આઠમની રાત્રે ગરબા છોડીને બીમાર સાસુની સેવા કરનારી નાની વહુને દશેરાએ મળેલા ઇનામથી...

ગામના મધ્યમાં આવેલી ત્રણ માળની વિશાળ હવેલીની ઓસરીમાં બેઠેલાં બોંતેર વર્ષના યશોદાબા પોતાના હાથમાં પિત્તળની પ્રાચીન પેટીની ચાવી ફેરવી રહ્યાં હતાં. યશોદાબા આખા પંથકમાં પોતાના કડક અનુશાસન, ખાનદાની સંસ્કારો અને તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ માટે જાણીતાં હતાં. તેમના સ્વર્ગસ્થ પતિના અવસાન પછી તેમણે પોતાના ત્રણ દીકરાઓ રાજેશ, વિનોદ અને સંજયને મોટા કરીને સુખી સંસાર ઊભો કર્યો હતો.

તેમના પરિવારમાં ત્રણ વહુઓ હતી. મોટા દીકરા રાજેશની પત્ની રેખા એક અતિશય ધનાઢ્ય પરિવારની દીકરી હતી જેને પોતાના પિયરના અઢળક વૈભવ, મોંઘી ગાડીઓ અને સોના-ચાંદીનો ભારે અહંકાર હતો. તે હંમેશા ઘરમાં પોતાની મોટાઈ બતાવતી અને નાની વહુઓને તુચ્છ ગણતી હતી.

બીજા દીકરા વિનોદની પત્ની શિલ્પા અતિશય ચતુર, સ્વાર્થી અને મીઠડી જીભવાળી હતી. તે પોતાના અંગત સ્વાર્થ માટે હંમેશા સાસુની ખોટી ખુશામત કરતી અને ઘરના કામમાંથી છટકી જવાની નવી નવી તરકીબો શોધતી હતી. જ્યારે પણ ઘરમાં મહેમાનો કે સગાંવહાલાં બેઠા હોય ત્યારે જ શિલ્પા સેવા કરવાનો ઢોંગ કરતી હતી.

જ્યારે સૌથી નાના દીકરા સંજયની પત્ની ભાવના એક સાધારણ મધ્યમવર્ગીય સંસ્કારી પરિવારની દીકરી હતી. તેના પિતા એક નિવૃત્ત પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષક હતા જેમણે દીકરીને પારકાને પોતાના બનાવવાની ઉત્તમ કેળવણી આપી હતી. ભાવના સાદગી, નિઃસ્વાર્થ સેવા અને નમ્રતાની સાક્ષાત મૂર્તિ હતી.

એ ચંદનના લાકડાની શાહી પેટીમાં સો વર્ષ જૂનો ઈતિહાસ સમાયેલો હતો. પેટીના ઢાંકણા પર લક્ષ્મીજીની સુંદર કોતરણી હતી અને અંદરથી કેસર તથા અત્તરની સુગંધ આવતી હતી. આ ઘરેણાં માત્ર સોનું નહોતાં, પણ આખા કુટુંબની મર્યાદા અને આબરૂનું પવિત્ર પ્રતીક હતાં.

નવરાત્રિનો પવિત્ર તહેવાર શરૂ થવાના આગલા દિવસે યશોદાબાએ આખા પરિવારને ઓસરીમાં બોલાવીને એક મોટી જાહેરાત કરી. યશોદાબાએ કહ્યું કે આ દશેરાના પવિત્ર દિવસે હું આપણા ખાનદાનનો સો વર્ષ જૂનો વારસાગત સાઈઠ તોલા સોનાનો નવલખો હાર અને તમામ ઘરેણાં મારી ત્રણમાંથી એક લાયક વહુને કાયમ માટે સોંપી દઈશ.

આ સાંભળતાં જ મોટી વહુ રેખા અને વચલી વહુ શિલ્પાની આંખો લાલચથી ચમકી ઊઠી. બંનેના મનમાં એ પચાસ લાખનું કિંમતી સોનું પોતાના નામે કરી લેવાની તીવ્ર હોડ જાગી ગઈ. રેખાએ તરત બજારમાંથી હજારો રૂપિયાની મોંઘી બાંધણી અને ભારે ચણિયાચોળી મંગાવી લીધાં અને ઘરમાં રાણીની જેમ હુકમો ચલાવવા લાગી.

શિલ્પાએ પણ સાસુને આંજી નાખવા માટે સેવાના મોટા નાટક શરૂ કરી દીધાં. તે રોજ સવારે કાજુ-બદામવાળો ગરમ ઉકાળો બનાવીને યશોદાબા આગળ મૂકતી અને માત્ર પતિ હાજર હોય ત્યારે જ સાસુના પગ દબાવવા બેસી જતી હતી.

પરંતુ નાની વહુ ભાવના પર આ સોનાની લાલચની કોઈ જ અસર ન થઈ. ભાવના માનતી હતી કે પારિવારિક સંબંધો સોના કરતાં ક્યાંય વધારે પવિત્ર હોય છે અને તે પોતાના કર્તવ્યને જ સાચી પૂજા ગણતી હતી.

ભાવના રોજ સવારે ચાર વાગ્યે ઊઠીને આખી હવેલીની સફાઈ કરતી, ઠાકોરજીના પૂજનની તૈયારી કરતી અને સાસુની દવાઓનો સમય સાચવતી હતી. તે દરેક વ્યક્તિની પસંદગીનું ભોજન બનાવતી અને ક્યારેય કોઈ કામનો યશ ખાટવાનો પ્રયાસ નહોતી કરતી.

યશોદાબા કોઈ સાધારણ સ્ત્રી નહોતાં, તેઓ પોતાની વહુઓની સાચી કસોટી કરવા માંગતાં હતાં. તેમણે નવરાત્રિના પવિત્ર નવ દિવસો દરમિયાન કોઈને પણ ગંધ ન આવે તે રીતે ત્રણ ગુપ્ત કસોટીઓનું આયોજન કર્યું.

પહેલી કસોટી આઠમના મહા આરતીની રાત્રે આવી જ્યારે આખા શહેરમાં મોટા ગરબા મહોત્સવનું ભવ્ય આયોજન હતું. રેખા અને શિલ્પા બંને પોતપોતાના મોંઘા પોશાક પહેરીને ગરબે ઘૂમવા માટે અધીરી બની રહી હતી. બરાબર આરતી શરૂ થવાના અડધા કલાક પહેલાં યશોદાબાએ ઓસરીના ખાટલા પર સૂઈને અસહ્ય પેટના દુખાવા અને શ્વાસ ચડવાનો ઢોંગ કર્યો.

રેખાએ અકળાઈને મોં મચકોડ્યું અને કહ્યું કે બા, આજે તો મારો વીઆઈપી ગરબા પાસ છે અને મારો પચાસ હજારનો લહેંગો બગડી જશે. રેખાએ નોકરને અવાજ આપીને કહ્યું કે તું બાનું ધ્યાન રાખજે અને પોતે કાર લઈને ગરબા રમવા ચાલી ગઈ.

શિલ્પાએ પણ દેખાડો કરતાં કહ્યું કે અરેરે બા, તમને બહુ દુખે છે, હું તમારા માટે ગરમ પાણી મૂકી આપું. શિલ્પાએ ટેબલ પર પાણીનો પ્યાલો મૂક્યો અને દસ જ મિનિટમાં માથું દુખવાનું બહાનું કાઢીને સખીઓ સાથે ગરબા મેદાનમાં પહોંચી ગઈ.

પરંતુ નાની વહુ ભાવના, જેણે બે મહિનાથી પોતાના હાથે રાત જાગીને આઠમ માટે સાદી ચણિયાચોળી સીવી હતી, તેણે એક પળનો પણ વિચાર ન કર્યો. ભાવનાએ પોતાના માથા પરથી ઉત્સવની ઓઢણી ઉતારીને સાસુના પગ પકડી લીધા. ભાવનાએ કહ્યું કે બા, ગરબા તો આવતા વર્ષે પણ રમાશે પણ તમારી તબિયત બગડે તો મારો તહેવાર રોળાઈ જશે.

તેણે ધીમા અને મધુર અવાજે મા અંબાની સ્તુતિ ગાઈને સાસુના મનને અસીમ શાંતિ આપી. યશોદાબા જ્યારે પીડાથી આંખો મીંચતાં ત્યારે ભાવના પોતાના પાલવથી તેમની છાતી પર પંખો નાખતી રહી. આખી રાતના ઉજાગરા છતાં ભાવનાના ચહેરા પર અકળામણ કે થાકનો એક પણ અંશ નહોતો.

ભાવના આખી રાત યશોદાબાના પલંગ પાસે લાકડાના પાટલા પર બેસી રહી. તેણે સાસુના માથા પર ઠંડા પાણીના પોતા મૂક્યા, તેમના પગમાં તેલની માલિશ કરી અને આખી રાત ગાયત્રી મંત્રનો જાપ કરતી રહી. યશોદાબાએ તેને ઘણી વાર ગરબે જવા આગ્રહ કર્યો પણ ભાવનાએ સાસુની ચરણસેવા છોડવાની સાફ ના પાડી દીધી.

બીજી કસોટી નોમના પવિત્ર દિવસે પ્રામાણિકતાની થઈ. યશોદાબાએ અનાજના ભંડારરૂમમાં ઘઉંના ડબ્બા નીચે અને સાફસફાઈની જગ્યાએ સોનાનો એક મોટો જૂનો સિક્કો જાણીજોઈને પાડી દીધો હતો.

રેખાને કચરો વાળતી વખતે એ ચમકતો સોનાનો સિક્કો મળ્યો. રેખાએ આજુબાજુ જોઈને કોઈ જોતું નથી તેની ખાતરી કરી અને એ સિક્કો ચૂપચાપ પોતાના અંગત પર્સમાં સંતાડી દીધો.

જ્યારે ભાવના અનાજનો ડબ્બો સાફ કરતી હતી ત્યારે તેને પિતાજીના જમાનાનો જૂનો સોનાનો દાગીનો મળ્યો. ભાવનાએ એ દાગીનો હાથમાં આવતાં જ તેના પરથી ધૂળ સાફ કરી અને તરત દોડીને યશોદાબાના ચરણોમાં મૂકી દીધો.

ભાવનાએ કહ્યું કે બા, અનાજના ડબ્બા નીચેથી તમારો આ કિંમતી દાગીનો પડી ગયો હતો, તેને તમારી તિજોરીમાં સાચવીને મૂકી દો. યશોદાબાએ મનોમન આ બધું નોંધી લીધું અને શાંતિથી માથું હલાવ્યું.

ત્રીજી અને આખરી કસોટી દશેરાની વહેલી સવારે દયા અને કરુણાની થઈ. એક સાવ લાચાર, ફાટેલાં લૂગડાં પહેરેલી વૃદ્ધ ભિખારણ પોતાના ભૂખ્યા રડતા બાળક સાથે હવેલીના આંગણે ભિક્ષા માંગવા આવી પહોંચી.

મોટી વહુ રેખાએ ઓસરીમાંથી તાડૂકીને કહ્યું કે અહીંથી ભાગો, દશેરાના પવિત્ર તહેવારે સવારના પહોરમાં મોઢું કાળું કરવા આવી પહોંચ્યા છો. રેખાએ સિક્યોરિટી ગાર્ડને બોલાવીને પેલી ગરીબ સ્ત્રીને ધક્કો મરાવીને દરવાજાની બહાર કઢાવી મૂકી.

શિલ્પાએ રસોડામાંથી બે દિવસ જૂની વાસી સૂકી રોટલીઓ એ સ્ત્રીના વાસણમાં ફેંકી દીધી. પરંતુ ભાવના આ જોઈને સહન ન કરી શકી.

ભાવનાએ ચૂપચાપ એ ગરીબ સ્ત્રીને પાછળના વાડામાં બોલાવી. ભાવનાએ પોતાના હાથે બનાવેલા ગરમાગરમ શુદ્ધ ઘીના મોહનથાળ, પૂરી અને શાક એ ભૂખ્યા બાળકને પ્રેમથી જમાડ્યા.

ભાવનાએ દશેરાના તહેવાર માટે ખરીદેલી પોતાની નવી રેશમી સાડી અને શાલ પેલી લાચાર સ્ત્રીના માથે ઓઢાડી દીધી. યશોદાબા ઓસરીના થાંભલા પાછળ સંતાઈને પોતાની ત્રણેય વહુઓના આ તમામ કરતૂતો પોતાની સગી આંખે જોઈ રહ્યાં હતાં.

દશેરાના દિવસે બપોરે હવેલીના વિશાળ ચોકમાં આખો પરિવાર, સગા-સંબંધીઓ અને ગામના પ્રતિષ્ઠિત લોકો એકઠા થયા હતા. ઓસરીના મુખ્ય ટેબલ પર સાઈઠ તોલા સોનાના વારસાગત ઘરેણાંથી ભરેલી લાકડાની શાહી પેટી ખુલ્લી પડી હતી. સૂર્યના તેજસ્વી કિરણોમાં એ નવલખો હાર, કડલાં અને કંદોરા ઝળહળી રહ્યા હતા.

રેખા પોતાના મોંઘા હીરાના ઘરેણાં ચમકાવતી ઘમંડથી આગળ બેઠી હતી. શિલ્પા પણ મોં પર બનાવટી સ્મિત લાવીને પેટીની સાવ નજીક ઊભી હતી. જ્યારે સાદી સુતરાઉ સાડી પહેરેલી ભાવના રસોડાના ઉંમરે ઊભા રહીને મહેમાનો માટે પાણીના પ્યાલા ભરી રહી હતી.

યશોદાબા ધીમા અને મક્કમ પગલે ઊભાં થયાં અને તેમણે હાથમાં પેલો ભવ્ય સોનાનો હાર લીધો. યશોદાબા રેખા પાસેથી પસાર થઈ ગયાં અને શિલ્પાની સામે જોયા વગર સીધા રસોડાના દરવાજે પહોંચ્યાં.

યશોદાબાએ સૌની હાજરીમાં એ સાઈઠ તોલા સોનાનો નવલખો હાર અને તમામ ઘરેણાં ભાવનાના હાથમાં મૂકી દીધાં. આખો ચોક સ્તબ્ધ થઈ ગયો અને રેખા તથા શિલ્પાના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ.

રેખાએ ક્રોધથી રાડ પાડીને કહ્યું કે બા, આ કેવો અન્યાય છે. હું મોટા ખાનદાનની દીકરી છું અને આ ઘરની મોટી વહુ છું, તો આ ગરીબ ઘરની વહુને આખું સોનું કેમ આપી દીધું. શિલ્પાએ પણ રડમસ અવાજે કહ્યું કે બા, મેં તમારી આટલી સેવા કરી છતાં તમે મને કશું ન આપ્યું.

યશોદાબાએ રેખાના પર્સમાંથી પેલો સંતાડેલો સોનાનો સિક્કો બહાર કાઢીને ટેબલ પર મૂક્યો. આ જોઈને રેખાના પિતા અને સગાં-સંબંધીઓની આંખો શરમથી ઝૂકી ગઈ. યશોદાબાએ શિલ્પાને પણ સંભળાવી દીધું કે સ્વાર્થ ખાતર કરેલી ખુશામત ક્યારેય સાચી ભક્તિ નથી બની શકતી.

યશોદાબાએ સિંહણ જેવી ગર્જના કરીને આખી સભા સમક્ષ ત્રણેય કસોટીઓનું રહસ્ય ખોલી નાખ્યું. યશોદાબાએ રેખાની ચોરી અને અહંકારનો પર્દાફાશ કર્યો અને શિલ્પાના બનાવટી દેખાડાને ઉઘાડો પાડી દીધો.

યશોદાબાએ ગર્વથી કહ્યું કે આ ઘરેણાં તો માત્ર ધાતુનું સોનું છે, પણ મારી નાની વહુ ભાવનાનું હૃદય સાક્ષાત કુંદનનું સોનું છે. જે વહુ સાસુની સાચી સેવા કરે, ઈમાનદાર মাতৃભક્તિ રહે અને પારકાના દુઃખે દુઃખી થઈને પોતાનું સર્વસ્વ દાન કરી શકે, એ જ આ ઘરની અસલ લક્ષ્મી કહેવાય.

રેખા અને શિલ્પા શરમથી પાણી-પાણી થઈ ગઈ અને તેમણે નીચું માથું ઢાળી દીધું. તેમણે યશોદાબા અને ભાવનાના ચરણ પકડીને માફી માંગી.

ભાવનાએ રડતાં રડતાં કહ્યું કે બા, આ સોનું મારી એકલીનું નથી, આપણા આખા પરિવારનું છે. ભાવનાએ પેલો સોનાનો નવલખો હાર ફરી યશોદાબાના ગળામાં પહેરાવી દીધો અને કહ્યું કે બા, આ હાર તમારી શોભા વધારે છે. તમારા આશીર્વાદ જ મારા માટે સોનાના હાર કરતાં પણ લાખ ગણા કિંમતી છે.

ભાવનાએ પોતાના હાથે બે-બે સોનાની બંગડીઓ રેખા અને શિલ્પાના હાથમાં પહેરાવી દીધી અને કહ્યું કે આપણે ત્રણેય બહેનો સાથે મળીને આ ઘરને સ્વર્ગ બનાવીશું.

ત્રણેય દીકરાઓ રાજેશ, વિનોદ અને સંજય પણ પોતાની માતા અને પત્નીઓની આ એકતા જોઈને ગદગદ થઈ ગયા. હવેલીના આંગણામાં ફરી એક વાર દશેરાના ઉત્સવની મીઠાઈઓ વહેંચાઈ અને આખું ઘર હાસ્ય તથા પ્રેમથી ગૂંજી ઊઠ્યું.

યશોદાબાએ ત્રણેય વહુઓને પોતાની છાતી સરસી ચાંપી લીધી. સાંજે સંધ્યા આરતીના સમયે ત્રણેય વહુઓએ સાથે મળીને મંદિરના દીવા પ્રગટાવ્યા અને મા અંબાની આરતી ઉતારી. રેખા અને શિલ્પાએ હવે ક્યારેય પોતાના મનમાં અભિમાન કે ઈર્ષ્યા ન રાખવાના પવિત્ર સોગંદ લીધા.

યશોદાબાએ હિંચકા પર બેસીને પોતાની ત્રણેય વહુઓ તરફ સ્નેહભરી નજરે જોયું અને મનોમન ઈશ્વરનો આભાર માન્યો કે તેમનો સંસાર સાચે જ ધન્ય બની ગયો હતો.

સાચો વૈભવ ક્યારેય સોનાના દાગીનામાં નથી હોતો, પણ સંસ્કાર, સમર્પણ અને પવિત્ર પ્રેમમાં હોય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.