ચાર વર્ષથી એક રૂપિયો ચૂકવ્યા વગર મફત રાશન લઈ જતાં ગરીબ માજીને ધમકાવનાર દીકરા સામે અંદર જોયું તો...

સવારના આઠ વાગ્યાનો સમય હતો અને મહોલ્લાના મુખ્ય નાકે આવેલી અનાજ-કરિયાણાની જૂની દુકાનમાં લોકોની અવરજવર શરૂ થઈ ચૂકી હતી. લાકડાના જૂના પાટિયાવાળા કાઉન્ટર પર તેલના ડબ્બા, ગોળની ભીલીઓ અને અનાજના કોથળાઓ વ્યવસ્થિત ગોઠવાયેલા હતા. દુકાનના મુખ્ય ગલ્લા પર અઠાવન વર્ષનો નારાયણ સાવ શાંતિથી બેઠો હતો.

નારાયણ છેલ્લા પાંત્રીસ વર્ષથી આ વિસ્તારમાં કરિયાણાનો વેપાર કરતો હતો. તેનો સ્વભાવ અત્યંત માયાળુ, ધીરજવાન અને સંતોષી હતો. તે ગરીબ કે તવંગર દરેક ગ્રાહકને પોતાના પરિવારના સભ્ય સમાન માનતો હતો.

પરંતુ તેનો અઠ્ઠાવીસ વર્ષનો દીકરો ગૌરવ હમણાં જ કોમર્સની ડિગ્રી મેળવીને દુકાનના વહીવટમાં જોડાયો હતો. ગૌરવ આધુનિક વિચારસરણી ધરાવતો, અત્યંત વ્યવહારુ અને નફા-નુકસાનનો કડક હિસાબ રાખનારો યુવાન હતો. તેને પિતાની જૂની ઉદારતા અને ધીમી કાર્યપદ્ધતિ જરાય પસંદ નહોતી.

ગઈકાલે રાત્રે દુકાન બંધ કર્યા પછી ગૌરવ વર્ષો જૂનો ઉધાર ચોપડો તપાસી રહ્યો હતો. તેણે જોયું કે દુકાનમાં ઘણા ગ્રાહકોનું નાનું-મોટું ઉધાર ચાલતું હતું જે સમયસર ચૂકવાઈ જતું હતું. પરંતુ ચોપડાના પાના નંબર ચુંમાલીસ પર તેની નજર અટકી ગઈ અને તેની ભ્રમરો ખેંચાઈ ગઈ.

એ ખાતું જશોદા નામની એક પાંસઠ વર્ષની વૃદ્ધ વિધવા માજીનું હતું. છેલ્લા ચાર વર્ષથી દર મહિનાની પહેલી તારીખે માજી દુકાને આવતાં હતાં અને પાંચ કિલો ઘઉંનો લોટ, ચોખા, દાળ, ગોળ અને તેલ જેવી ઘરવખરી ઉધાર લઈ જતાં હતાં. દર મહિને લગભગ બે હજાર રૂપિયાનું રાશન તેમના નામે લખાતું હતું.

પરંતુ સૌથી ચોંકાવનારી વાત એ હતી કે જમા ખાનામાં છેલ્લા ચાર વર્ષમાં એક સિંગલ રૂપિયો પણ ચૂકવાયો નહોતો. તેનું કુલ ઉધાર વધીને પૂરા એક લાખ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું હતું. આ જોઈને ગૌરવનો પારો સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો.

ગૌરવે ક્રોધમાં આવીને પિતા નારાયણ સામે ચોપડો પછાડ્યો. ગૌરવે કહ્યું કે પપ્પા, તમે આખી જિંદગી વેપાર કર્યો છે કે ધર્મશાળા ખોલીને બેઠા છો. આ ડોશી છેલ્લા ચાર વર્ષથી મફતમાં રાશન લઈ જાય છે અને તમે ક્યારેય તેની પાસેથી એક રૂપિયો પણ માંગ્યો નથી.

નારાયણે અત્યંત શાંત નજરે દીકરા સામે જોયું અને સ્મિત કર્યું. નારાયણે કહ્યું કે દીકરા, દુનિયામાં દરેક વ્યવહાર માત્ર સિક્કા અને નોટોથી નથી તોળાતો. કેટલીક એવી બાબતો હોય છે જે આ કાગળના ચોપડામાં ક્યારેય નથી સમાતી.

ગૌરવે ગુસ્સાથી કહ્યું કે મને તમારી આ તત્વજ્ઞાનની વાતોમાં કોઈ રસ નથી. આવતીકાલે પહેલી તારીખ છે અને જો એ ડોશી અહીં આવશે, તો હું તેને સ્પષ્ટ ના પાડી દઈશ. જ્યાં સુધી જૂના એક લાખ રૂપિયા રોકડા નહીં મળે, ત્યાં સુધી તેને એક દાણો પણ નહીં મળે.

નારાયણે દીકરાને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ ગૌરવ પોતાની જીદ પર અડગ રહ્યો. નારાયણ ઊંડો નિસાસો નાખીને મૌન થઈ ગયો કારણ કે તે જાણતો હતો કે સમય જ સાચો જવાબ આપશે.

બીજા દિવસે સવારે નવ વાગ્યે એક દુર્બળ અને વૃદ્ધ માજી ધીમા પગલે દુકાનમાં પ્રવેશ્યાં. તેમના સફેદ વાળ વિખરાયેલા હતા, ચહેરા પર અસંખ્ય કરચલીઓ હતી અને તેમણે સાદી સુતરાઉ સાડી પહેરેલી હતી. તેમના હાથમાં કાપડની એક જૂની થેલી અને હાથમાં પેન્સિલથી લખેલી નાનકડી ચિઠ્ઠી હતી.

એ જશોદા માજી હતાં અને તેમની આંગળી પકડીને દસ વર્ષનો તેમનો અનાથ પૌત્ર પાર્થ ઊભો હતો. પાર્થના પગમાં તૂટેલા ચંપલ હતા પણ તેની આંખોમાં ભણવાનો ઉત્સાહ ચમકતો હતો. જશોદા માજીએ અત્યંત સંકોચ સાથે કાઉન્ટર પર ચિઠ્ઠી મૂકી.

જશોદા માજીએ ધીમા અને ગળગળા અવાજે કહ્યું કે નારાયણભાઈ, આ મહિનાનું રાશન અને આ બાળકની સ્કૂલની બે નોટબુક આપશો. મારા હાથમાં હમણાં પૈસા નથી પણ ભગવાન પર ભરોસો રાખજો, હું સવલત થયે ચૂકવી દઈશ.

કાઉન્ટર પર બેઠેલા ગૌરવે ચિઠ્ઠી હાથમાં લીધા વગર જ જોરથી ટેબલ પર મુક્કો પછાડ્યો. ગૌરવે આંખો લાલ કરીને આખી શેરી સાંભળે તેમ ત્રાડ પાડી કે બસ કરો હવે આ નાટક. છેલ્લા ચાર વર્ષથી તમે આ જ એક બહાનું બનાવીને મફતમાં રાશન લઈ જાઓ છો.

ગૌરવે ઉધારનો મોટો ચોપડો ખોલીને જશોદા માજીના મોં સામે ધર્યો. ગૌરવે કહ્યું કે આ જુઓ, તમારું એક લાખ રૂપિયાનું દેવું થઈ ગયું છે અને અમારે પણ ઘર ચલાવવાનું હોય છે. જ્યાં સુધી જૂનું દેવું પૂરું નહીં થાય ત્યાં સુધી અહીંથી એક ચપટી ધૂળ પણ નહીં મળે.

આ સાંભળતાં જ જશોદા માજીના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ અને તેમનો આખો ચહેરો અપમાનના ભારથી ફિક્કો પડી ગયો. તેમની આંખોમાંથી દડ-દડ આંસુ વહી નીક્યાં. નાનકડો પાર્થ ગભરાઈને પોતાની દાદીના પાલવ પાછળ છુપાઈ ગયો.

જશોદા માજીએ ધ્રૂજતા હાથે પોતાની ખાલી થેલી છાતીએ દબાવી લીધી. તેમણે નીચું માથું રાખીને કહ્યું કે મને માફ કરજે દીકરા, હું ભૂલથી આવી ગઈ અને હવે ક્યારેય તમારા ઉંબરે પગ નહીં મૂકું. માજી રડતાં રડતાં પાર્થનો હાથ પકડીને લથડતા પગલે બહાર નીકળી ગયાં.

દુકાનના પાછળના વખારમાંથી અનાજનો કોથળો મૂકીને બહાર આવેલા નારાયણના કાને આ શબ્દો પડ્યા. નારાયણે બહાર જઈ રહેલાં જશોદા માજીને રડતાં જોયાં અને તેમનો આખો ચહેરો ક્રોધ અને આઘાતથી લાલચોળ થઈ ગયો.

નારાયણે છેલ્લા પાંત્રીસ વર્ષમાં ક્યારેય કોઈની પર અવાજ ઊંચો નહોતો કર્યો. પરંતુ આજે નારાયણે દોડી આવીને ગૌરવનો કાંઠલો પકડી લીધો. નારાયણની આંખોમાંથી અંગારા વરસી રહ્યા હતા અને તેમનું આખું શરીર ધ્રૂજી રહ્યું હતું.

નારાયણે આખી દુકાન ધ્રૂજી ઊઠે તેવા અવાજે કહ્યું કે મૂર્ખ, તેં આજે માત્ર એક લાચાર માજીનું અપમાન નથી કર્યું પણ આપણી આખી પેઢીની છત અને મારી જિંદગીના સૌથી મોટા દેવતાને લાત મારી છે. તું જે શ્વાસ લઈ રહ્યો છે તે એ જ માજીના દીકરાના બલિદાનની ભીખ છે.

ગૌરવ પિતાનો આવો ઉગ્ર અને રૌદ્ર રૂપ જોઈને સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગયો. ગૌરવના હાથમાંથી ચોપડો નીચે પડી ગયો અને તે થથરી ઊઠ્યો. નારાયણે ગૌરવને હાથ પકડીને ગલ્લાના અંદરના ખૂણામાં બેસાડી દીધો.

નારાયણે ગલ્લાના સૌથી નીચેના ગુપ્ત ખાનામાંથી પિત્તળની એક જૂની પેટી બહાર કાઢી. પેટી ખોલીને નારાયણે અંદરથી અડધો બળી ગયેલો એક કાંસાનો મેડલ અને પચીસ વર્ષ જૂનો એક કાળો-ધોળો ફોટો બહાર કાઢ્યો. એ ફોટામાં એક વીસ વર્ષનો હસમુખો અને બહાદુર નવયુવાન દેખાતો હતો.

નારાયણે રડતાં રડતાં ગૌરવ સામે એ ફોટો ધર્યો. નારાયણે પૂજ્યું કે જાણે છે આ કોણ છે. આ એ જ જશોદા માજીનો એકમાત્ર સગો દીકરો દિલીપ છે જેણે તને નવું જીવન આપ્યું હતું.

નારાયણે પચીસ વર્ષ જૂની એ ભયાનક રાતનું રહસ્ય ખોલ્યું. પચીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે ગૌરવ માત્ર ત્રણ મહિનાનો દૂધ પીતો બાળક હતો, ત્યારે આ જ બજારમાં મધરાતે ભયાનક આગ લાગી હતી. આખી લાકડાની દુકાન આગની લપેટોમાં ઘેરાઈ ગઈ હતી અને નારાયણ પોતાના નવજાત શિશુ ગૌરવને લઈને અંદર ફસાઈ ગયો હતો.

ચારેય તરફ ધુમાડો અને આગની જ્વાળાઓ હતી અને છત તૂટી પડવાની અણી પર હતી. આખો મહોલ્લો તમાશો જોઈ રહ્યો હતો પણ કોઈ અંદર કૂદવાની હિંમત નહોતું કરતું. બરાબર એ જ વખતે દુકાનમાં સાધારણ નોકરી કરતો વીસ વર્ષનો દિલીપ પોતાના જીવની પરવા કર્યા વગર સળગતી આગમાં કૂદી પડ્યો હતો.

દિલીપે સળગતા લાકડાના મોટા થાંભલાને પોતાના ખભા પર ઝીલી લીધો હતો. દિલીપે નારાયણ અને ત્રણ મહિનાના ગૌરવને બારી તોડીને સુરક્ષિત બહાર ફેંકી દીધા હતા. પરંતુ બહાર નીકળતી વખતે આખી સળગતી છત દિલીપના શરીર પર ખાબકી ગઈ હતી.

દિલીપનું આખું શરીર નેવું ટકા બળી ગયું હતું. હોસ્પિટલના બિછાને આખરી શ્વાસ લેતાં પહેલાં દિલીપે નારાયણનો હાથ પકડીને કહ્યું હતું કે શેઠ, મારા ગયા પછી મારી વિધવા માનું ધ્યાન રાખજો. નારાયણે રડતાં રડતાં વચન આપ્યું હતું કે તારી માતા મારી માતા રહેશે.

નારાયણે આગળ જણાવ્યું કે દિલીપના ગયા પછી જશોદા માજીએ ક્યારેય કોઈની મફત મદદ નહોતી લીધી કારણ કે તેમનામાં ખુમારી હતી. ચાર વર્ષ પહેલાં દિલીપની પત્ની પણ અવસાન પામી અને માજી સાવ એકલાં પડી ગયાં. માજીનું સ્વાભિમાન ન ઘવાય એટલા માટે હું તેમને 'ઉધાર'ના નામે રાશન આપતો હતો જેથી તેમને એમ ન લાગે કે તેઓ ભીખ માંગી રહ્યાં છે.

નારાયણે ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું કે વાસ્તવમાં દર મહિને એ રાશનના પૈસા હું મારા ખિસ્સામાંથી આ ગલ્લામાં જમા કરાવતો હતો. આજે જે ગૌરવ ડિગ્રી લઈને મોટો વેપારી બન્યો છે, એ ગૌરવની જિંદગી એ દિલીપના બળેલા માંસ અને હાડકાં પર ટકેલી છે.

આ સત્ય સાંભળતાં જ ગૌરવના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ અને તેનું કાળજું ચિરાઈ ગયું. ગૌરવના હોશ ઊડી ગયા અને તેના ચહેરા પર ભયાનક પસ્તાવો અને શરમ છવાઈ ગયાં. જે સ્ત્રીના દીકરાના બલિદાનના પ્રતાપે તે આજે જીવતો હતો, એ જ સ્ત્રીને તેણે પૈસા માટે હડધૂત કરી હતી.

ગૌરવ પોતાની જગ્યા પરથી ફસડાઈ પડ્યો અને પિતાના પગ પકડીને ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યો. ગૌરવે પોક મૂકીને કહ્યું કે પપ્પા, મને માફ કરી દો, મારાથી મોટો રાક્ષસ દુનિયામાં કોઈ નથી. મેં મારા દેવતા સમાન પરિવારનું ઘોર અપમાન કર્યું છે.

નારાયણે કહ્યું કે મારી પાસે રડવાને બદલે દોડ. જો એ માજી ભૂખ્યા પેટે પોતાના ઘરે જઈને આંસુ સારશે, તો આપણો આખો વંશ બરબાદ થઈ જશે. પિતા અને પુત્ર બંને ઉઘાડા પગે બજારના રસ્તા પર દોડ્યા.

બજારના છેડે આવેલા ધૂળિયા બસ સ્ટેન્ડના બાંકડા પર જશોદા માજી બેઠાં હતાં. તેમની આંખોમાંથી સતત આંસુ વહી રહ્યાં હતાં અને નાનકડો પાર્થ પોતાની હથેળીથી દાદીના આંસુ લૂછી રહ્યો હતો. પાર્થ કહી રહ્યો હતો કે દાદી, મને ભૂખ નથી લાગી, તું રડવાનું બંધ કર.

ગૌરવ દોડીને સીધો જશોદા માજીના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પડી ગયો. ગૌરવે બંને હાથે માજીના ધૂળવાળા પગ પકડી લીધા અને પોક મૂકીને રડવા લાગ્યો. ગૌરવના આંસુઓથી માજીના પગ ભીંજાઈ ગયા.

ગૌરવે ગળગળા અવાજે કહ્યું કે માજી, મને માફ કરી દો. હું તમારો ગુનેગાર છું પણ તમારા દીકરા દિલીપભાઈના બલિદાનનું જીવતું લોહી છું. તમે જેને ધમકાવ્યો એ તમારો પોતાનો પૌત્ર છે, તમારો દીકરો છે.

જશોદા માજી આશ્ચર્યથી સ્તબ્ધ થઈગયાં. પાછળથી દોડી આવેલા નારાયણે માજીના માથા પર હાથ મૂકીને રડતાં રડતાં આખી વાત સમજાવી. નારાયણે કહ્યું કે માજી, આ એ જ બાળક છે જેને દિલીપે પોતાના જીવના ભોગે આગમાંથી બચાવ્યો હતો.

આ સાંભળતાં જ જશોદા માજીનું હૃદય વાત્સલ્યથી છલકાઈ ગયું. તેમણે પોતાના બધા અપમાન ભૂલીને ગૌરવને જમીન પરથી ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો. માજીએ ગૌરવના માથા પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું કે મારા દીકરા, રડવાનું બંધ કર, તું તો મારા દિલીપનો જ અંશ છે.

ગૌરવ અને નારાયણ આદરપૂર્વક જશોદા માજી અને પાર્થને પોતાની દુકાને પાછા લાવ્યા. આખી દુકાનના કર્મચારીઓ અને મહોલ્લાના લોકો આ અદ્ભુત દ્રશ્ય જોઈને આંસુ સારી રહ્યા હતા.

ગૌરવે આખી સભા સામે ઉધારના ચોપડાનું પાના નંબર ચુંમાલીસ પોતાના હાથે ફાડી નાખ્યું અને તેને દુકાનના પૂજાઘરમાં પ્રગટતી અગરબત્તીની જ્યોતમાં હોમી દીધું. ગૌરવે જાહેરાત કરી કે આ પેઢી પર જશોદા માજીનું કોઈ ઋણ નથી પણ આપણી સાત પેઢીઓ તેમના ઉપકારની ઋણી છે.

ગૌરવે વચન આપ્યું કે આજથી પાર્થના સમગ્ર શિક્ષણ અને માજીની તમામ જરૂરિયાતોની જવાબદારી તેની પોતાની રહેશે. માજી હવે દુકાને ઉધાર લેવા નહીં આવે પણ દુકાનની લક્ષ્મી બનીને આશીર્વાદ આપશે.

સાચી માણસાઈ કાગળના ચોપડા કે નાણાંના હિસાબથી ઘણી પર હોય છે. ગૌરવ અને નારાયણની આ ભાવુક સત્યકથા સાબિત કરે છે કે જે સંસ્કારોમાં કૃતજ્ઞતા અને પરોપકાર વણાયેલા હોય છે, ત્યાં સંબંધો ક્યારેય કરજાના બોજ નીચે દબાતા નથી પણ અમર બની જાય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.