"આ ખુરશી પર કોઈ નહીં બેસે" દાદીએ વર્ષો પહેલાં કહ્યું હતું, પણ એક દિવાળીએ એ ખુરશી પર કોઈ આવીને બેઠું તો...

દર વર્ષે દિવાળીના દિવસે ભટ્ટ પરિવારના ઘરમાં એક જ વાત જરૂર થતી.

બધા લોકો નવા કપડાં પહેરીને આંગણામાં ભેગા થતા અને પરિવારનો એક ફોટો પડાવતાં.

દાદી ગૌરીબેન ખુરશી પર બેસતા. તેમની બાજુમાં દીકરાઓ, વહુઓ, પૌત્રો અને પૌત્રીઓ ઊભા રહેતા.

પણ એ ફોટામાં એક વાત દર વર્ષે સરખી રહેતી.

ગૌરીબેનની જમણી બાજુની એક ખુરશી હંમેશા ખાલી રહેતી.

કોઈ એ ખુરશી પર બેસતું નહીં.

ફોટો પડાવનાર માણસ પણ જાણતો હતો કે એ ખુરશી ખાલી રાખવાની છે.

પહેલા તો ઘરના બાળકોને આ વાતમાં કોઈ રસ નહોતો.

પણ જેમ જેમ પૌત્રો મોટા થયા તેમ તેમને આશ્ચર્ય થવા લાગ્યું.

નાનકડો વિહાન એક વખત ફોટો પડાવતી વખતે એ ખુરશી પર બેસવા ગયો હતો.

ગૌરીબેને તરત કહ્યું, "બેટા, ત્યાં નહીં."

વિહાને પૂછ્યું, "કેમ?"

"એ ખુરશી ખાલી રહેવા દે."

"પણ કેમ?"

ગૌરીબેને કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં.

તેમણે ફક્ત કહ્યું, "ફોટો પાડાવાનો છે, જલ્દી આવ."

વિહાન નીચે ઊતરી ગયો.

પણ તેના મનમાં પ્રશ્ન રહી ગયો.

આગલા વર્ષે તેની બહેન રિદ્ધિએ પણ એ જ વાત પૂછેલી.

"દાદી, આ ખુરશી કોણ માટે છે?"

ગૌરીબેન થોડા સમય સુધી ખુરશી તરફ જોતા રહ્યા.

પછી કહ્યું, "એક દિવસ તમને બધું કહીશ."

"આજે કેમ નહીં?"

"આજે નહીં."

આ જવાબ પછી બાળકોને વધુ ઉત્સુકતા થવા લાગી.

ઘરમાં કોઈને પણ એ ખુરશી વિશે વાત કરવી ગમતી નહોતી.

પૌત્રો પોતાના માતા-પિતાને પૂછે તો જવાબ મળતો, "દાદીને પૂછો."

દાદીને પૂછે તો, "મોટા થાઓ પછી સમજાશે."

આખરે એક વર્ષ દિવાળી પછી વિહાન અને રિદ્ધિએ નક્કી કર્યું કે હવે દાદી પાસેથી જવાબ લીધા વગર રહેવું નહીં.

તે રાત્રે બંને દાદીના રૂમમાં ગયા.

ગૌરીબેન જૂના ફોટા ગોઠવી રહ્યા હતા.

વિહાને પૂછ્યું, "દાદી, હવે તો કહો."

ગૌરીબેને ચશ્મા ઉતાર્યા.

"શું?"

"એ ખાલી ખુરશી."

રિદ્ધિ પણ બોલી, "દર વર્ષે એ જ ખુરશી કેમ ખાલી રાખો છો?"

ગૌરીબેનના હાથમાં રહેલો ફોટો અટકી ગયો.

તેમણે બંનેને પોતાની પાસે બેસાડ્યા.

થોડીવાર સુધી તેઓ કંઈ બોલ્યા નહીં.

પછી ધીમેથી કહ્યું, "એ ખુરશી એક માણસની રાહ જુએ છે."

વિહાને પૂછ્યું, "કોણની?"

ગૌરીબેને જૂના કબાટમાંથી એક આલ્બમ કાઢ્યો.

આલ્બમના પહેલા પાનાં પર પરિવારનો ઘણો જૂનો ફોટો હતો.

એ ફોટામાં ચાર યુવાન ભાઈઓ ઊભા હતા.

ગૌરીબેને એક માણસ તરફ આંગળી કરી.

"આ મારા મોટા દીકરા અજય."

બંને બાળકોએ ફોટો નજીકથી જોયો.

"આ અજય કાકા છે?"

ગૌરીબેને માથું હલાવ્યું.

"હા."

"પણ અમે તો ક્યારેય એમને જોયા નથી."

"એટલે જ તો આ ખુરશી ખાલી છે."

વિહાને ફરી પૂછ્યું, "એ ક્યાં રહે છે?"

ગૌરીબેનની આંખોમાં પાણી આવી ગયું.

"હવે ક્યાંય નથી."

બંને બાળકો ચૂપ થઈ ગયા.

ગૌરીબેને ધીમેથી વાત શરૂ કરી.

ત્રીસ વર્ષ પહેલાં અજય ઘરમાં સૌથી મોટો દીકરો હતો.

તે ખૂબ જવાબદાર હતો.

પિતાના ધંધામાં પણ મદદ કરતો.

બાકીના ભાઈઓને ભણાવ્યા હતા.

ઘરમાં કોઈ મુશ્કેલી આવે તો અજય આગળ રહેતો.

પણ અજયનો સ્વભાવ થોડો કડક હતો.

તે દરેક વાતમાં શિસ્ત રાખવા માગતો.

તેનો નાનો ભાઈ મહેશ તેનાથી ઘણી બાબતોમાં અલગ હતો.

મહેશને ધંધા કરતાં પોતાની રીતે કંઈક કરવું હતું.

બંને ભાઈઓ વચ્ચે ઘણી વખત નાની મોટી બોલાચાલી થતી.

એક દિવસ ઘરમાં મિલકત અને ધંધાની વાતને લઈને મોટો ઝઘડો થયો.

પિતાના મૃત્યુ પછી ધંધાની જવાબદારી કોની રહેશે એ મુદ્દે વાત વધી ગઈ.

અજયે કહ્યું હતું, "આ ઘર અને ધંધો બધાનો છે. કોઈ એક માણસ પોતાની મરજીથી નિર્ણય નહીં લે."

મહેશે ગુસ્સામાં કહ્યું, "તમે હંમેશા મોટાભાઈ હોવાનો હક જ બતાવો છો."

આ વાત અજયને ખૂબ લાગી.

બંને વચ્ચે બોલાચાલી વધી.

ઘરના બીજા લોકો રોકવા આવ્યા.

પણ વર્ષોથી દબાયેલી ઘણી વાતો એ દિવસે બહાર આવી ગઈ.

મહેશે ગુસ્સામાં એક એવી વાત કહી દીધી જે પછી આખા પરિવારને પસ્તાવો થયો.

"તમારા વગર પણ આ પરિવાર ચાલી શકે છે."

અજય થોડા સમય સુધી મહેશને જોતો રહ્યો.

પછી તેણે ઘરમાંથી પોતાની બેગ લીધી.

ગૌરીબેને તેને રોક્યો.

"અજય, ગુસ્સામાં ક્યાં જાય છે?"

અજયે કહ્યું, "મા, આજે મને લાગે છે કે મારી જરૂર કોઈને નથી."

ગૌરીબેન રડી પડી.

"એવું ન બોલ."

પણ અજય નીકળી ગયો.

એ દિવસ પછી તેણે પરિવાર સાથેનો સંપર્ક લગભગ બંધ કરી દીધો.

પહેલા થોડા મહિનાઓ સુધી ગૌરીબેન તેની ખબર લેવાનો પ્રયત્ન કરતા.

પત્ર લખતા.

પરિચિત લોકો દ્વારા સંદેશ મોકલતા.

પણ અજય પાછો આવતો નહીં.

સમય પસાર થતો ગયો.

એક વર્ષ.

પાંચ વર્ષ.

દસ વર્ષ.

પરિવારમાં બાળકો મોટા થઈ ગયા.

લગ્ન થયા.

ઘરમાં નવા લોકો આવ્યા.

પણ અજયનું નામ ધીમે ધીમે ઓછું થતું ગયું.

કોઈ તેનો ઉલ્લેખ કરે તો વાત બદલી નાખવામાં આવતી.

ગૌરીબેનને ક્યારેક પૂછવામાં આવતું, "હવે પણ તેની રાહ જુઓ છો?"

તેઓ કહેતા, "દીકરો છે."

બસ એટલું જ.

ત્રીસ વર્ષ પહેલાં થયેલો ઝઘડો ધીમે ધીમે પરિવારના લોકો માટે જૂની વાત બની ગયો.

પણ ગૌરીબેન માટે નહોતો.

દર વર્ષે પરિવારનો ફોટો પડાવવાનો દિવસ આવે ત્યારે તેઓ એક ખુરશી મૂકી દેતા.

કોઈ પૂછે તો કહેતા, "ખાલી રહેવા દો."

વિહાને પૂછ્યું, "પણ દાદી, અજય કાકા પાછા કેમ ન આવ્યા?"

ગૌરીબેને કહ્યું, "કદાચ અહંકાર હતો."

થોડીવાર પછી ઉમેર્યું, "કદાચ દુઃખ વધારે હતું."

"તમારે એમને ફોન કેમ ન કર્યો?"

"કર્યો હતો."

"પછી?"

"ઘણી વાર."

"એમણે ઉઠાવ્યો?"

ગૌરીબેને માથું હલાવ્યું.

"પછી એક દિવસ ખબર આવી કે અજય બીમાર છે."

ઘરમાં ફરી શાંતિ થઈ.

ગૌરીબેને આગળ કહ્યું.

"અમે ત્યાં પહોંચ્યા ત્યાં સુધી ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું."

અજય એક નાના શહેરમાં રહેતો હતો.

તેનું પોતાનું ઘર હતું.

લગ્ન થયા હતા, પણ પત્ની ઘણા વર્ષ પહેલાં જતી રહી હતી.

તેમને એક દીકરો હતો.

નામ આરવ.

આરવ ત્યારે નાનો હતો.

અજયે તેને એકલો ઉછેર્યો હતો.

જ્યારે ગૌરીબેન અને મહેશ ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે અજય હોસ્પિટલમાં હતો.

ગૌરીબેન તેના પલંગ પાસે બેઠા.

ત્રીસ વર્ષમાં પહેલી વાર તેઓ પોતાના દીકરાની નજીક હતા.

અજયે આંખો ખોલી.

"મા."

ગૌરીબેન રડી પડ્યા.

"અજય, ઘરે ચાલ."

અજય હળવું હસ્યો.

"હવે કદાચ નહીં."

ગૌરીબેને તેનો હાથ પકડી લીધો.

"તને ગુસ્સો છે?"

અજયે માથું હલાવ્યું.

"હવે નથી."

થોડા સમય પછી તેણે કહ્યું, "પણ એક વાત છે."

"શું?"

"મને ખબર છે કે મેં પણ ખોટું કર્યું હતું."

ગૌરીબેન કંઈ બોલ્યા નહીં.

અજયે આગળ કહ્યું, "એ દિવસે હું ગુસ્સામાં ઘર છોડીને ગયો. પછી પાછો આવવાની હિંમત ન થઈ."

"શા માટે?"

"દર વર્ષે લાગતું કે હવે જઈશ. પણ પછી વિચારતો કે બધાને મારી જરૂર નથી."

ગૌરીબેનના આંસુ રોકાતા નહોતા.

અજયે ધીમેથી કહ્યું, "મા, મને ખબર હતી કે તમે રાહ જુઓ છો."

"તો પાછો કેમ ન આવ્યો?"

"અહંકાર."

પછી તેણે લાંબો શ્વાસ લીધો.

"અને શરમ."

ગૌરીબેને તેનો હાથ મજબૂત પકડ્યો.

અજયે થોડા સમય પછી કહ્યું, "મારા ગયા પછી જો ક્યારેય આખો પરિવાર એક સાથે ફોટો પડાવે તો એક ખુરશી ખાલી રાખજો."

ગૌરીબેન ચોંક્યા.

"શા માટે?"

"એમ ન માનતા કે એ ખુરશી મારી છે."

"તો?"

"એ ખુરશી એ દિવસની યાદ માટે રાખજો, જ્યારે આપણે એકબીજાને ગુમાવ્યા હતા."

ગૌરીબેન રડતાં બોલ્યાં, "હું તને માફ કરું છું."

અજયે કહ્યું, "મને પણ માફ કરજો."

એ તેમની છેલ્લી વાતોમાંની એક હતી.

અજય થોડા દિવસ પછી મૃત્યુ પામ્યો.

ગૌરીબેન પાછા ઘરે આવ્યા.

તેમણે પરિવારને બધું કહ્યું નહોતું.

માત્ર એટલું કહ્યું હતું, "હવે પછી એક ખુરશી ખાલી રહેશે."

આ સાંભળીને વિહાન અને રિદ્ધિ બંનેની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

વિહાને પૂછ્યું, "દાદી, તો તમે બધાને માફ કરી દીધા હતા?"

ગૌરીબેને કહ્યું, "હા."

"મહેશ કાકાએ પણ?"

"એણે પણ."

"તો પછી આરવ ક્યારેય આવ્યો નહીં?"

ગૌરીબેન થોડું સ્મિત કર્યું.

"એ જ વાત તો બાકી છે."

અજયના મૃત્યુ પછી આરવ સાથે થોડો સંપર્ક રહ્યો હતો.

પણ તે પોતાના પિતાના મૃત્યુ પછી પરિવારથી દૂર જ રહ્યો.

તેને બાળપણથી માત્ર એટલું ખબર હતું કે તેના પિતાનો પરિવાર સાથે મોટો ઝઘડો થયો હતો.

તેને આખી વાત ખબર નહોતી.

ગૌરીબેન દર વર્ષે આરવને સંદેશ મોકલતા.

"દિવાળીએ આવજે."

જવાબ ક્યારેક આવતો.

"હમણાં શક્ય નથી."

પછી ઘણા વર્ષો સુધી કોઈ જવાબ ન આવ્યો.

એક દિવાળી આવી.

પરિવાર ફરી ભેગો થયો.

ઘર સજાવાયું.

નવા કપડાં આવ્યા.

મીઠાઈ બની.

ફોટો પડાવવાનો સમય આવ્યો.

આ વખતે ગૌરીબેન બહુ થાકી ગયેલા લાગતા હતા.

તેમણે ખુરશી ગોઠવી.

એ જ ખુરશી.

બધા લોકો પોતાની જગ્યાએ ઊભા થયા.

ત્યારે દરવાજા પર અવાજ આવ્યો.

"દાદી."

ગૌરીબેન અચાનક ઊભા થઈ ગયા.

દરવાજા પાસે એક માણસ ઊભો હતો.

ઉંમર લગભગ ચાલીસની.

હાથમાં નાનું બેગ.

આંખોમાં સંકોચ.

ગૌરીબેન થોડા સમય સુધી તેને જોતા રહ્યા.

પછી ધીમેથી બોલ્યા, "આરવ?"

તે આગળ આવ્યો.

"હા."

ગૌરીબેન તેની પાસે ગઈ.

કોઈએ કંઈ કહ્યું નહીં.

આરવે દાદીના પગે હાથ મૂક્યો.

ગૌરીબેને તેને ઊભો કર્યો અને ગળે લગાવી લીધો.

ઘરમાં બેઠેલા બધા લોકોની આંખોમાં પાણી આવી ગયું.

થોડીવાર પછી આરવે ખાલી ખુરશી તરફ જોયું.

"આ મારા પપ્પા માટે છે?"

ગૌરીબેને કહ્યું, "હા."

આરવે પૂછ્યું, "ત્રીસ વર્ષથી?"

"હા."

તે ખુરશી પાસે ગયો.

પણ તરત બેઠો નહીં.

તેના હાથ ખુરશીની પીઠ પર હતા.

"દાદી, હું અહીં બેસી શકું?"

ગૌરીબેનની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા.

"આ ખુરશી માટે જ તો રાહ જોઈ હતી."

આરવ ધીમેથી બેસી ગયો.

ફોટો પાડનાર માણસે કેમેરો તૈયાર કર્યો.

પણ આ વખતે એક અજબ વાત થઈ.

ગૌરીબેન ઊભા થયા અને આરવની બાજુમાં જઈને બેસી ગયા.

તેમણે તેનો હાથ પકડી લીધો.

બધા લોકો એકબીજાની નજીક આવી ગયા.

ફોટો પડાયો.

ત્રીસ વર્ષ પછી એ ખુરશી ખાલી નહોતી.

ફોટો પડ્યા પછી આરવે દાદીને કહ્યું, "મને મારા પપ્પા વિશે બધું ખબર નહોતું."

ગૌરીબેને કહ્યું, "હવે ખબર પડી જશે."

આરવે પૂછ્યું, "તમે મને ક્યારેય ખરાબ વાત કેમ ન કહી?"

"કારણ કે તું તેનો દીકરો છે."

"પણ તેઓએ પરિવાર છોડ્યો હતો."

ગૌરીબેન બોલ્યા, "કોઈ માણસની એક ભૂલથી આખી વ્યક્તિને નક્કી કરી શકાતી નથી."

આરવે આંખો નીચે કરી.

"મારે આવવામાં બહુ મોડું કરી દીધું."

ગૌરીબેને તેનો હાથ દબાવ્યો.

"મોડું થયું છે. પણ ખુરશી હજુ હતી."

આરવ હસ્યો.

એ દિવસે પહેલી વાર પરિવારના નવા ફોટામાં એક ખુરશી ખાલી નહોતી.

પણ એ ફોટામાં માત્ર એક માણસ બેઠો નહોતો.

ત્રીસ વર્ષથી અટકેલી એક વાત પણ ત્યાં આવીને બેસી હતી.

માફી.

ઘરના એક ખૂણામાં ગૌરીબેને જૂના ફોટા મૂક્યા.

નવો ફોટો તેમણે સૌથી આગળ રાખ્યો.

આરવે પૂછ્યું, "દાદી, હવે દર વર્ષે ફોટો પડાવવો પડશે ને?"

ગૌરીબેન હસ્યાં.

"હા."

"અને ખુરશી?"

ગૌરીબેને કહ્યું, "હવે કોઈ ખાલી નહીં રાખે."

આરવે હળવું સ્મિત કર્યું.

"પપ્પાને કદાચ આ જ જોઈતું હતું."

ગૌરીબેને કહ્યું, "હા. તેમને પાછા આવવું નહોતું મળ્યું. પણ પરિવાર પાછો ભેગો થાય એ તેમને જરૂર ગમ્યું હોત."

બધા લોકો ફરી એકવાર સાથે બેઠા.

કોઈએ જૂના ઝઘડાની વાત ન કરી.

કોઈએ પૂછ્યું નહીં કે કોણ સાચું હતું અને કોણ ખોટું.

એ દિવસે બધાએ ફક્ત એક વાત સમજી.

કેટલાક ઝઘડામાં જીતનાર કોઈ હોતું નથી.

વર્ષો સુધી એકબીજાથી દૂર રહેલા લોકો ઘણી વખત એ વાત ભૂલી જાય છે કે સંબંધમાં સૌથી મોટી જરૂર સાચા સાબિત થવાની નથી, પાછા મળવાની હોય છે.

અને ક્યારેક માફી માટે કોઈ મોટો પ્રસંગ પણ જરૂરી નથી.

એક ખુરશી પૂરતી હોય છે.

જો કોઈએ તેને વર્ષો સુધી ખાલી રાખી હોય તો તેનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં કોઈ આવવાનું નથી.

ક્યારેક એનો અર્થ એટલો જ હોય છે કે કોઈ વ્યક્તિએ મનમાં હજુ દરવાજો બંધ કર્યો નથી.

"જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો."