૧૦૦ રૂપિયા ઉધાર લઈને ભૂલી ગયેલા છોકરાનું ઘર દેવામાં ડૂબી ગયું, પણ સોસાયટી ખાલી કરતી વખતે તે દોડતો દુકાનદારે પાસે આવ્યો અને...
ભૂપતભાઈની નાની સ્ટેશનરીની દુકાનના લાકડાના કાઉન્ટર પર ધૂળ જામી હતી. બહાર બપોરનો આકરો તડકો રસ્તાના ડામરને ઓગાળી રહ્યો હતો. ગ્રાહકોની અવરજવર સાવ ઓછી હતી. તે જ સમયે આઠ વર્ષનો દેવ દોડતો દુકાનમાં આવ્યો. તેના નાના હાથમાં સ્કૂલની ફાટેલી બેગ હતી. તેણે કાઉન્ટર પર હાથ ટેકવીને શ્વાસ લેતા લેતા કહ્યું, "ભૂપતકાકા, એક મોટી ડ્રોઈંગ બુક અને પેન્સિલ કલરનો સેટ આપોને. કાલે સવારે સ્કૂલમાં ડ્રોઈંગની કોમ્પિટિશન છે."
ભૂપતભાઈએ હસીને પાછળના ખાનામાંથી વજનદાર ડ્રોઈંગ બુક અને કલરનો સેટ કાઢીને આપ્યો. દેવે સામાન લીધો અને કૂદતો કૂદતો બહાર જવા લાગ્યો. ગેટ પાસે પહોંચીને તે અચાનક અટક્યો. તેણે પાછા વળીને માસૂમિયતથી કહ્યું, "કાકા, આના પૈસા હું કાલે આપી જઈશ. મમ્મી ઘરે નથી એટલે અત્યારે કબાટની ચાવી નથી." ભૂપતભાઈ સોસાયટીના આ છોકરાને રોજ જોતા હતા. તેમણે હકારમાં માથું હલાવ્યું અને ચોપડામાં કશું નોંધ્યા વગર તેને જવા દીધો.
દિવસો વીતતા ગયા અને દેવ પૈસા આપવાનું સાવ ભૂલી ગયો. વાત માત્ર સો રૂપિયાની હતી. ભૂપતભાઈને ઘણી વાર દેવ સોસાયટીના નાકે રમતો દેખાતો, પણ સો રૂપિયા માટે નાના છોકરાને ટોકવું તેમને યોગ્ય ન લાગ્યું. તેમણે મનમાં ને મનમાં એ રકમ જતી કરી દીધી.
ત્રણ વર્ષનો સમય પાણીના રેલાની જેમ વહી ગયો. આ ત્રણ વર્ષમાં દેવના ઘરની સ્થિતિ સાવ બદલાઈ ગઈ. તેના પિતાનો નાનો ધંધો લોકડાઉન અને મંદીના કારણે સાવ ઠપ થઈ ગયો. વ્યાજખોરોના ત્રાસ અને ભારે દેવાના કારણે આખા પરિવારે રાતોરાત સોસાયટીનું ઘર ખાલી કરવું પડ્યું. આખી સોસાયટીમાં આ વાતની ચર્ચા હતી.
એક સવારે સોસાયટીના નાકે એક નાનો ટેમ્પો આવીને ઊભો રહ્યો. તેમાં દેવના ઘરનો જૂનો સામાન, લોખંડનો ખાટલો અને પ્લાસ્ટિકની ડોલ ભરાઈ રહ્યા હતા. દેવના પિતાના ચહેરા પર લાચારી અને અપમાનનો ભારે બોજ સાફ દેખાતો હતો. આખી સોસાયટી આ તમાશો જોઈ રહી હતી પણ કોઈ મદદ કરવા આગળ નહોતું આવતું.
ભૂપતભાઈ પોતાની દુકાનની બહાર ઊભા રહીને આ બધું જોઈ રહ્યા હતા. ટેમ્પો ચાલુ થયો અને ધીમે ધીમે સોસાયટીના ઝાંપા તરફ આગળ વધ્યો. અચાનક ટેમ્પો ઊભો રહ્યો. દેવ પાછળના ભાગમાંથી કૂદીને નીચે ઉતર્યો. તેના પગમાં ફાટેલી ચપ્પલ હતી અને કપડાં પણ મેલા હતા. તે સીધો દોડતો ભૂપતભાઈની દુકાન તરફ આવ્યો.
તેણે હાંફતા હાંફતા પોતાના ખિસ્સામાંથી એક કરચલીવાળી અને જૂની સો રૂપિયાની નોટ કાઢી. તેણે એ નોટ ભૂપતભાઈના ધ્રૂજતા હાથમાં મૂકી દીધી. ભૂપતભાઈ સાવ આશ્ચર્યચકિત થઈને તેની સામે જોઈ રહ્યા. તેમની પાસે બોલવા માટે કોઈ શબ્દો નહોતા.
દેવે પોતાની આંખો લૂછતા કહ્યું, "ભૂપતકાકા, ત્રણ વર્ષ પહેલાં મેં તમારી પાસેથી ડ્રોઈંગ બુક લીધી હતી. આજે સવારે જ્યારે પપ્પા સામાન બાંધતા હતા ત્યારે તેમણે મને કહ્યું કે, બેટા ગમે તેવી આફત આવે તો પણ કોઈની ઉધારી બાકી ન રખાય. ઈશ્વર બધું જુએ છે. પપ્પાની આ વાત સાંભળીને મને અચાનક તમારા એ સો રૂપિયા યાદ આવી ગયા."
ભૂપતભાઈએ નોટ તરફ જોયું. એ નોટ પર પરસેવાના ડાઘ હતા. આ એ પૈસા હતા જે દેવે પોતાની નાની બચતમાંથી રાખ્યા હશે. સોસાયટીના અમીર લોકો જેમના હજારો રૂપિયાના હિસાબ બાકી રહેતા હતા, તેમની વચ્ચે આ ગરીબ થઈ ગયેલા પરિવારે પોતાની પ્રામાણિકતા મરવા દીધી નહોતી.
ભૂપતભાઈની આંખોમાંથી આંસુ વહી ગયા. તેમણે દેવના માથા પર હાથ મૂક્યો. તેમણે એ સો રૂપિયા ગજવામાં મૂકવાને બદલે દુકાનના ગલ્લામાં સૌથી ઉપર રાખ્યા. ટેમ્પો ધીમે ધીમે ધૂળ ઉડાડતો દૂર નીકળી ગયો. ભૂપતભાઈ સમજી ગયા કે દુનિયામાં ગમે તેટલી ગરીબી આવે, પણ સંસ્કાર ક્યારેય ગરીબ નથી થતા.