અંગૂઠો મારવા બેઠેલી અભણ સાસુએ અચાનક પેન પકડીને કાગળ વાંચ્યો ત્યારે...

મનોજે કાળી શાહીનું મોટું પેડ જોરથી ડાઇનિંગ ટેબલ પર પટક્યું અને ઊંચા અવાજે તાડૂક્યો. તેની પાછળ ઊભેલી મોટી વહુ રેખાએ કટાક્ષમાં મોટેથી કહ્યું કે બા, હવે વધારે નખરાં ન કરો અને ચૂપચાપ આ કાગળ પર તમારો અંગૂઠો મારી દો. તમારી આખી જિંદગી માત્ર વાસણો માંજવામાં, ગાયોનું છાણ વાસણ કરવામાં અને રોટલા ઘડવામાં ગઈ છે. તમે આ સરકારી કાગળોમાં લખેલા અંગ્રેજી અને ગુજરાતી અક્ષરો ક્યારેય સમજી નથી શકવાના.

ગોમતીબાએ પોતાના ધ્રૂજતા હાથ પાછળ ખેંચી લીધા અને સાડીના છેડાથી આંસુ લૂછ્યા. તેમની આંખોમાં અપાર અપમાન, દર્દ અને લાચારીના આંસુ છલકાઈ આવ્યા. ગોમતીબા બાળપણથી અનાથ હતા અને પારિવારિક ગરીબીના કારણે ક્યારેય પ્રાથમિક શાળાનું મોં પણ નહોતા જોઈ શક્યા. આખી જિંદગી સખત મહેનત અને મજૂરી કરીને સંતાનોને મોટા કર્યા અને ભણાવ્યા, પણ આજે મોટો દીકરો અને મોટી વહુ તેમને સાવ અભણ, નકામા અને બોજ ગણીને રોજ હડધૂત કરતા હતા.

નાની વહુ પૂજા રસોડામાંથી દોડી આવી અને સાસુના ખભા પર હાથ મૂક્યો. પૂજાએ સાસુનો ધ્રૂજતો હાથ પ્રેમથી પોતાના બંને હાથમાં પકડી લીધો. પૂજાએ મનોજ સામે જોઈને નમ્રતાથી પણ અત્યંત મક્કમ અવાજે કહ્યું કે જેઠજી, આ કાગળોમાં શું શરતો લખી છે તે પહેલાં બાને શાંતિથી સમજાવો. કોઈ પણ દસ્તાવેજ પૂરેપૂરો વાંચ્યા અને સમજ્યા વગર બાનો અંગૂઠો લેવો જરાય યોગ્ય નથી.

રેખાએ પૂજાને જોરથી ધક્કો મારતા ગુસ્સાથી કહ્યું કે તું હમણાં જ છ મહિના પહેલાં પરણીને આવેલી નાની વહુ છે એટલે તારે અમારા ઘરના મોટા નિર્ણયોમાં વચ્ચે માથું મારવાની જરૂર નથી. આ ગામડાની જૂની વારસાઈ જમીન વેચવાના દસ્તાવેજો છે. આ અભણ ડોશીને શું ભાન પડે કે જમીનનો સોદો અને કાનૂની ભાષા કેવી રીતે થાય. મનોજે જબરદસ્તી ગોમતીબાનો અંગૂઠો પકડીને શાહીના પેડમાં દબાવવાની પૂરી કોશિશ કરી.

ગોમતીબાના નાના દીકરા આનંદે ઓફિસેથી થાકેલા આવીને મનોજનો હાથ જોરથી પકડી લીધો. આનંદે ગુસ્સાથી કહ્યું કે ભાઈ, બા સાથે આવો અસભ્ય અને જુલમી વ્યવહાર બંધ કરો. જો બાની મરજી ન હોય તો આ કાગળ પર કોઈ અંગૂઠો નહીં લાગે. મનોજે કાગળો ટેબલ પર પછાડ્યા અને ધમકી આપી કે આવતા રવિવારે ગામના વડીલો, સરપંચ અને ખરીદનાર બિલ્ડર ઘેર આવશે, ત્યારે તો આ ડોશીએ બધાની સામે અંગૂઠો મારવો જ પડશે નહિતર હું આ ઘરમાંથી મારો હિસ્સો લઈને અલગ થઈ જઈશ.

તે રાત્રે ગોમતીબા પોતાના અંધારા ઓરડામાં એકલા બેસીને પલંગ પર ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી રહ્યા હતા. પૂજા હળવા પગલે ઓરડામાં પ્રવેશી અને સાસુના પગ પાસે બેસી ગઈ. પૂજાએ સાસુના આંસુ લૂછતાં પૂછ્યું કે બા, તમે આટલા બધા દુઃખી કેમ થાઓ છો. ગોમતીબાએ ગળગળા અવાજે કહ્યું કે બેટા પૂજા, મારી પાસે ભગવાનની આપેલી બે આંખો છે પણ શિક્ષણ અને અક્ષરજ્ઞાન વગર હું સાવ આંધળી છું. જો મને વાંચતા-લખતા આવડતું હોત તો આજે મારે મારા જ દીકરા સામે આટલું લાચાર અને શરમિંદા ન થવું પડત.

પૂજાના સંવેદનશીલ દિલમાં સાસુનું આ દર્દ કોઈ તીક્ષ્ણ ખંજરની જેમ વાગ્યું. પૂજાએ તે જ ક્ષણે મનોમન એક દ્રઢ અને અડગ સંકલ્પ કર્યો. પૂજાએ ગોમતીબાના બંને હાથ પકડીને કહ્યું કે બા, જ્ઞાન મેળવવાની અને શીખવાની કોઈ ચોક્કસ ઉંમર નથી હોતી. આજથી હું તમારી વહુ નહીં પણ સાચી દીકરી બનીને તમને ગુજરાતી વાંચતા અને લખતા શીખવીશ. આપણે આ વાત ઘરમાં કોઈને પણ નહીં કહીએ અને છૂપી રીતે તમારી સાધના શરૂ કરીશું.

બીજા દિવસથી પૂજાએ બજારમાંથી એક નાની કાળી સ્લેટ, સ્લેટપેન, સફેદ ચોક, નોટબુકો અને ગુજરાતી કક્કાની સુંદર રંગીન ચિત્રોવાળી ચોપડીઓ લાવીને સાસુના કબાટના સૌથી નીચેના ખાનામાં છુપાવી દીધી. રોજ બપોરે જ્યારે મનોજ અને આનંદ ઓફિસે જતા અને રેખા પોતાના રૂમમાં એસી ચાલુ કરીને ઊંઘતી, ત્યારે પૂજા ગોમતીબાના ઓરડાનો દરવાજો અંદરથી સાવ હળવેથી સાંકળ વાસીને બંધ કરી દેતી.

શરૂઆતના દિવસોમાં ગોમતીબાના વૃદ્ધ અને કરચલીવાળા હાથ સ્લેટ પર પેન પકડતાં થરથર કાંપતા હતા. તેમનાથી કક્કાનો પહેલો અક્ષર 'ક' પણ સરખો લખાતો નહોતો. ગોમતીબા ઘણીવાર નિરાશ થઈને રડી પડતા અને કહેતા કે બેટા, મારા હાથ હવે સાવ ઘરડા અને બરછટ થઈ ગયા છે, મારાથી આ ઉંમરે અક્ષરો નહીં ઘડાય. પણ પૂજા અખૂટ ધીરજ રાખીને પ્રેમથી સાસુના હાથ પર પોતાનો હાથ મૂકતી અને સ્લેટ પર અક્ષરો વારંવાર ઘૂંટાવતી.

પૂજા હસીને મીઠો સધિયારો આપતી કે બા, જેમ તમે મને ચૂલા પર રોટલા શેકતા અને સંસાર ચલાવતા શીખવ્યું છે, તેમ હું તમને અક્ષરોની દુનિયામાં પ્રવેશ કરાવીશ. પૂજાએ ધીમે ધીમે ગોમતીબાને કક્કો, બારાખડી, કાના-માત્રાવાળા શબ્દો અને ગણિતના અંકોની પાકી ઓળખ કરાવી. ગોમતીબા પણ એક નાની ઉત્સાહી બાળકીની જેમ રાત્રે બધા સૂઈ જાય પછી નાનો દીવો પ્રગટાવીને છાનામાના અક્ષરોનો અભ્યાસ કરતા હતા.

ચાર મહિનાની રાત-દિવસની અથાક મહેનત પછી અદ્ભુત પરિણામ સામે આવ્યું. ગોમતીબા હવે સવારના અખબારની હેડલાઈનો, ટીવી પરના સમાચારો, દવાની બોટલો પરના નામો અને ઘરના કરિયાણાના હિસાબો સરળતાથી વાંચવા લાગ્યા હતા. પૂજાએ તેમને બેંકની ડિપોઝિટ સ્લિપ ભરતા, ચેકબુક વાંચતા, સરકારી સ્ટેમ્પ પેપર સમજતા અને કાગળો પર પોતાની અસલ પાકી સુંદર ગુજરાતી સહી કરતા સંપૂર્ણપણે શીખવી દીધું હતું.

એક દિવસ રેખાએ બપોરે ઓરડાની નાની તિરાડમાંથી ગોમતીબાના હાથમાં નોટબુક અને પેન જોઈ લીધી. રેખાએ આખા ઘરમાં મોટો તમાશો મચાવ્યો અને પાડોશીઓ આગળ મજાક ઉડાવતા કહ્યું કે જુઓ તો ખરા, આ ઘરડી ઉંમરે ડોશી ભણવા બેઠા છે. ઘરમાં સરખી રસોઈ બનાવવાની આવડત નથી અને હવે કલેક્ટર બનવાના સપના જુએ છે. મનોજે પણ મોટેથી અટ્ટહાસ્ય કરીને કહ્યું કે કાગડા ક્યારેય હંસ ન બની શકે.

ગોમતીબા અને પૂજાએ આ તમામ કડવા વેણ શાંતિથી ગળી લીધા અને મૌન જાળવી રાખ્યું. પૂજાએ સાસુને ધીરજ આપતા કહ્યું કે બા, તમારી સાચી અગ્નિપરીક્ષાનો સમય હવે સાવ નજીક આવી ગયો છે. આપણે આપણા વિરોધીઓને શબ્દોથી નહીં પણ આપણી સાચી આવડત અને જ્ઞાનથી જડબાતોડ જવાબ આપીશું.

રવિવારનો નિર્ણાયક દિવસ આવી પહોંચ્યો. મનોજે ગામના સરપંચ રમણભાઈ, વરિષ્ઠ વકીલ વિષ્ણુભાઈ, ગામના દસ પ્રતિષ્ઠિત પંચો અને જમીન ખરીદનાર શહેરના મોટા અબજોપતિ બિલ્ડર દિનેશભાઈને હવેલીના મોટા ડ્રોઇંગ હોલમાં બોલાવી લીધા. હોલમાં ચા-નાસ્તો પીરસાયો અને વટભેર સોદાની પચાસ લાખની વાતો શરૂ થઈ.

મનોજે વકીલ વિષ્ણુભાઈ પાસેથી જમીનના તમામ સત્તાવાર દસ્તાવેજો લીધા અને ટેબલ પર મૂક્યા. મનોજે સ્ટેમ્પ પેપર આગળ ધરીને ગોમતીબાને કહ્યું કે બા, ગામની આપણી પાંચ વીઘા વારસાઈ જમીનનો પચાસ લાખમાં સોદો નક્કી થઈ ગયો છે. સરપંચ અને તમામ પંચોની હાજરીમાં આ કાગળ પર તમારો અંગૂઠો મારી દો એટલે બિલ્ડર સાહેબ આપણને રોકડા રૂપિયા આપી દે.

ગોમતીબા અત્યંત શાંત અને ગંભીર પગલે હોલમાં આવ્યા. તેમની પાછળ પૂજા હાથમાં પાણીનો ગ્લાસ લઈને શાંતિથી ઊભી રહી. ગોમતીબાએ પોતાના સાડીના પાલવમાંથી ચશ્મા કાઢીને આંખો પર ચડાવ્યા. આખો હોલ અને આવેલા પંચો આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યા. ગોમતીબાએ કાળી શાહીનું પેડ પોતાના હાથથી એક બાજુ પર હડસેલી દીધું અને ટેબલ પર પડેલા જાડા દસ્તાવેજો પોતાના બંને હાથમાં ઉપાડી લીધા.

મનોજે અકળાઈને કટાક્ષ કર્યો કે બા, આ કાગળો હાથમાં લઈને શું નવું નાટક કરો છો, તમે તો આખી જિંદગીના અભણ છો, તમારો અંગૂઠો મારો ને. પણ એ જ ક્ષણે ગોમતીબાએ દસ્તાવેજોના પાના ફેરવ્યા અને મોટેથી આખી ભરેલી સભા સાંભળે તેમ શુદ્ધ, સ્પષ્ટ અને ગર્જનાભર્યા ગુજરાતીમાં કાગળો શબ્દે-શબ્દ વાંચવાનું શરૂ કર્યું.

ગોમતીબાએ કડક અવાજે વાંચ્યું કે 'આ દસ્તાવેજ મુજબ ગોમતીબેન પોતાની તમામ પાંચ વીઘા વડીલોપાર્જિત જમીન પોતાના મોટા પુત્ર મનોજને એક પણ રૂપિયો લીધા વગર કાયદેસર ભેટમાં આપી રહ્યા છે અને નાના પુત્ર આનંદ તથા ગોમતીબેનનો આ મિલકત પર ભવિષ્યમાં કોઈ હક રહેશે નહીં.' આ શબ્દો સાંભળતાં જ આખા હોલમાં સોપો પડી ગયો.

સરપંચ રમણભાઈ અને વકીલ વિષ્ણુભાઈના પગ નીચેથી જાણે ધરતી સરકી ગઈ. ગોમતીબાએ કાગળો ટેબલ પર જોરથી પછાડ્યા અને ક્રોધથી લાલ થઈને કહ્યું કે મનોજ, તું મને પચાસ લાખના સોદાની ખોટી વાતો કરીને મારી આખી જમીન પોતાના નામે છળકપટથી લખાવી લેવાનું કાળું ષડયંત્ર રચતો હતો. તું તારા નાના ભાઈનો હક છીનવીને મને વૃદ્ધાવસ્થામાં રસ્તા પર ભિખારણ બનાવવા માંગતો હતો.

મનોજનો ચહેરો રાખ જેવો સાવ સફેદ પડી ગયો અને રેખાના હોશ ઊડી ગયા. ગામના સરપંચ રમણભાઈએ ક્રોધથી કહ્યું કે મનોજ, તને શરમ ન આવી કે તેં તારી સગી જન્મદાત્રી મા સાથે આટલો મોટો વિશ્વાસઘાત અને દગો કરવાની કોશિશ કરી. મનોજના હાથમાંથી પેન નીચે ખરી પડી અને તે શરમથી ધ્રૂજવા લાગ્યો.

ગોમતીબાએ પોતાના ખિસ્સામાંથી પોતાની સોનેરી શાહીવાળી ફાઉન્ટેન પેન કાઢી. તેમણે વકીલ વિષ્ણુભાઈને નવો કાયદેસર દસ્તાવેજ બનાવવાનો સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો. ગોમતીબાએ આખી જમીનના બે સરખા ભાગ કરીને નાના દીકરા આનંદ અને સાચી દેવી સમાન નાની વહુ પૂજાના નામે કરવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. ગોમતીબાએ એ નવા કાગળો પર આખા ગામની સામે અતિ સુંદર અને મરોડદાર અક્ષરોમાં 'ગોમતીબેન' એવી પાકી સહી કરી.

આખો હોલ તાળીઓના જોરદાર અને અવિરત ગડગડાટથી ગૂંજી ઊઠ્યો. સરપંચ, પંચો અને ગામના વડીલોએ ઊભા થઈને ગોમતીબાના આ અદ્ભુત સાહસ, ધૈર્ય અને જ્ઞાનને નમન કર્યા. બિલ્ડર દિનેશભાઈએ મનોજ સાથેનો સોદો તરત રદ કર્યો અને બહાર નીકળી ગયા. મનોજ અને રેખા શરમ અને ગ્લાનિથી માથું નીચું ઢાળીને ભીડમાંથી કાયમ માટે સરકી ગયા.

ગોમતીબાએ ભરેલી સભામાં પૂજાનો હાથ પકડીને તેને પોતાની છાતી સરસી વહાલથી ચાંપી લીધી. ગોમતીબાની આંખોમાંથી વાત્સલ્ય અને કૃતજ્ઞતાના ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા. ગોમતીબાએ ગળગળા અવાજે કહ્યું કે આ જગતમાં સંતાનો મા-બાપને જન્મ આપી શકતા નથી પણ મારી આ વહુ પૂજાએ મને અક્ષરજ્ઞાન આપીને નવો જન્મ આપ્યો છે. એણે મને સાચી આંખો આપી છે અને મારું ખોવાયેલું સ્વાભિમાન પાછું અપાવ્યું છે.

પૂજાએ સાસુના ચરણ સ્પર્શ કર્યા અને ગોમતીબાએ તેને આખા ઘરની ચાવીઓ અને તમામ વારસાઈ સત્તા આદરપૂર્વક સોંપી દીધી. એક સંસ્કારી અને સમર્પિત વહુના કારણે ઘરમાંથી અજ્ઞાન, શોષણ અને કપટનો કાયમ માટે અંત આવ્યો હતો અને આખા પંથકમાં સાસુ-વહુના આ પવિત્ર અને આદર્શ સંબંધની સુવાસ સદા માટે મહેકી ઊઠી હતી.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.