દરરોજ સાંજે જૂનો થેલો લઈને નીકળતા સસરાનો પીછો કરતાં જ વહુના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ અને...

સાંજના બરાબર પોણા છ વાગ્યાનો સમય થયો હતો અને આકાશમાં સોનેરી સૂર્ય ધીમે ધીમે ક્ષિતિજ તરફ આથમવાની તૈયારીમાં હતો.

શહેરના એક મધ્યમવર્ગીય નવા એપાર્ટમેન્ટના ત્રીજા માળે આવેલા ત્રણ બેડરૂમના ફ્લેટના મુખ્ય દરવાજે આડસઠ વર્ષના મણિલાલ પોતાના જૂના ઘસાયેલા રબરના ચંપલ પહેરી રહ્યા હતા.

તેમના ખભા પર એક જૂનો, ધૂળિયો અને સાદા સફેદ સુતરાઉ કાપડનો થેલો લટકેલો હતો જેની દોરી ઘણી જગ્યાએથી તૂટી ગયેલી હોવાથી હાથેથી સાંધેલી હતી.

મણિલાલ છેલ્લા ચાલીસ વર્ષ સુધી ગામડાની એક સરકારી હાઈસ્કૂલમાં નાના વહીવટી ક્લાર્ક તરીકે નોકરી કરીને નિવૃત્ત થયા હતા.

નોકરી દરમિયાન તેમણે અનેક ગરીબ વિદ્યાર્થીઓને ફી અને પુસ્તકોના અભાવે ભણતર છોડીને બાળમજૂરી તરફ ધકેલાતા જોયા હતા.

તે દિવસોથી તેમના સંવેદનશીલ હૃદયમાં એક ઊંડી ટીસ રહી ગઈ હતી કે દેશનું કોઈ પણ બાળક શિક્ષણના અભાવે અંધકારમાં ન રહેવું જોઈએ.

તેમને મહિને સરકાર તરફથી માંડ આઠ હજાર રૂપિયાનું નજીવું પેન્શન મળતું હતું, જેમાંથી તેઓ પોતાના અંગત ખર્ચા કાઢતા હતા.

છેલ્લા પૂરા એક વર્ષથી મણિલાલનો એક પાકો, અડગ અને અચૂક નિયમ બની ગયો હતો.

દરરોજ સાંજે બરાબર છ વાગ્યાના ટકોરે તેઓ આ જૂનો થેલો ખભે લટકાવીને કોઈને કહ્યા વગર ઘરની બહાર નીકળી જતા હતા.

અને બરાબર રાત્રે સાડા આઠ વાગ્યે તેઓ પરસેવે રેબઝેબ અને થાકેલા પગલે પાછા ફરતા હતા.

તેમણે ક્યારેય ઘરમાં કોઈની સાથે ચર્ચા નહોતી કરી કે તેઓ દરરોજ સાંજે આ બે કલાક ક્યાં જાય છે અને તે થેલામાં શું હોય છે.

રસોડાના દરવાજે ઊભેલી તેમની ત્રીસ વર્ષની પુત્રવધૂ કવિતા આ બધું તિરસ્કારભરી અને શંકાશીલ નજરે જોઈ રહી હતી.

કવિતા આજના આધુનિક વિચારવાળી, સોશિયલ મીડિયાની શોખીન અને સ્વભાવે સહેજ ઉગ્ર તથા દેખાડાપ્રિય હતી.

તેને પોતાના સસરાની આ વિચિત્ર અને રહસ્યમય દિનચર્યા બિલકુલ પસંદ નહોતી.

ગઈકાલે રાત્રે જમતી વખતે પણ કવિતાએ પોતાના પતિ કેતન સામે આ બાબતે મોટો હોબાળો મચાવ્યો હતો.

કવિતાએ ટેબલ પર થાળી પછાડતાં કહ્યું હતું, "તમારા બાપુજી આ રોજ સાંજે ફાટેલો થેલો લઈને ક્યાં રખડવા નીકળી પડે છે?"

"આખી સોસાયટીના વડીલો સાંજે સુંદર બગીચામાં બેસીને હાસ્ય ક્લબ ચલાવે છે અથવા પોતાના પૌત્રોને ફેરવે છે."

"અને તમારા પિતા આ ભિખારી જેવો થેલો લઈને રસ્તાઓ પર રખડે છે!"

"મને પાક્કી શંકા છે કે તેઓ ચાની લારીઓ પર બેસીને ગંદા લોકો સાથે પારકી પંચાત કરે છે અથવા પોતાના પેન્શનના પૈસા બહાર વેડફે છે."

"કાલે સોસાયટીની મહિલાઓ લિફ્ટમાં પૂછતી હતી કે તમારા સસરા રોજ સાંજે ક્યાં જાય છે, મારી પાસે શરમથી કોઈ જવાબ નહોતો!"

"જો તેઓ આ બધું બંધ નહીં કરે તો હું મારા દીકરાને લઈને મારા પિયર જતી રહીશ!"

કેતને તે સમયે પિતાને પૂછવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, પણ મણિલાલ માત્ર મીઠું હસીને વાત વાળી ગયા હતા કે તેઓ સહેજ તાજી હવા ખાવા જાય છે.

આજે સાંજે કવિતાની ધીરજનો અંત આવી ગયો હતો.

તેણે મનોમન નક્કી કરી લીધું કે આજે ભલે ગમે તે થાય, તે સસરાનો પીછો કરશે અને તેમના આ રહસ્યમય થેલાનું અસલ સત્ય પોતાની આંખોથી શોધી કાઢશે.

સાંજે છ વાગ્યે જેવા મણિલાલ લિફ્ટમાંથી નીચે ઉતર્યા, તેવી જ કવિતા પોતાનો સ્કૂટર ધીમા અવાજે ચાલુ કરીને તેમની પાછળ નીકળી પડી.

મણિલાલ બસ સ્ટેન્ડ તરફ ચાલવા લાગ્યા.

તેમણે કોઈ રિક્ષા ન કરી, પણ ઉઘાડા પગે પથરાળ કાચા રસ્તા પર ચાલતાં ચાલતાં શહેરના બહારના છેવાડે આવેલા એક નિર્માણધીન વિસ્તાર તરફ વળ્યા.

ત્યાં સેંકડો એકરમાં નવી બહુમાળી સ્કીમો અને લક્ઝરી ફ્લેટોનું બાંધકામ ચાલી રહ્યું હતું.

આજુબાજુ સિમેન્ટની ધૂળની ડમરીઓ ઊડી રહી હતી અને ઈંટોના મોટા મોટા ઢગલા પડ્યા હતા.

તે બાંધકામની સાઇટની પાછળ મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાનથી આવેલા ગરીબ પરપ્રાંતિય મજૂરોની નાની નાની પ્લાસ્ટિક અને તાડપત્રીની ઝૂંપડીઓ આવેલી હતી.

જ્યાં ગંદકી, કાદવ અને અંધકારનું સામ્રાજ્ય હતું.

કવિતાએ થોડે દૂર પોતાનું સ્કૂટર એક ઝાડ પાછળ ઊભું રાખી દીધું અને એક મોટી સિમેન્ટની દીવાલ પાછળ છુપાઈને જોવા લાગી.

મણિલાલ તે ઝૂંપડીઓ પાસે પહોંચ્યા.

ત્યાં રસ્તાના કિનારે મ્યુનિસિપાલિટીનો એક જૂનો પીળો સ્ટ્રીટ લાઈટનો થાંભલો ઝાંખા તેજે બળી રહ્યો હતો.

મણિલાલે તે થાંભલા નીચે જમીન પરથી કાંકરા અને પથ્થરો હટાવ્યા અને પોતાના હાથથી એક મોટી જૂની સણની ચટાઈ પાથરી.

અને અચાનક જે દ્રશ્ય સર્જાયું તે જોઈને કવિતાના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ!

તે પ્લાસ્ટિકની ઝૂંપડીઓમાંથી પંદર-વીસ નાના ગરીબ બાળકો હર્ષના પોકારો કરતાં દોડતાં દોડતાં બહાર આવ્યા!

તે બાળકોના શરીરે ફાટેલાં, ગંદા કપડાં હતાં, તેમના ચહેરા પર સિમેન્ટની ધૂળ લાગેલી હતી અને પગમાં ચંપલ પણ નહોતા.

તે તમામ બાળકો હર્ષથી નાચતાં નાચતાં બૂમો પાડી રહ્યા હતા: "દાદાજી આ ગયે! હમારે પઢને વાલે દાદાજી આ ગયે!"

બાળકો દોડીને મણિલાલના પગે વળગી પડ્યા.

મણિલાલના કરચલીવાળા ચહેરા પર એક એવું અલૌકિક, પવિત્ર અને દિવ્ય હાસ્ય છવાઈ ગયું જે કવિતાએ ઘરમાં ક્યારેય નહોતું જોયું.

મણિલાલ તે ધૂળવાળી ચટાઈ પર પલાંઠી વાળીને બેસી ગયા.

તેમણે પોતાના તે જૂના સુતરાઉ થેલાની ચેઈન ખોલી.

કવિતાએ વિચાર્યું હતું કે થેલામાં કોઈ નકામી ચીજો હશે, પણ તે થેલામાંથી જે નીકળ્યું તે જોઈને કવિતાની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થઈ ગઈ!

થેલામાંથી નવી નોટબુકો, સીસાપેન્સિલો, રબર, સંચા, કલર બોક્સ અને સ્લેટ-પેનની સુંદર નવી થપ્પીઓ નીકળી!

સાથે સાથે મણિલાલે પોતાના પેન્શનના પૈસામાંથી ખરીદેલા તાજા કેળાં અને શેકેલા ચણાના નાના નાના પેકેટો બહાર કાઢ્યા.

તેમણે દરેક બાળકને પોતાના હાથે પ્રેમથી એક એક કેળું અને ચણાનું પેકેટ આપ્યું.

તે સમયે એક મજૂર માતા પોતાના ખોળામાં બાળક લઈને ત્યાં આવી અને તેણે મણિલાલના ચરણોમાં માથું ટેકવી દીધું:

"બાબુજી, આપ હમારે બચ્ચોં કે લિયે ભગવાન બનકર આયે હો, વરના યે બચ્ચે ભી હમારી તરહ ઈંટે હી ઉઠાયા કરતે."

ત્યારબાદ મણિલાલે પોતાના હાથમાં એક નાનું લાકડાનું બ્લેકબોર્ડ લીધું અને થાંભલાના પીળા અજવાળે તે બાળકોને પ્રેમથી બેસાડીને ગુજરાતી કક્કો, ગણિત અને સામાન્ય વિજ્ઞાન શીખવવાનું શરૂ કર્યું!

તેઓ એક-એક બાળક પાસે જતાં, તેના ધૂળવાળા હાથ પોતાના સફેદ રૂમાલથી સાફ કરતાં અને તેની સ્લેટ પર અક્ષરો ઘૂંટાવતા હતા.

એક સાત વર્ષની નાની ગરીબ બાળકીએ સ્લેટ પર સાચો અક્ષર લખ્યો ત્યારે મણિલાલે તેના માથા પર વહાલથી હાથ મૂકીને તેને પોતાની પાસે બોલાવીને શાબાશી આપી.

તે બાળકીએ નીચે નમીને મણિલાલના ધૂળવાળા જૂના ચંપલને સ્પર્શ કરીને પોતાની આંખો પર ચાંપી લીધા!

આ દ્રશ્ય જોતાં જ દીવાલ પાછળ ઊભેલી કવિતાના કાળજામાં એક પ્રચંડ વીજળી ત્રાટકી.

તેના મોંમાંથી એક જોરદાર ડૂમો નીકળી ગયો.

તેણે બંને હાથથી પોતાનું મોં જોરથી દબાવી લીધું જેથી તેની રડવાની ચીસ બહાર ન નીકળી જાય.

તેની આંખોમાંથી અવિરત ચોધાર અશ્રુધારા વહી નીકળી.

જે સસરાને તે રખડુ, નકામા અને પારકી પંચાત કરનારા માનતી હતી...

તે સસરા પોતાના આઠ હજારના નજીવા પેન્શનમાંથી આ અનાથ અને ગરીબ મજૂરોના બાળકોનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ કરવા માટે દરરોજ સાંજે બે કલાક સુધી આ ધૂળમાં બેસીને અક્ષરજ્ઞાન પીરસી રહ્યા હતા!

જે ઉંમરે લોકો ઘરમાં સોફા પર બેસીને માત્ર પોતાની સેવા કરાવે છે અને ટીવી જુએ છે...

તે ઉંમરે આ દેવ જેવો પવિત્ર માણસ આ નિરાધાર બાળકો માટે સાક્ષાત સરસ્વતીનો સાચો દૂત બનીને બેઠો હતો!

કવિતાને પોતાની ક્ષુલ્લક, સ્વાર્થી અને સંકુચિત વિચારસરણી પર એટલો પ્રચંડ પસ્તાવો થયો કે તેનું આખું શરીર ધ્રૂજી ઊઠ્યું.

કવિતાથી હવે ત્યાં છુપાઈને ઊભા ન રહેવાયું.

તે ધીમા પગલે આંસુ લૂછતી લૂછતી આગળ વધી.

તે સ્ટ્રીટ લાઈટના અજવાળામાં તે બાળકોની ચટાઈ પાસે પહોંચી.

મણિલાલે અચાનક પોતાની વહુને સામે ઊભેલી જોઈ ત્યારે તેઓ સહેજ ક્ષોભ પામી ગયા અને ગભરાઈ ગયા.

તેમણે ઊભા થઈને કહ્યું, "કવિતા બેટા, તું અહીં ક્યાંથી? તું ચિંતા ન કર, હું હમણાં જ ક્લાસ પૂરો કરીને ઘરે આવું છું."

પરંતુ કવિતાએ એક ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વગર તે ધૂળવાળી ચટાઈ પર ઘૂંટણિયે બેસી પડી.

તેણે પોતાના બંને હાથ જોડીને મણિલાલના ચરણો પકડી લીધા અને તેમના ખોળામાં માથું મૂકીને ચોધાર આંસુએ પોક મૂકીને રડી પડી.

"બાપુજી... મને માફ કરી દો! હું સાવ આંધળી અને અહંકારી સાબિત થઈ!" કવિતા ડૂસકાં ભરતાં બોલી.

"મેં તમારા આ પવિત્ર થેલાને ભિખારી જેવો કહ્યો અને તમને રખડુ માન્યા!"

"તમે તો આ બાળકો માટે સાક્ષાત ઈશ્વર છો બાપુજી!"

"મેં તમારા અંતરની આ વિરાટ કરુણાને ન ઓળખી અને ઘરમાં રોજ ઝઘડા કર્યા!"

મણિલાલની આંખોમાંથી પણ સ્નેહના આંસુ છલકાઈ ગયા.

તેમણે કવિતાના માથા પર હાથ મૂકીને તેને ઊભી કરી, "બેટા, શિક્ષણ એ જ સાચી પૂજા છે, આ બાળકોને શાળામાં એડમિશન નથી મળતું એટલે હું નાનો પ્રયત્ન કરતો હતો."

કવિતાએ પોતાના પાલવથી આંસુ લૂછ્યાં અને હાથ જોડીને કહ્યું:

"બાપુજી, કાલથી તમે અહીં ક્યારેય એકલા નહીં આવો."

"હું દરરોજ આ બાળકો માટે ઘરેથી ગરમ પૌષ્ટિક નાસ્તો અને દૂધ બનાવીને લાવીશ."

"અને હું પણ તમારી સાથે બેસીને આ દીકરીઓને ગણિત અને અંગ્રેજી ભણાવીશ."

તે સાંજે તે ધૂળિયા બાંધકામની સાઇટ પર સ્ટ્રીટ લાઈટના ઝાંખા અજવાળે માનવતા અને સંવેદનાનો એવો પવિત્ર સૂર્યોદય થયો જેણે તમામ અહંકારને કાયમ માટે ઓગાળી દીધો.

સાચો ધર્મ મંદિરોના ઘંટ વગાડવામાં નહીં, પણ અંધકારમાં જીવતા કોઈ ગરીબ બાળકના જીવનમાં જ્ઞાનનો દીવો પ્રગટાવવાની ઉદાત્ત ભાવનામાં જ સમાયેલો હોય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.