાર નીકળ્યા હતા. તેમના હાથમાં એક જાડું શણનું દોરડું હતું અને આંખોમાં જિંદગી હારી જવાની ઘોર હતાશા હતી. તેઓ પોતાની પત્ની અને નાના મુકેશને સૂતા મૂકીને સીધા આ વડલા નીચે આવ્યા હતા.

હિંમતભાઈએ પોતાના ગળે ફાંસો ખાવા માટે એ દોરડું વડલાની સૌથી નીચી મજબૂત ડાળી પર બાંધી દીધું હતું. તેઓ પથ્થર પર ચડીને પોતાના ગળામાં ગાળિયો પરોવી ચૂક્યા હતા અને આંખો મીંચીને ભગવાનને છેલ્લી પ્રાર્થના કરી રહ્યા હતા. બરાબર એ જ વખતે ચમત્કાર થયો.

તે રાત્રે ધીરુભાઈ મિલની મોડી નાઈટ શિફ્ટ પતાવીને સાયકલ લઈને સોસાયટીમાં પ્રવેશી રહ્યા હતા. વડલા નીચે એક પડછાયો લટકવાની તૈયારીમાં જોઈને ધીરુભાઈએ સાયકલ ફેંકી દીધી અને વીજળીની ઝડપે દોટ મૂકી. ધીરુભાઈએ હિંમતભાઈના પગ પકડી લીધા અને પોતાના ખિસ્સામાંથી કાતર કાઢીને પળવારમાં દોરડું કાપી નાખ્યું.

હિંમતભાઈ જમીન પર પટકાયા અને ધીરુભાઈની છાતીએ વળગીને નાના બાળકની જેમ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યા હતા. હિંમતભાઈએ કહ્યું હતું કે ધીરુ, મને મરી જવા દે, મારી આબરૂ લૂંટાઈ ગઈ છે અને હું મારા પરિવારને મોં બતાવવા લાયક નથી રહ્યો. કાલ સવારે લોકો મારી પત્ની અને બાળકને રસ્તા પર લાવી દેશે.

તે રાત્રે ધીરુભાઈએ પોતાના મિત્રના આંસુ લૂછતાં એક ઐતિહાસિક અને અકલ્પનીય નિર્ણય લીધો હતો. ધીરુભાઈ દોડતા પોતાના ઘરે ગયા અને લોખંડની પેટીમાંથી પચીસ હજાર રૂપિયા રોકડા કાઢી લાવ્યા. એ પચીસ હજાર રૂપિયા ધીરુભાઈએ પોતાની સગી બહેનના લગ્ન માટે પાંચ વર્ષ સુધી લોહીનું પાણી કરીને બચાવ્યા હતા.

ધીરુભાઈએ એ તમામ રકમ હિંમતભાઈના હાથમાં મૂકી દીધી અને કહ્યું કે પૈસા તો ફરી કમાઈ શકાશે પણ આ જિંદગી પાછી નહીં મળે. તું આ પૈસાથી લેણદારોનું દેવું પતાવ અને તારા પરિવાર ખાતર ફરી ઊભો થા. હિંમતભાઈ ધીરુભાઈના આ ઉપકાર સામે સાવ વામણા બની ગયા હતા.

તે રાત્રે પરોઢિયે ચાર વાગ્યે બંને મિત્રોએ આ જ વડલાના થડ પર હાથ મૂકીને એક પવિત્ર પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. હિંમતભાઈએ વચન આપ્યું હતું કે તેઓ જિંદગીભર આ સોસાયટીના દરેક માણસનું રક્ષણ કરશે અને ક્યારેય હાર નહીં માને. જ્યારે ધીરુભાઈએ વચન આપ્યું હતું કે તેઓ જીવતેજીવ આ આત્મહત્યાના પ્રયાસની વાત કોઈને પણ નહીં જણાવે.

બંને મિત્રોએ એ કપાયેલા દોરડાના ટુકડાને આ વડલાના મૂળ પાસે ઊંડો ખાડો ખોદીને દાટી દીધો હતો. તેની સાથે હિંમતભાઈએ પોતાના હાથનું તાંબાનું કડું પણ એ ખાડામાં મૂક્યું હતું જેથી આ વૃક્ષ હંમેશાં જીવન, આશા અને ભાઈચારાનું પ્રતીક બનીને ઊભું રહે. ત્યાર પછી હિંમતભાઈએ રાત-દિવસ મહેનત કરીને સોસાયટીને સ્વર્ગ બનાવી દીધી.

ધીરુભાઈએ ભીની આંખે મુકેશ સામે જોઈને કહ્યું કે મુકેશ, જો તને મારા આ શબ્દો પર વિશ્વાસ ન હોય, તો આ મજૂરો પાસે કુહાડી મુકાવીને આ થડના પૂર્વ દિશાના મૂળ પાસે બે ફૂટ ઊંડો ખાડો ખોદાવ. જો ત્યાંથી તારા પિતાના હાથનું એ તાંબાનું કડું અને પેલું કપાયેલું દોરડું ન નીકળે, તો તું આ ઝાડની સાથે મને પણ કાપી નાખજે.

આ સાંભળતાં જ મુકેશના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ અને તેનો ચહેરો સાવ ફિક્કો પડી ગયો. સોસાયટીના લોકો પણ અવાચક થઈને સ્તબ્ધ ઊભા રહી ગયા. મુકેશે ધ્રૂજતા અવાજે મજૂરોને થડ પાસે ધીમેથી ખોદકામ કરવાનો આદેશ આપ્યો.

મજૂરોએ સાવચેતીપૂર્વક માટી ખોદવાનું શરૂ કર્યું. માંડ દોઢ ફૂટ ખોદતાં જ માટીમાંથી એક જૂનો કાટવાળો પિત્તળનો ડબ્બો બહાર આવ્યો. મુકેશે ધ્રૂજતા હાથે એ ડબ્બો પોતાના હાથમાં ઉપાડ્યો.

ડબ્બો ખોલતાં જ અંદરથી સડી ગયેલું જૂનું શણનું દોરડું અને એક જાડું તાંબાનું કડું નીકળ્યું. એ કડા પર મુકેશના પિતાના પોતાના હાથે કોતરેલું નામ સ્પષ્ટ દેખાતું હતું: 'હિંમત - જીવનદાનની પવિત્ર સ્મૃતિ'.

આ જોઈને મુકેશના હાથમાંથી ડબ્બો છટકી ગયો અને તે ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યો. મુકેશ પથ્થરની જેમ જમીન પર બેસી પડ્યો અને તેના આંસુથી જમીન ભીંજાઈ ગઈ. મુકેશને સમજાયું કે જે ઝાડને તે નકામું લાકડું સમજીને કાપવા નીકળ્યો હતો, એ ઝાડ તેના પિતાના જીવન અને તેના પોતાના અસ્તિત્વનું સૌથી મોટું સાક્ષી હતું.

મુકેશ ઘૂંટણિયે પડીને ધીરુભાઈના ચરણોમાં ઢળી પડ્યો. મુકેશે ધીરુભાઈના બંને પગ પકડીને પોક મૂકીને કહ્યું કે કાકા, મને માફ કરી દો, હું પૈસા અને અહંકારના નશામાં સાવ આંધળો થઈ ગયો હતો. જો તમે આજે આ સત્ય ન જણાવ્યું હોત, તો હું મારા પિતાના દેવતા સમાન ઉપકારીનું અપમાન કરી બેઠો હોત.

સોસાયટીના તમામ સભ્યોની આંખો પણ પસ્તાવા અને લાગણીના આંસુથી ભરાઈ ગઈ. જે યુવાનો થોડીવાર પહેલાં ઝાડ કાપવાની તરફેણમાં બૂમો પાડતા હતા, તેઓ શરમથી માથું નીચું કરી ગયા. વિજયે આગળ આવીને ધીરુભાઈની માફી માંગી.

ધીરુભાઈની પત્ની કાંતા પણ ઘરના ઉંબરે ઊભી રહીને આ દ્રશ્ય જોઈ રહી હતી. કાંતાની આંખોમાંથી પણ હર્ષના આંસુ વહી રહ્યા હતા કારણ કે તેમના પતિએ આપેલું વચન આજે પણ એટલું જ પવિત્ર અને અડીખમ સાબિત થયું હતું.

ધીરુભાઈએ મુકેશને બંને હાથે પકડીને ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો. ધીરુભાઈએ કહ્યું કે બેટા, તારા પિતા મારા ભાઈ જેવા હતા. મારે તારી કોઈ માફી નથી જોઈતી, માત્ર આ વૃક્ષનું જતન કરજે જેથી આવનારી પેઢીને શીતળ છાયા અને સંસ્કાર મળતા રહે.

મુકેશે તે જ ક્ષણે મજૂરોને પૈસા આપીને વિદાય કરી દીધા અને ઝાડ કાપવાનો ઠરાવ કાયમ માટે રદ કર્યો. સોસાયટીના તમામ લોકોએ ભેગા મળીને એ વડલાની ફરતે આરસપહાણનો એક ભવ્ય ઓટો બનાવવાનો સર્વાનુમતે નિર્ણય લીધો.

એ ઓટા પર પક્ષીઓ માટે ચબૂતરો અને પાણીના કૂંડા મૂકવામાં આવ્યા. ઓટા પર એક સુંદર તકતી લગાવવામાં આવી જેના પર લખાયું: 'આશા, ત્યાગ અને જીવનનું અમર વડવૃક્ષ'.

સાંજે આખી સોસાયટીએ સાથે મળીને એ વડલાની પૂજા કરી અને દીવા પ્રગટાવ્યા. વડલાના પાંદડા પવનમાં લહેરાઈને જાણે આશીર્વાદ વરસાવી રહ્યા હોય તેવો મધુર અવાજ આવતો હતો. માણસના અહંકાર સામે આખરે કુદરત અને પવિત્ર પ્રેમનો ભવ્ય વિજય થયો હતો.

ઝાડ માત્ર લાકડાનો જથ્થો નથી હોતા પણ તે અનેક પેઢીઓની યાદો અને ત્યાગના મૂંગા સાક્ષી હોય છે. ધીરુભાઈની નિઃસ્વાર્થ લાગણી અને મુકેશના પસ્તાવાએ સાબિત કરી દીધું કે સાચો વિકાસ પર્યાવરણ અને લાગણીઓને કચડીને નહીં પણ તેમને સાચવીને જ થઈ શકે છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.