અમેરિકાથી ૧૦ વર્ષ પછી પાછા આવેલા દીકરાએ મમ્મી પાસે 'પ્રીમિયમ' ખાવાની જીદ કરી, પણ મમ્મી તેને હાઈવે પર એવી જગ્યાએ લઈ ગઈ કે...
ગાડીના જાડા કાચ પાછળ હાઈવેની દુનિયા શાંત લાગતી હતી, પણ અંદર ગરમીની વરાળ સીટોના ચામડાને તપાવી રહી હતી. નિરવે પોતાની ડાબી કાંડા પર બાંધેલી મોંઘી ઘડિયાળ તરફ જોયું. સ્ટીલનો એ પટ્ટો તેની ચામડી પર સહેજ ચોંટતો હતો. તેણે આંગળીઓથી કાંડાને થોડું સરખું કર્યું. તેની બાજુમાં બેઠેલી મમ્મીના હાથમાં કપડાની એક જૂની થેલી હતી. એ થેલીના હેન્ડલ પર મમ્મીની આંગળીઓની પકડ મજબૂત હતી. દસ વર્ષમાં ઘણું બદલાઈ ગયું હતું, પણ મમ્મીના હાથ પરની નસો એ જ રીતે ઉપસેલી દેખાતી હતી. નિરવના શર્ટ પર અમેરિકાના એરપોર્ટની સુગંધ હજુ બાકી હતી, જે ગાડીના એસીની કૃત્રિમ હવા સાથે ભળી રહી હતી.
"મમ, આઈ વોન્ટ ટુ ઈટ સમથિંગ વેરી પ્રીમિયમ." નિરવે બારી બહાર જોતા જ કહ્યું. તેનો અવાજ સહેજ ઘસાઈને બહાર આવ્યો હતો. લાંબી મુસાફરીના કારણે તેના ગળામાં સુકાઈ ગયેલી હવા જામી હતી.
મમ્મીએ તેની સામે જોયું. તેની આંખોમાં કોઈ ફરિયાદ નહોતી, બસ એક શાંત સ્વીકાર હતો. તેણે ડ્રાઈવરના ખભા પર હળવો હાથ મૂક્યો. ડ્રાઈવરે કોઈ પણ સવાલ વગર ગાડીને ડાબી બાજુના સર્વિસ રોડ પર ઉતારી દીધી. ગાડીના ટાયર નીચે નાના પથ્થરો કચડાવાનો અવાજ આવ્યો. નિરવને લાગ્યું કે તેઓ કદાચ કોઈ હાઈવે પરના મોટા રિસોર્ટ તરફ જઈ રહ્યા છે, જ્યાં કાચના મોટા દરવાજા હોય.
પણ ગાડી એક લીમડાના ઝાડ નીચે આવીને ઊભી રહી. ઝાડના મૂળિયાં જમીન ફાડીને બહાર નીકળેલા હતા. તેની બાજુમાં એક નાની કિટલી હતી. કિટલીની આજુબાજુ લોખંડના ત્રણ-ચાર ટેબલ પડ્યા હતા, જેના પર કાટના ડાઘા સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. હવામાં બળતા લાકડાનો ધુમાડો અને ગરમ તેલની તીખી સુગંધ ફેલાયેલી હતી. નિરવે ગાડીનો દરવાજો ખોલ્યો ત્યારે બહારની ગરમ હવાનો મોજો સીધો તેના ચહેરા પર વાગ્યો. તેના બૂટ નીચે ધૂળની એક બારીક પરત જામી ગઈ.
મમ્મી ગાડીમાંથી ઉતરીને સીધી એ પાટિયા તરફ ગઈ. તેના પગમાં સાદા ચંપલ હતા જે જમીન સાથે ઘસાતા ત્યારે એક પરિચિત અવાજ કરતા. કિટલી પર એક મોટો એલ્યુમિનિયમનો ટોપો ઉકળતો હતો. તેમાં આદુ અને એલચીના ટુકડા ઉપર-નીચે થઈ રહ્યા હતા. કિટલીવાળા ભાઈએ મમ્મીને જોઈને માથું નમાવ્યું, જાણે તેઓ વર્ષોથી એકબીજાને ઓળખતા હોય. મમ્મીએ ટેબલ તરફ ઈશારો કરીને બે પ્લેટનો ઓર્ડર આપ્યો.
નિરવ પ્લાસ્ટિકની એક લીલી ખુરશી પર બેઠો. ખુરશી થોડી નમેલી હતી અને બેસતાની સાથે જ તેનો એક પાયો જમીનમાં સહેજ ખૂંપી ગયો. તેણે ખિસ્સામાંથી સફેદ રૂમાલ કાઢ્યો અને ખુરશીની બેઠક સાફ કરવા ગયો. પણ મમ્મીએ તેને રોકી દીધો. મમ્મીએ પોતાના સુતરાઉ સાડીના પાલવનો એક ખૂણો લીધો અને ટેબલ પર જમા થયેલી તેલની વરાળ અને ધૂળને શાંતિથી લૂછી નાખી. તેના એ કામમાં એક એવી સહજતા હતી જે ફક્ત માના હાથમાં જ હોઈ શકે.
"અહીં બેસ, નિરુ." મમ્મીએ દસ વર્ષ પછી પહેલીવાર તેનું એ જૂનું નામ લીધું. નિરવના કાનમાં એ નામ એક અલગ વજન સાથે અથડાયું. ન્યૂયોર્કની ઓફિસોમાં તેને બધા 'નીલ' કહેતા હતા. એ નામ ખૂબ હલકું હતું, જે પવન સાથે ઉડી જાય. પણ આ 'નિરુ' શબ્દમાં જમીનની પકડ હતી.
કિટલીવાળાએ લોખંડના ઝારાથી ગરમાગરમ મેથીના ગોટા તેલમાંથી બહાર કાઢ્યા. તેલ નિતરવાનો અવાજ એ શાંત હાઈવે પર સ્પષ્ટ સંભળાતો હતો. તેણે સ્ટીલની બે નાની થાળીઓમાં ગોટા મૂક્યા. ગોટાનો કોઈ ચોક્કસ આકાર નહોતો, કોઈ ગોળ હતા તો કોઈના ખૂણા નીકળેલા હતા. તેની સાથે બે લીલા તળેલા મરચાં હતા જેના પર મીઠું ભભરાવેલું હતું. કાગળના બે નાના કપમાં ચા રેડવામાં આવી. ચાનો રંગ ઘાટો કથ્થઈ હતો.
થાળી ટેબલ પર આવી ત્યારે તેમાંથી નીકળતી વરાળ નિરવના ચશ્માના કાચ પર જામી ગઈ. તેણે ચશ્મા ઉતારીને ટેબલ પર મૂક્યા. હવે તેની સામેની દુનિયા થોડી ધૂંધળી પણ અસલી દેખાતી હતી. મમ્મીએ એક પ્લેટ તેની તરફ સરકાવી. ગોટાની સુગંધમાં મેથીની કડવાશ અને ચણાના લોટની મીઠાશ ભેગી થયેલી હતી.
નિરવે જમણા હાથની આંગળીઓથી એક ગોટો ઉપાડ્યો. ગોટો અંદરથી ખૂબ ગરમ હતો. તેના અંગૂઠાની ચામડી સહેજ દાઝી, પણ તેણે હાથ પાછો ન લીધો. તેણે અડધો ગોટો તોડ્યો. અંદરથી લીલી મેથીના પાન અને આખા ધાણાના દાણા દેખાયા. તેણે પહેલો બટકું મોંમાં મૂક્યો.
એ જ ક્ષણે હાઈવે પરથી એક મોટો કન્ટેનર ટ્રક ભારે અવાજ સાથે પસાર થયો. તેના પૈડાંથી ઉડેલી ધૂળ હવામાં થોડીવાર માટે સ્થિર થઈ ગઈ. પણ નિરવનું ધ્યાન એ અવાજ પર નહોતો. ગોટાનો સ્વાદ તેના ગળા નીચે ઉતરી રહ્યો હતો. ચણાના લોટની એ ભીની સુગંધ અને મરીનો તીખો સ્વાદ સીધો તેના બાળપણના રસોડામાં પહોંચી ગયો. એ રસોડું જ્યાં ચોમાસાની રાત્રે પતરા પર વરસાદના ટીપાં પડતા અને મમ્મી આવા જ ગોટા બનાવતી.
તેની આંખો આપોઆપ બંધ થઈ ગઈ. ન્યૂયોર્કની મોંઘી રેસ્ટોરન્ટ્સમાં તેણે અનેક પ્રીમિયમ વાનગીઓ ખાધી હતી. સિલ્વરની પ્લેટમાં પીરસાયેલું ચીઝ અને નાજુક વાસણોમાં આવતી કોફી. પણ એ બધી વસ્તુઓમાં પેટ ભરાતું, આત્મા ભૂખ્યો રહેતો. આ એક નાના બટકામાં દસ વર્ષની આખી સફર જાણે રિવર્સ ગીયરમાં ફરી ગઈ.
તેના ગાલ પર એક મોટું આંસુ સરકી આવ્યું. એ આંસુ ગરમ હતું અને ધૂળથી ભરેલા ગાલ પર એક સાફ લીટી બનાવી ગયું. મમ્મી તેની સામે જ જોઈ રહી હતી. તેણે નિરવને રડતો જોઈને કોઈ આશ્ચર્ય ન દર્શાવ્યું. મા જાણી જતી હોય છે કે કયો ઘા કેટલો ઊંડો છે.
નિરવે પ્લેટ નીચે મૂકી દીધી. તેનો હાથ ધ્રૂજતો હતો. તેણે ટેબલ પર પડેલો મમ્મીનો હાથ પકડી લીધો. મમ્મીના હાથની ચામડી હવે કરચલીઓથી ભરાઈ ગઈ હતી. વર્ષો સુધી ઘરના વાસણો માંજીને અને કપડાં ધોઈને તેના નખના ખૂણા સહેજ ઘસાઈ ગયા હતા. નિરવની મોંઘી ઘડિયાળનું સ્ટીલ મમ્મીના કાંડાની સાદી કાચની બંગડીઓ સાથે અથડાયું અને એક ઝીણો અવાજ થયો.
"મા, સાચું કહું તો ત્યાં ડોલર ખૂબ કમાયો, પણ આ સ્વાદ અને તારી મમતા માટે હું દસ વર્ષથી તરસતો હતો." નિરવનો અવાજ ભારે થઈ ગયો હતો. તેના અંગ્રેજી લહેકાના બધા અક્ષરો ક્યાંક હવામાં ઓગળી ગયા હતા. હવે તેનો અવાજ સાદો, ભીનો અને શુદ્ધ ગુજરાતી હતો.
મમ્મીએ કશું જ કહ્યું નહીં. તેણે પોતાની થેલી બાજુમાં મૂકી અને પોતાનો બીજો હાથ નિરવના હાથ પર મૂકી દીધો. તેના હાથની હૂંફ નિરવના આખા શરીરમાં પ્રસરી ગઈ. એ હૂંફમાં કોઈ સવાલ નહોતો કે 'દસ વર્ષ કેમ ન આવ્યો?' કે 'ફોન કેમ ઓછા કરતો હતો?' તેમાં બસ એક જ ખાતરી હતી કે 'તું આવી ગયો, એટલે બધું આવી ગયું.'
લીમડાના પાંદડાઓમાંથી ગળાઈને આવતો તડકો ટેબલ પર પડતો હતો. કિટલીવાળાએ લોખંડના ચીપિયાથી કોલસા સહેજ સરખા કર્યા, જેમાંથી થોડા તણખા હવામાં ઉડ્યા અને શાંત થઈ ગયા. નિરવે ચાનો કપ હાથમાં લીધો. માટીના કુલ્હડ જેવો જ એ કાગળનો કપ હતો, પણ તેની ગરમી સીધી હથેળીમાં ઉતરી રહી હતી. તેણે ચાનો એક ઘૂંટડો ભર્યો. આદુનો તીખો અને ખાંડનો ગળ્યો સ્વાદ તેની જીભ પર લાંબા સમય સુધી રહ્યો.
"હજુ એક પ્લેટ મંગાવું?" મમ્મીએ ધીમેથી પૂછ્યું. તેનો અવાજ સવારના ભજન જેવો શાંત હતો.
"હા, મા. આજે ધરાઈને ખાવું છે." નિરવે પોતાના રૂમાલથી આંખો સાફ કરતા કહ્યું. તેના ચહેરા પર હવે એક અજીબ શાંતિ હતી. દસ વર્ષનો જે થાક અને તણાવ તેના ખભા પર જામી ગયો હતો, તે આ હાઈવેની કિટલી પર ઓગળી રહ્યો હતો.
ડ્રાઈવર ગાડીની પાસે ઊભો ઊભો આ બધું જોઈ રહ્યો હતો. તેણે પણ હસતા હસતા કિટલીવાળા પાસે ચા માંગી. હાઈવે પર ગાડીઓની અવરજવર ચાલુ જ હતી. લોકો પોતપોતાની મંઝિલ તરફ દોડી રહ્યા હતા. પણ આ એક નાના ટેબલ પર સમય જાણે થંભી ગયો હતો.
નિરવે બીજો ગોટો ઉપાડ્યો અને આ વખતે તેણે મમ્મીના મોં પાસે ધર્યો. મમ્મીએ હસીને નાનો બટકું લીધો. વર્ષોનો જે ખાલીપો બંને વચ્ચે હતો, તે આ નાની કિટલીના ટેબલ પર પૂરો થઈ ગયો હતો. નિરવને સમજાયું કે દુનિયામાં સૌથી પ્રીમિયમ વસ્તુ કોઈ મોંઘી હોટેલમાં નથી મળતી, તે માના હાથના સ્વાદમાં અને વતનની ધૂળમાં જ હોય છે. તેઓ ગાડી તરફ પાછા વળ્યા ત્યારે નિરવના પગ જમીન પર વધુ મજબૂતાઈથી પડી રહ્યા હતા.