પૌત્ર બધાને કહેતો કે કોર્ટમાં દાદાએ એક પણ કેસ હાર્યો નથી, દાદાએ એક વખત પૌત્રને કહ્યું...

ગામમાં રઘુનાથદાદાને બધા ખૂબ માન આપતા હતા.

ઉંમર સિત્તેરની આસપાસ હતી. નિવૃત્ત થયા પછી તેઓ પોતાના જૂના ઘરમાં રહેતા અને સવાર-સાંજ ઓટલા પર બેસતા.

ગામના લોકો જાણતા હતા કે દાદા કોર્ટમાં મોટા અધિકારી હતા. પણ તેમણે ક્યારેય પોતાના કામની વાત કરી નહોતી.

કોઈ પૂછે, "દાદા, તમે ખરેખર જજ હતા?"

તેઓ હસીને કહેતા, "હતો."

"કેટલા વર્ષ?"

"ઘણા."

"કેટલા કેસ કર્યા?"

"એ તો હવે યાદ નથી."

અને વાત પૂરી.

તેમનો પૌત્ર મિતુલ દાદા પર બહુ ગર્વ કરતો.

તેને ગામમાં કોઈ પણ પૂછે કે, "તારા દાદા શું કરતા હતા?"

તો મિતુલ છાતી ફુલાવીને કહેતો, "મારા દાદા જજ હતા. એમણે આખી કારકિર્દીમાં એક પણ કેસ હાર્યો નહોતો."

એક દિવસ ગામના મંદિરની બહાર કેટલાક લોકો બેઠા હતા.

મિતુલ ત્યાંથી પસાર થયો.

એક કાકાએ તેને રોક્યો.

"મિતુલ, તારા દાદા ખરેખર બહુ મોટા જજ હતા?"

મિતુલ તરત બોલ્યો, "હા. એમના કોઈ કેસમાં ખોટો નિર્ણય આવ્યો જ નહોતો."

આ વાત રઘુનાથદાદાના કાને પડી.

તેઓ થોડે દૂર ઊભા હતા.

ઘરે પાછા આવ્યા પછી તેમણે મિતુલને બોલાવ્યો.

"તમે આજે શું કહ્યું?"

મિતુલે હસીને કહ્યું, "તમારા વિશે જ કહ્યું."

"શું કહ્યું?"

"કે તમે ક્યારેય કેસ હાર્યા નહીં."

રઘુનાથદાદા થોડા સમય સુધી પૌત્રને જોતા રહ્યા.

પછી ધીમેથી બોલ્યા, "એ વાત સાચી નથી."

મિતુલ ચોંકી ગયો.

"કેમ?"

દાદાએ કહ્યું, "હું એક સૌથી મહત્વનો કેસ હારી ગયો હતો."

મિતુલને લાગ્યું કે દાદા મજાક કરી રહ્યા છે.

"તમે?"

"હા."

"પણ તમે તો હંમેશા સાચો નિર્ણય કરતા હતા."

દાદાએ ખુરશી પાસેની નાની લાકડાની પેટી ખોલી.

અંદર જૂના કાગળો હતા.

તેમણે એક ફાઈલ બહાર કાઢી.

ફાઈલના કાગળો પીળા પડી ગયા હતા.

દાદાએ ફાઈલ ટેબલ પર મૂકી.

"આ કેસ છે."

મિતુલ સામે બેસી ગયો.

"કયો કેસ?"

દાદાએ કહ્યું, "મારી જિંદગીનો સૌથી મોટો પાઠ."

વર્ષો પહેલાં રઘુનાથદાદા યુવાન જજ હતા.

તેમની કોર્ટમાં એક ગંભીર કેસ આવ્યો હતો.

ગામની નજીક રહેતા શંકર નામના એક ગરીબ માણસ પર આરોપ હતો કે તેણે પોતાના માલિકના ઘરમાંથી મોટી રકમ ચોરી કરી હતી.

શંકર સામાન્ય માણસ હતો.

દિવસે મજૂરી કરતો.

ઘરે પત્ની અને બે નાના બાળકો હતા.

પોલીસે તેને પકડી લીધો હતો.

તે સતત કહેતો હતો, "મેં ચોરી નથી કરી."

પણ કેસમાં કેટલાક પુરાવા હતા.

પૈસાની થેલી તેના ઘરમાંથી મળી હતી.

એક માણસે કહ્યું હતું કે તેણે શંકરને ઘટનાની રાત્રે માલિકના ઘરની આસપાસ જોયો હતો.

અને એક કાગળ પર શંકરની સહી જેવી સહી હતી.

સરકારી વકીલે મજબૂત દલીલ કરી.

શંકર પાસે મોટો વકીલ રાખવાના પૈસા નહોતા.

તેને મળેલો વકીલ કેસ માટે પૂરતો સમય આપી શક્યો નહોતો.

યુવાન રઘુનાથદાદાએ બધા પુરાવા જોયા.

કાયદા મુજબ તેમને જે દેખાતું હતું એના આધારે નિર્ણય આપવાનો હતો.

તેમણે શંકરને દોષિત ઠેરવ્યો.

શંકરને જેલની સજા થઈ.

કોર્ટરૂમમાં શંકરની પત્ની રડી રહી હતી.

શંકર દાદા તરફ જોઈને ફક્ત એટલું બોલ્યો હતો, "સાહેબ, મેં નથી કર્યું."

દાદાએ ત્યારે કશું કહ્યું નહોતું.

તેમણે કાયદા પ્રમાણે નિર્ણય આપ્યો હતો.

કેસ પૂરો થઈ ગયો.

બીજા કેસો આવ્યા.

બીજા લોકો આવ્યા.

જીવન આગળ વધતું ગયું.

થોડા વર્ષ પછી રઘુનાથદાદાની કોર્ટમાં એક નવો માણસ આવ્યો.

તે વ્યક્તિ એક જૂના કેસ વિશે માહિતી શોધી રહ્યો હતો.

તે જ કેસ હતો.

શંકરનો.

રઘુનાથદાદાએ પૂછ્યું, "હવે શું થયું?"

માણસે કહ્યું, "સાહેબ, એ કેસમાં કંઈક ખોટું થયું હતું."

દાદા ચોંકી ગયા.

"શું?"

માણસે કેટલાક જૂના કાગળો બતાવ્યા.

માલિકના ઘરના હિસાબમાં એક બીજી નોંધ મળી હતી.

ચોરીના પૈસા શંકરના ઘરે મળ્યા હતા, પરંતુ તે પૈસા શંકરના નહોતા.

હકીકતમાં માલિકના પોતાના માણસે પૈસા છુપાવ્યા હતા.

પણ એ વાતનો પુરાવો કોર્ટમાં ક્યારેય રજૂ થયો નહોતો.

એક સાક્ષીએ પણ પાછળથી સ્વીકાર્યું કે તેને દબાણ કરીને નિવેદન અપાવવામાં આવ્યું હતું.

દાદાએ જૂની ફાઈલ ફરીથી મંગાવી.

તેમણે દરેક કાગળ વાંચ્યો.

પછી એક વાત તેમની નજરે પડી.

એક મહત્વનો પુરાવો પોલીસ પાસે આવ્યો હતો.

પણ તે કોર્ટમાં રજૂ થયો જ નહોતો.

રઘુનાથદાદા લાંબા સમય સુધી પોતાની ખુરશીમાં બેઠા રહ્યા.

તેમણે કાયદો તોડ્યો નહોતો.

તેમણે જે પુરાવા તેમની સામે મૂકવામાં આવ્યા હતા, એના આધારે નિર્ણય આપ્યો હતો.

પણ એક નિર્દોષ માણસ જેલમાં ગયો હતો.

અને સૌથી ખરાબ વાત એ હતી કે તેને ત્યારે વિશ્વાસ હતો કે ન્યાયાલય તેની વાત સાંભળશે.

દાદાએ તરત તપાસ શરૂ કરી.

પણ ઘણો સમય વીતી ગયો હતો.

શંકરની સજા પૂરી થવામાં આવી હતી.

જ્યારે શંકર બહાર આવ્યો ત્યારે તેના બાળકો મોટા થઈ ગયા હતા.

તેની પત્ની બીમાર પડી હતી.

તેનું કામ છૂટી ગયું હતું.

ગામમાં લોકો તેને વર્ષો સુધી ચોર તરીકે ઓળખતા રહ્યા હતા.

રઘુનાથદાદા શંકરને મળવા ગયા.

શંકર તેમને જોઈને થોડા સમય સુધી ચૂપ રહ્યો.

પછી બોલ્યો, "સાહેબ, તમે આવ્યા?"

દાદાએ કહ્યું, "મને માફ કરજો."

શંકરે કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.

થોડીવાર પછી તેણે કહ્યું, "તમે તો કાયદા પ્રમાણે કર્યું હતું."

આ શબ્દો દાદાના મનમાં વર્ષો સુધી રહ્યા.

કારણ કે એ માણસ જ તેમને સમજાવી રહ્યો હતો કે તેઓ દોષિત નથી.

પણ દાદાને પોતાના મનમાં ખબર હતી કે કંઈક ખૂબ મોટું ખોટું થયું હતું.

તેમણે શંકરના પરિવારને કાયદાકીય મદદ અપાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

પછી તેમને સમજાયું કે ગરીબ માણસ પાસે સારો વકીલ ન હોય તો કાયદો કાગળ પર સમાન હોવા છતાં પરિણામ સમાન રહેતું નથી.

આ વાત તેમના મનમાં બેસી ગઈ.

એ દિવસ પછી રઘુનાથદાદાનો કામ કરવાનો ઢંગ બદલાઈ ગયો.

તેઓ દરેક કેસમાં વધુ સવાલ પૂછવા લાગ્યા.

ગરીબ આરોપી હોય તો પૂછતા કે તેને યોગ્ય વકીલ મળ્યો છે કે નહીં.

કોઈ વ્યક્તિ પોતાના હક માટે કોર્ટમાં આવી હોય અને પૈસા ન હોય તો તેઓ તેને કાયદાકીય સહાય ક્યાંથી મળી શકે એ સમજાવતા.

ક્યારેક પોતાના ઓળખીતાઓને ફોન કરીને સારો વકીલ શોધી આપતા.

કોઈ વૃદ્ધને કાગળ સમજાતો ન હોય તો તેને સમજાવતા.

કોઈ મહિલાને પોતાના અધિકારની ખબર ન હોય તો તેને યોગ્ય જગ્યાએ મોકલતા.

તેમણે ક્યારેય આ વાતનો પ્રચાર કર્યો નહીં.

લોકોને લાગતું કે રઘુનાથદાદા ફક્ત પોતાના કામમાં કડક છે.

પણ દાદા પોતે જાણતા હતા કે તેઓ શા માટે આવું કરતા હતા.

તેમને ડર હતો કે ક્યાંક ફરી કોઈ શંકર તેમની સામે ઊભો ન રહે.

વર્ષો પછી તેઓ નિવૃત્ત થયા.

ગામમાં પાછા આવ્યા.

લોકોએ ઘણી વાર પૂછ્યું, "દાદા, તમારી કારકિર્દીમાં સૌથી મોટો કેસ કયો?"

તેઓ હંમેશા વાત બદલી નાખતા.

કારણ કે તેમને પોતાની જીત યાદ નહોતી રાખવી.

તેમને પોતાની ભૂલ યાદ રાખવી હતી.

મિતુલ આ બધું સાંભળીને શાંત બેઠો હતો.

તેણે ધીમેથી પૂછ્યું, "દાદા, તમને તો પછી પણ એ કેસમાં કાયદા પ્રમાણે જ નિર્ણય આપ્યો હતો ને?"

"હા."

"તો પછી તમે તમારી જાતને કેમ દોષ આપો છો?"

દાદાએ પૌત્ર તરફ જોયું.

"કારણ કે કાયદા પ્રમાણે નિર્ણય આપવો અને ન્યાય થવો, બંને હંમેશા એક જ વસ્તુ નથી."

મિતુલ કંઈ બોલ્યો નહીં.

દાદાએ ફાઈલમાંથી એક જૂનો કાગળ કાઢ્યો.

"આ શંકરની પત્નીએ મને વર્ષો પછી મોકલેલો કાગળ છે."

મિતુલે વાંચ્યો.

એમાં લખ્યું હતું કે શંકર બહાર આવ્યા પછી ફરી મજૂરી કરવા લાગ્યા હતા.

પોતાના બાળકોને ભણાવ્યા હતા.

અને એક દિવસ પોતાના દીકરાને કહ્યું હતું કે કોર્ટથી ડરવું નહીં, પરંતુ કોર્ટમાં જતાં પહેલાં સાચો માણસ તમારી વાત સાંભળે એ જરૂરી છે.

મિતુલે કાગળ પાછો આપ્યો.

"દાદા, તમે પછી શંકર માટે શું કર્યું?"

દાદાએ કહ્યું, "જે કરી શક્યો એટલું."

"એટલે?"

"તેના બાળકોના ભણતર માટે મદદ કરી. તેને કાયદાકીય બાબતમાં જે નુકસાન થયું હતું એમાં મદદ કરી. અને મારી આખી કારકિર્દીમાં ગરીબ માણસને સારો વકીલ મળે એ માટે જે કરી શક્યો એ કર્યું."

મિતુલ થોડા સમય સુધી ચૂપ રહ્યો.

પછી બોલ્યો, "પણ દાદા, તમે ક્યારેય કોઈને આ વાત કહી કેમ નહીં?"

દાદા હસ્યા.

"જો હું આ વાત કહીને લોકો પાસેથી માન માગું તો એ પણ એક પ્રકારનો સ્વાર્થ છે."

"તો તમને ડર ક્યારેય લાગ્યો નહીં કે લોકો તમને સામાન્ય જજ સમજશે?"

"મિતુલ, માણસે પોતાની ઊંચાઈ બીજાને બતાવવા માટે ઊભો થવું ન જોઈએ."

મિતુલ દાદાની સામે જોઈ રહ્યો હતો.

એ દિવસ પછી તેણે ગામમાં દાદા વિશે બોલવાનું બંધ કરી દીધું.

થોડા દિવસ પછી ગામમાં એક ગરીબ ખેડૂતનો જમીનનો ઝઘડો થયો.

તેને ખબર નહોતી કે શું કરવું.

મિતુલ તેને લઈને દાદા પાસે આવ્યો.

દાદાએ આખી વાત સાંભળી.

પછી કહ્યું, "તારે એક સારો વકીલ જોઈએ."

ખેડૂતે કહ્યું, "પણ મારા પાસે પૈસા નથી."

દાદાએ કહ્યું, "એટલા માટે કાયદો ગરીબ માણસ માટે બંધ થતો નથી."

તેમણે એક વકીલનો નંબર આપ્યો.

ખેડૂત ચાલ્યો ગયો.

મિતુલે દાદાને પૂછ્યું, "તમે હજુ પણ આ બધું કરો છો?"

દાદાએ હસીને કહ્યું, "હવે જજ નથી. પણ માણસ તો છું."

થોડા મહિનાઓ પછી દાદાની તબિયત ખરાબ થવા લાગી.

એક સાંજે મિતુલ તેમના ઓટલા પર બેઠો હતો.

દાદાએ કહ્યું, "મારી એક વાત યાદ રાખજે."

"કઈ?"

"સત્તા મળે ત્યારે પોતાની ભૂલની શક્યતા ક્યારેય ભૂલતો નહીં."

મિતુલે માથું હલાવ્યું.

દાદાએ આગળ કહ્યું, "જે માણસ પાસે નિર્ણય લેવાની શક્તિ હોય છે, એ જો માને કે હું ક્યારેય ખોટો હોઈ જ ન શકું, તો એ માણસથી સૌથી મોટો ખતરો ઊભો થાય છે."

"પણ દાદા, તમે તો આખી જિંદગી એ જ શીખ્યા."

"હા."

"એટલે જ તમે ક્યારેય તમારા કેસની વાત નથી કરતા?"

દાદા હસ્યા.

"મારી સૌથી મોટી જીત કોઈ કેસ જીતવામાં નહોતી."

"તો?"

"મારી સૌથી મોટી જીત એ હતી કે એક કેસ પછી મને સમજાયું કે હું પણ ખોટો હોઈ શકું."

મિતુલની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

દાદાએ તેની પીઠ પર હાથ મૂક્યો.

"મને લોકો યાદ રાખે કે મેં કેટલા કેસ જીત્યા એ જરૂરી નથી."

"તો શું જરૂરી છે?"

"જો કોઈ ગરીબ માણસ કોર્ટમાં જાય અને તેને લાગે કે કોઈ તેની વાત સાંભળશે, તો બસ."

થોડા સમય પછી રઘુનાથદાદા દુનિયામાં રહ્યા નહીં.

તેમના અંતિમ દિવસોમાં ગામના ઘણા લોકો મળવા આવ્યા હતા.

કોઈએ તેમના વિશે મોટા મોટા શબ્દો કહ્યા નહીં.

પણ શંકરના દીકરાએ પણ તેમને મળવા આવીને એક જ વાત કહી હતી.

"મારા પિતાએ તમને ક્યારેય ભૂલ્યા નહોતા."

મિતુલ એક ખૂણામાં ઊભો હતો.

તેને પોતાના દાદાની જૂની ફાઈલ યાદ આવી.

એ દિવસે તેને પહેલી વાર સમજાયું કે દાદા પોતાની કારકિર્દીની વાત કેમ કરતા નહોતા.

તેમને પોતાની શક્તિ પર ગર્વ નહોતો.

તેમને એ શક્તિ સાથે થયેલી એક ભૂલની યાદ હતી.

અને એ યાદે તેમને બાકીની જિંદગી વધુ નમ્ર માણસ બનાવ્યા હતા.

વર્ષો પછી પણ ગામમાં લોકો કહેતા, "રઘુનાથદાદા બહુ મોટા જજ હતા."

પણ મિતુલ જ્યારે આ વાત સાંભળતો ત્યારે ફક્ત એટલું કહેતો,

"હા, પણ મારા દાદાની સૌથી મોટી ઓળખ એ નહોતી."

"તો શું હતી?"

મિતુલ હસીને કહેતો,

"તેમને એક વાર પોતાની શક્તિની ભૂલ સમજાઈ હતી. પછી તેમણે આખી જિંદગી એ ભૂલ ફરી કોઈ ગરીબ માણસ સાથે ન થાય એ માટે કામ કર્યું."

અને કદાચ એ જ રઘુનાથદાદાની સાચી જીત હતી.

કેસ જીતવાથી માણસ સારો જજ બની શકે.

પણ પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાથી જ માણસ સારો માણસ બને છે.

"જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો."