એક અજાણ્યો માણસ વર્ષોથી દર મહિને કંઈક આપીને જતો, નામ પણ ન કહેતો... એક દિવસ પરિવારને ખબર પડી કે...
દર મહિનાના પહેલા રવિવારે સવારે દસ વાગ્યાની આસપાસ એક અજાણ્યો માણસ શાંતિલાલના ઘરની બહાર આવતો.
તેની ઉંમર હવે લગભગ પચાસની આસપાસ હતી. સફેદ શર્ટ, સાદી પેન્ટ અને હાથમાં હંમેશા એક નાનું કાપડનું પેકેટ.
તે દર વખતે દરવાજા પર પેકેટ મૂકી દેતો.
બેલ પણ વગાડતો નહીં.
કોઈ સાથે વાત પણ કરતો નહીં.
પેકેટ મૂક્યા પછી તરત પાછો વળી જતો.
પહેલા તો ઘરના લોકોને લાગ્યું કે કદાચ કોઈ ઓળખીતો માણસ હશે.
એકાદ વખત શાંતિલાલે દરવાજો ખોલીને પાછળથી અવાજ આપ્યો.
"ભાઈ, કોણ છો?"
માણસ રોકાયો.
પાછળ વળ્યો.
હળવું સ્મિત કર્યું.
"મૂકી જવાનું હતું."
"પણ શું છે?"
"ઘરે ખોલજો."
એટલું કહીને ચાલ્યો ગયો.
ઘરમાં પેકેટ ખોલ્યું તો ક્યારેક ફળ હોય.
ક્યારેક મીઠાઈ.
ક્યારેક સૂકા નાસ્તા.
ક્યારેક દાળ, ચોખા અને ઘઉં.
ક્યારેક બાળકો માટે કપડાં.
પરિવારને ક્યારેય સમજાયું નહીં કે આ માણસ કોણ છે.
શાંતિલાલની પત્ની હેતલબેન કહેતી, "કદાચ કોઈ દૂરનો સગો હશે."
શાંતિલાલ કહેતા, "પણ આપણને યાદ કેમ નથી?"
"જૂનો સંબંધ હશે."
"એટલે દર મહિને?"
હેતલબેન પાસે તેનો જવાબ નહોતો.
પછી ધીમે ધીમે એ વાત પરિવારની ટેવ બની ગઈ.
પહેલો રવિવાર આવે.
દસ વાગે માણસ આવે.
પેકેટ મૂકે.
ચાલ્યો જાય.
પેકેટ ઘરમાં આવે.
વાત પૂરી.
આ સિલસિલો એકાદ વર્ષ નહીં, ઘણા વર્ષો ચાલ્યો.
પાંચ વર્ષ.
દસ વર્ષ.
પંદર વર્ષ.
વીસ વર્ષ.
પચ્ચીસ વર્ષ.
આ દરમિયાન ઘરમાં ઘણા ફેરફાર થયા.
શાંતિલાલના બાળકો મોટા થઈ ગયા.
દીકરીના લગ્ન થઈ ગયા.
દીકરો ધંધામાં લાગી ગયો.
ઘરમાં પૌત્રો પણ આવી ગયા.
પણ પહેલો રવિવાર અને એ માણસની મુલાકાત ક્યારેય બદલાઈ નહીં.
પૌત્રી આરોહી નાની હતી ત્યારે એક દિવસ દરવાજા પાછળ છુપાઈને ઊભી રહી.
માણસ આવ્યો.
પેકેટ મૂક્યું.
તે પાછો વળ્યો ત્યારે આરોહીએ પૂછ્યું, "તમે કોણ છો?"
માણસ અટકી ગયો.
તેના ચહેરા પર હળવું સ્મિત આવ્યું.
"હું?"
"હા."
"ઘરનો માણસ."
આરોહી હસી.
"પણ મેં તમને પહેલાં ક્યારેય જોયા નથી."
માણસે કહ્યું, "તમે મને જોયા છો."
"ક્યારે?"
"દર મહિને."
આરોહી વધુ કંઈ પૂછે એ પહેલાં તે ચાલ્યો ગયો.
તે દિવસે આરોહીએ દાદીને કહ્યું, "દાદી, એ માણસ કહે છે કે એ ઘરનો છે."
હેતલબેન હસ્યાં.
"હશે કોઈ ઓળખીતો."
"પણ નામ શું છે?"
"ખબર નથી."
"ક્યાં રહે છે?"
"ખબર નથી."
"પછી ઘરનો કેવી રીતે?"
હેતલબેને કહ્યું, "ક્યારેક સંબંધોનો હિસાબ રાખવો પડતો નથી."
આરોહીને એ જવાબ સમજાયો નહીં.
વર્ષો સુધી કોઈએ આ વાતને ગંભીરતાથી લીધી નહીં.
પણ એક વર્ષ એવું આવ્યું જ્યારે પહેલા રવિવારે એ માણસ આવ્યો જ નહીં.
સવારે દસ વાગ્યા.
સાડા દસ થયા.
અગિયાર વાગ્યા.
પેકેટ આવ્યું નહીં.
શાંતિલાલે ઘડિયાળ જોઈ.
"આજે કેમ નહીં આવ્યો?"
દીકરાએ કહ્યું, "કદાચ બહાર ગયો હશે."
બપોર થઈ.
માણસ આવ્યો નહીં.
આગળનો પહેલો રવિવાર આવ્યો.
ફરી રાહ જોવામાં આવી.
પણ એ પણ ગયો.
આ વખતે પરિવારને ખરેખર ચિંતા થઈ.
આખરે પચ્ચીસ વર્ષમાં પહેલી વાર એ માણસ આવ્યો નહોતો.
શાંતિલાલે કહ્યું, "આ માણસ કોણ છે એ શોધવું જોઈએ."
દીકરાએ પૂછ્યું, "પણ આપણે શોધશું કેવી રીતે?"
"એના વિશે કંઈ ખબર છે?"
કોઈ પાસે જવાબ નહોતો.
નામ ખબર નહોતું.
સરનામું ખબર નહોતું.
ફોન નંબર નહોતો.
માત્ર એટલું ખબર હતું કે તે દર મહિનાના પહેલા રવિવારે આવતો.
અને પેકેટ મૂકી જતો.
આરોહી હવે મોટી થઈ ગઈ હતી.
તેણે કહ્યું, "દાદા, કદાચ ઘરમાં કોઈ જૂની વાત હશે."
એ વાત સાંભળીને શાંતિલાલને કંઈક યાદ આવ્યું.
"જૂના ઘરમાં કામ કરતી એક સ્ત્રી હતી."
હેતલબેન તરત બોલ્યાં, "કમલાબેન?"
"હા."
ઘરમાં થોડા સમય માટે શાંતિ થઈ.
કમલાબેન લગભગ પાંત્રીસ વર્ષ પહેલાં તેમના ઘરે કામ કરતી હતી.
તે ખૂબ મહેનતી હતી.
સવારે વહેલી આવી જતી.
ઘર સાફ કરતી.
રસોડામાં મદદ કરતી.
કપડાં ગોઠવતી.
અને ઘરના બાળકો માટે પણ તેને બહુ લાગણી હતી.
શાંતિલાલના પિતા હરિભાઈ ત્યારે જીવતા હતા.
કમલાબેનના પતિનું મૃત્યુ વહેલું થઈ ગયું હતું.
તેના બે બાળકો હતા.
એક દીકરી અને એક દીકરો.
દીકરી થોડા વર્ષ પછી પોતાના સાસરે ચાલી ગઈ.
દીકરો નાનો હતો.
નામ હતું નિરવ.
નિરવ ભણવામાં ખૂબ સારો હતો.
હરિભાઈને તેની મહેનત ગમતી.
એક દિવસ તેમણે શાંતિલાલને કહ્યું હતું, "આ છોકરાને ભણાવજો."
શાંતિલાલે કહ્યું હતું, "કમલાબેન પોતે કરી લેશે."
હરિભાઈએ કહ્યું, "એના માટે ભણતરનો ખર્ચ મોટો છે."
પછી તેમણે નિરવની સ્કૂલની ફી ભરવાનું શરૂ કર્યું.
પહેલા એક વર્ષ.
પછી બીજું.
પછી તેને શહેરની સારી શાળામાં મોકલ્યો.
કમલાબેન ઘણી વખત કહેતી, "સાહેબ, હવે બસ કરો."
હરિભાઈ હસીને કહેતા, "છોકરો ભણે એમાં બસ શું?"
નિરવ ધીમે ધીમે મોટો થયો.
તેને ભણવાની ખૂબ ઇચ્છા હતી.
હરિભાઈએ તેને કોલેજમાં પણ મોકલ્યો.
પછી એક દિવસ કમલાબેન બીમાર પડી.
થોડા મહિનામાં તેનું અવસાન થયું.
નિરવ ત્યારે કોલેજમાં હતો.
હરિભાઈએ તેની ભણતર બંધ થવા દીધું નહીં.
કોલેજ પૂરી થઈ.
નિરવને નોકરી મળી.
પછી તે શહેરમાં જ રહેવા લાગ્યો.
કમલાબેનના મૃત્યુ પછી પરિવારનો તેની સાથે ધીમે ધીમે સંપર્ક ઓછો થઈ ગયો.
હરિભાઈનું પણ થોડા વર્ષ પછી અવસાન થયું.
નિરવ ક્યારેક ઘરે આવતો.
પણ તે ખૂબ ઓછું બોલતો.
પછી એક દિવસ તેણે શાંતિલાલને કહ્યું હતું, "તમારા પિતાએ મારા માટે જે કર્યું છે એ હું ક્યારેય ભૂલી શકું નહીં."
શાંતિલાલે હસીને કહ્યું હતું, "એમાં અમારી શું વાત?"
નિરવે કહ્યું, "મારા માટે તો બહુ મોટી વાત છે."
પછી તે પોતાના કામમાં પાછો ગયો.
વર્ષો સુધી પરિવારને નિરવની કોઈ ખબર નહોતી.
પણ એ સમયે જે માણસ દર મહિને પેકેટ લઈને આવતો હતો, તે નિરવ જ હશે એવી કોઈએ કલ્પના પણ કરી નહોતી.
આરોહીએ જૂના કબાટમાંથી દાદાની ફાઈલો કાઢી.
તેમાં જૂની સ્કૂલની રસીદો મળી.
એક રસીદ પર નામ હતું.
"નિરવ કમલાબેન."
આરોહી ચોંકી ગઈ.
"આ તો એ જ નામ છે."
શાંતિલાલે રસીદ હાથમાં લીધી.
થોડીવાર સુધી તેને જોતો રહ્યો.
પછી બોલ્યો, "કદાચ એ જ હશે."
તેઓ જૂના પડોશીઓને મળ્યા.
એક વૃદ્ધ વોચમેનને નિરવ યાદ હતો.
તેણે કહ્યું, "હા, નિરવ અહીં આવતો હતો. તમારી સાથે કામ કરતી કમલાબેનનો દીકરો."
"હવે ક્યાં રહે છે?"
વોચમેન થોડો વિચાર્યો.
"શહેરમાં ક્યાંક હતો. ચોક્કસ ખબર નથી."
પછી એક જૂનો દુકાનદાર મળ્યો.
તેના પાસેથી એક જૂનો ફોન નંબર મળ્યો.
ઘણા પ્રયત્ન પછી ફોન લાગ્યો નહીં.
પરિવારની ચિંતા વધી ગઈ.
આરોહીએ કહ્યું, "એટલા વર્ષ સુધી આવતો રહ્યો અને હવે અચાનક કેમ બંધ કર્યું?"
કોઈ પાસે જવાબ નહોતો.
એક અઠવાડિયા પછી શાંતિલાલને એક ફોન આવ્યો.
સામે હોસ્પિટલનો માણસ હતો.
"નિરવભાઈના પરિવારના કોઈ છો?"
શાંતિલાલનું હૃદય ધબકવા લાગ્યું.
"હા. તમે કોણ?"
"નિરવભાઈ અહીં દાખલ છે."
શાંતિલાલ તરત હોસ્પિટલ પહોંચ્યા.
નિરવ એક પલંગ પર સૂતો હતો.
તેની ઉંમર હવે પચાસની આસપાસ હતી.
શાંતિલાલને જોઈને તે ધીમેથી હસ્યો.
"તમને ખબર પડી ગઈ?"
શાંતિલાલ તેની બાજુમાં બેઠા.
"તું આટલા વર્ષથી શું કરતો હતો?"
નિરવે કહ્યું, "શું?"
"દર મહિને પેકેટ લઈને આવતો હતો."
નિરવ હસ્યો.
"હા."
"શા માટે?"
નિરવ થોડા સમય સુધી છત તરફ જોતો રહ્યો.
પછી બોલ્યો, "તમારા પિતાને યાદ રાખવા."
શાંતિલાલની આંખો ભીની થઈ ગઈ.
"પણ આટલા વર્ષ સુધી?"
"પચ્ચીસ વર્ષ."
"દર મહિને?"
"હા."
"આટલું બધું શા માટે?"
નિરવે ધીમેથી કહ્યું, "કારણ કે હું મારા જીવનની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ એ ભૂલવા માગતો નહોતો."
શાંતિલાલ કંઈ બોલી શક્યા નહીં.
નિરવે આગળ કહ્યું.
"મારી મા તમારા ઘરમાં કામ કરતી હતી."
"મને ખબર છે."
"પણ મારા માટે એ ઘર ફક્ત મારી માની નોકરીનું ઘર નહોતું."
"તો?"
"મારું પહેલું ઘર હતું."
શાંતિલાલની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
નિરવ બોલતો રહ્યો.
"જ્યારે મા ગઈ ત્યારે મને લાગ્યું હતું કે હવે ભણવાનું બંધ થઈ જશે."
"પછી?"
"તમારા પિતાએ કહ્યું હતું, 'તું ભણ. બાકી હું જોઈ લઈશ.'"
નિરવે આંખો બંધ કરી.
"એ એક વાક્યે મારી આખી જિંદગી બદલી."
તે થોડો સમય ચૂપ રહ્યો.
"હું શહેર ગયો. ભણ્યો. નોકરી કરી. લગ્ન કર્યા. બાળકો થયા."
"પણ દર મહિને આવતો રહ્યો."
"હા."
"પેકેટમાં શું લાવતો હતો?"
નિરવ હસ્યો.
"જે મહિને જે શક્ય હોય એ."
"પણ શા માટે?"
"મારે કંઈ પાછું આપવું હતું."
શાંતિલાલે કહ્યું, "તારે કંઈ પાછું આપવાનું નહોતું."
નિરવે માથું હલાવ્યું.
"મને ખબર છે."
"તો?"
"પણ મને આપવું હતું."
પછી તેણે ધીમેથી કહ્યું, "મારા પિતાએ મને કંઈ આપ્યું નહોતું. તમારી પરિવારએ મને ભણવા માટે તક આપી હતી. એટલે જ્યારે પણ હું કંઈક ખરીદતો, મને લાગતું કે એ ઘરમાંથી મારી શરૂઆત થઈ હતી."
શાંતિલાલે તેનો હાથ પકડી લીધો.
"તું અમને કહેતો કેમ નહીં?"
નિરવ હળવું હસ્યો.
"કારણ કે જો હું કહું કે હું ઉપકાર ચૂકવવા આવું છું, તો એ ઉપકારનો હિસાબ બની જાય."
"તો શું હતું?"
"મારા માટે આભાર."
હોસ્પિટલમાંથી નિરવ થોડા દિવસ પછી ઘરે ગયો.
પહેલા રવિવારે તે ફરી શાંતિલાલના ઘરે આવ્યો.
આ વખતે હાથમાં પેકેટ નહોતું.
આરોહીએ દરવાજો ખોલ્યો.
નિરવે કહ્યું, "આજે ખાલી હાથ આવ્યો છું."
આરોહી હસી.
"આજે કંઈ લાવવાનું નથી."
નિરવે પૂછ્યું, "કેમ?"
"હવે તમે મહેમાન નથી."
તે અંદર આવ્યો.
શાંતિલાલે તેને જોઈને કહ્યું, "આજે પેકેટ ક્યાં છે?"
નિરવે કહ્યું, "હવે પેકેટ બંધ."
"કેમ?"
"કારણ કે હવે સમજાયું કે જેને ઘર માન્યું હોય ત્યાં વસ્તુ લઈને જવું જરૂરી નથી."
હેતલબેન રસોડામાંથી બહાર આવી.
"તો પછી શું લઈને આવ્યો?"
નિરવે હસીને કહ્યું, "સમય."
બધા હસી પડ્યા.
આરોહીએ કહ્યું, "તમારે અમને એક વાત કહેવી પડશે."
"શું?"
"તમે પહેલી વાર જ્યારે આવ્યા હતા ત્યારે શું લાવ્યા હતા?"
નિરવ થોડો વિચારવા લાગ્યો.
"ફળ."
"અને છેલ્લી વાર?"
"દવા."
"એટલો ફેરફાર?"
"જીવનનો છે."
બધા શાંત થઈ ગયા.
પછી નિરવે જૂના ઘરના આંગણામાં નજર કરી.
"આ ઘર ઘણું બદલાઈ ગયું."
શાંતિલાલે કહ્યું, "હા."
નિરવે ધીમેથી કહ્યું, "પણ મને હજી એ જ લાગે છે."
"શું?"
"મારી માની સાથે પહેલી વાર અહીં આવ્યો હતો ત્યારે જે લાગ્યું હતું."
"શું લાગ્યું હતું?"
નિરવે આંગણાની જમીન તરફ જોઈને કહ્યું,
"કે અહીં કોઈ આપણું છે."
આરોહીની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
એ દિવસે પરિવારે પહેલી વાર સમજ્યું કે પચ્ચીસ વર્ષથી દર મહિને આવતું પેકેટ માત્ર વસ્તુ નહોતું.
એ માણસ પોતાના ભૂતકાળને સલામ કરવા આવતો હતો.
એ પોતાના જીવનની પહેલી તક આપનાર લોકોને યાદ કરવા આવતો હતો.
અને સૌથી મોટી વાત એ હતી કે તેને ક્યારેય લાગ્યું નહોતું કે તેણે કોઈ ઉપકાર ચૂકવવો છે.
તેને ફક્ત એટલું લાગતું હતું કે માણસ જ્યાંથી ઊભો થાય છે, એ જગ્યા સાથેનો સંબંધ જાળવી રાખવો જોઈએ.
પહેલા રવિવારે હવે પણ શાંતિલાલના ઘરમાં કોઈ દરવાજા તરફ જોવે છે.
પણ હવે કોઈ પેકેટની રાહ નથી જોતું.
નિરવ અંદર આવે છે.
ક્યારેક મીઠાઈ લઈને.
ક્યારેક ફળ લઈને.
ક્યારેક કશું લીધા વગર.
અને ઘરમાં પ્રવેશતાં પહેલાં હંમેશા એક જ વાત કહે છે.
"ઘરમાં આવું?"
શાંતિલાલ દર વખતે હસીને જવાબ આપે છે,
"આ ઘર તું ક્યારેય છોડ્યું જ નહોતું."
"જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો."