બાપના જૂના વજનકાંટાને ભંગારમાં ફેંકવા દોડેલા દીકરાના પગ થંભી ગયા, તળિયું ખોલતાં જ...

સવારના આઠ વાગ્યા હતા અને અનાજ-કરિયાણાની જૂની દુકાનમાં ગ્રાહકોની ભારે ભીડ જામી હતી.

રમણે લાકડાના જૂના ગલ્લા પર બેસીને ખાતાવહી ખોલી અને ભગવાન ગણેશજીની છબી સામે અગરબત્તી પ્રગટાવી.

રસોડામાંથી રમણનાં પત્ની શારદાબેન પિત્તળના કટોરામાં ગરમ ચા લઈને દુકાનમાં આવ્યાં.

'રમણ, સવારના પહોરમાં ભૂખ્યા પેટે કામ ન કરો, પહેલાં બે ઘૂંટડો ચા પી લો,' શારદાબેને વહાલથી કહ્યું.

ત્યાં જ તેમનો પચીસ વર્ષનો દીકરો કેતન હાથમાં નવું ચમકતું ડિજિટલ વજનિયું લઈને દુકાનમાં ધસી આવ્યો.

તેણે ટેબલ પર રહેલો પિત્તળનો જૂનો વજનકાંટો એક તરફ જોરથી હડસેલી દીધો.

'બાપુજી, હવે આ જૂનો કાટ ખાઈ ગયેલો કાંટો ફેંકી દો, આનાથી આપણો સમય બગડે છે અને ગ્રાહકો પણ હસે છે,' કેતને અકળાઈને કહ્યું.

'જો આ નવું ઇલેક્ટ્રોનિક મશીન લાવ્યો છું, એક બટન દબાવતાં જ ગ્રામ સુધીનો સાચો હિસાબ થઈ જશે.'

રમણભાઈએ ગાદી પરથી ઊભા થઈને બંને હાથે પેલો જૂનો પિત્તળનો કાંટો ઉપાડીને પાછો વચ્ચે મૂકી દીધો.

તેમના ચહેરા પર એક અજીબ ગંભીરતા અને દર્દ છવાઈ ગયું હતું.

'કેતન, તું આ દુકાનનું બધું ફર્નિચર બદલી નાખજે, પણ આ કાંટાને હાથ નહીં લગાડવાનો,' રમણભાઈએ શાંત અવાજે કહ્યું.

'આ કોઈ સામાન્ય ત્રાજવું નથી, તારા દાદા પોપટલાલની આ પવિત્ર અમાનત છે.'

શારદાબેને પણ કેતનને ધીમેથી ટોક્યો, 'બેટા, તારા બાપુજી આ કાંટાને ભગવાનની મૂર્તિ જેટલો પૂજે છે, જીદ ન કર.'

પણ કેતને ગુસ્સામાં માથું ધુણાવ્યું અને ડિજિટલ મશીનનું બોક્સ ટેબલ પર પછાડ્યું.

'બાપુજી, તમે પણ દાદાજીની જેમ જૂના જમાનામાં જ જીવવા માંગો છો!' કેતન મોટેથી બોલ્યો.

'આ કાંટાનું ડાબું પલ્લું હંમેશાં એકાદ તોલો નીચે નમેલું રહે છે, આ તૂટેલું છે!'

'તમે દર મહિને સેંકડો રૂપિયાનું અનાજ ગ્રાહકોને મફતમાં વધારે આપી દો છો, આ રીતે વેપારમાં ક્યારેય પ્રગતિ ન થાય!'

'મેં બિઝનેસ મેનેજમેન્ટનો અભ્યાસ કર્યો છે, વેપાર ગણતરી અને નફા પર ચાલે છે, ભાવનાઓ પર નહીં!' કેતનનો અવાજ આખી દુકાનમાં ગૂંજી ઊઠ્યો.

રમણભાઈની આંખોમાં પાણી આવી ગયું, પણ તેમણે કોઈ દલીલ કર્યા વગર એક ગરીબ વૃદ્ધા સામે જોયું.

ગામના છેવાડે રહેતી શાંતામાસી હાથમાં પાંચસો ગ્રામ બાજરીની થેલી લઈને ઊભાં હતાં.

તેમના હાથમાં માત્ર વીસ રૂપિયાની પરચૂરણ હતી અને ચહેરા પર ગરીબીની કરચલીઓ હતી.

'રમણભાઈ બેટા, થોડી બાજરી આપજે ને, આજે ઘરમાં ચૂલો સળગાવવાનો છે,' શાંતામાસીએ ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું.

'મારો દીકરો માંદો છે અને ઘરમાં રાંધવા માટે એક દાણો પણ નથી બચ્યો.'

રમણે પ્રેમથી માસીના હાથમાંથી થેલી લીધી અને પેલા જૂના પિત્તળના કાંટામાં અડધો કિલોનું વજનિયું મૂક્યું.

તેમણે ત્રાજવામાં બાજરી ભરી અને જેવું પલ્લું બરાબર થયું, તેમ છતાં એક વધારાની મુઠ્ઠી બાજરી પલ્લામાં ઉમેરી દીધી.

કાંટાનું પલ્લું તરત જ નીચે ઝૂકી ગયું અને રમણે હસીને થેલી માસીના હાથમાં આપી દીધી.

'લે માસી, રોટલા પ્રેમથી બનાવજે અને પૈસાની કોઈ ચિંતા ન કરતી,' રમણે વહાલથી કહ્યું.

શાંતામાસીએ ભીની આંખે રમણના માથે હાથ મૂક્યો અને આશીર્વાદ આપતાં દુકાન બહાર નીકળી ગયાં.

'ભગવાન તારી દુકાનને કાયમ લીલીછમ રાખે બેટા, તારા બાપ-દાદાના સંસ્કાર આજે પણ જીવે છે,' શાંતામાસી ગણગણતાં ગયાં.

આ બધું જોઈને કેતનનો ગુસ્સો સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો હતો.

'જોયું બાપુજી! આ જ તમારી સૌથી મોટી ભૂલ છે!' કેતને બૂમ પાડી.

'ગ્રાહકને દાન આપવું હોય તો મંદિરે જઈને આપો, દુકાન પર વેપાર કરો!'

'જો તમે આ કાંટો નહીં ફેંકો, તો હું આજે જ આને જાતે કચરાપેટીમાં પધરાવી દઈશ!'

કેતને આગળ વધીને પિત્તળના કાંટાને ઉપાડીને બહાર ફેંકવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

દુકાનમાં ખરીદી કરવા આવેલા તમામ પાડોશીઓ અને ગ્રાહકો આ બાપ-દીકરાનો ઝઘડો જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા.

રમણભાઈએ ધીમેથી કેતનનો હાથ પકડ્યો અને તેને દુકાનની અંદરની નાની ઓરડીમાં લઈ ગયા.

ઓરડીમાં એક જૂની લાકડાની પેટી પડી હતી જેના પર પિત્તળનું મોટું તાળું લટકતું હતું.

રમણે પોતાના ગળામાંથી જૂની દોરીમાં બાંધેલી એક નાની ચાવી કાઢી.

'કેતન, તું સમજે છે કે હું મૂર્ખ છું અને મને નફો-નુકસાનની ખબર નથી પડતી?' રમણભાઈનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો.

'આ કાંટો કેમ નથી બદલાતો એનું કારણ આજે તારે જાણવું જ હોય તો આ પેટી ખોલ.'

કેતને અચરજ સાથે પેલી ચાવી લીધી અને ધ્રૂજતા હાથે પેટીનું તાળું ખોલ્યું.

પેટીની અંદર એક જૂની, પીળી પડી ગયેલી ડાયરી અને લાલ કપડામાં લપેટેલો એક મોટો લોખંડનો ટુકડો હતો.

તે લોખંડના ટુકડા પર જૂની ગુજરાતી લિપિમાં કંઈક કોતરેલું હતું.

કેતને લાલ કપડું હટાવ્યું અને લોખંડના ટુકડાને ધ્યાનથી જોયો.

તે પેલા વજનકાંટાના તળિયાનો અંદરનો ગુપ્ત ભાગ હતો, જેના પર તેના દાદાના અક્ષરો સ્પષ્ટ વંચાતા હતા.

'મારા વહાલા દીકરા રમણ, જ્યારે તું આ દુકાન સંભાળે ત્યારે મારી આ એક વાત કાળજામાં કોતરી રાખજે.'

'આ કાંટાનું એક પલ્લું મેં જાણીજોઈને અડધો તોલો નમતું રાખ્યું છે.'

'જિંદગીમાં ક્યારેય કોઈ ગરીબ, લાચાર કે ભૂખ્યા માણસના ભાગનું અનાજ ઓછું ન તોળતો.'

'આ કાંટાનું વજન કાયમ ગ્રાહક તરફ જ ઝૂકવું જોઈએ, આપણા તરફ નહીં.'

'દુનિયાનો કોઈ હિસાબ અધૂરો રહી જાય તો ચાલશે, પણ ઈશ્વરના ચોપડે આપણું પલ્લું હલકું ન થવું જોઈએ.'

કેતને પેલી જૂની ડાયરીનાં પાનાં ફેરવ્યાં અને એક પાના પર નજર પડતાં જ તેના હોશ ઊડી ગયા.

ડાયરીમાં આજથી ચાલીસ વર્ષ પહેલાંનો એક એવો કાળો ઇતિહાસ લખાયેલો હતો જે કેતને ક્યારેય સાંભળ્યો નહોતો.

એ પાના પર એક જૂની તારીખ લખેલી હતી અને નીચે આખો કિસ્સો દર્જ હતો.

તે સમયે આખા પ્રદેશમાં ભયંકર દુષ્કાળ પડ્યો હતો અને લોકો દાણે-દાણા માટે વલખાં મારતા હતા.

પોપટલાલની નાની હાટડી પણ દેવાના બોજ નીચે દબાઈ ગઈ હતી અને ઘરમાં અનાજનો એક દાણો નહોતો.

રમણ ત્યારે માત્ર પાંચ વર્ષનો નાનો બાળક હતો અને ગંભીર બીમારી તથા ભૂખથી મોત સામે લડી રહ્યો હતો.

દવા ખરીદવાના કે દૂધ લાવવાના પણ ઘરમાં પૈસા નહોતા.

પોપટલાલ લાચાર બનીને ગામના તમામ મોટા શાહુકરો અને વેપારીઓ સામે હાથ જોડીને ભીખ માંગી રહ્યા હતા.

પણ કોઈ નિર્દય વેપારીએ એક મુઠ્ઠી અનાજ કે એક રૂપિયો પણ ઉધાર ન આપ્યો.

બધાએ કહ્યું કે તારી પાસે ગિરવે મૂકવા કંઈ નથી, તારો દીકરો મરતો હોય તો મરે!

પોપટલાલ હતાશ થઈને રેલવેના પાટા તરફ આપઘાત કરવા દોડી રહ્યા હતા.

તેમના મનમાં એક જ વિચાર હતો કે પોતાના વ્હાલસોયા દીકરાને ભૂખથી તરફડતો જોવો એના કરતાં મરી જવું સારું.

ત્યારે બરાબર રસ્તા વચ્ચે એક ગરીબ, અજાણ્યા મજૂર પરિવારે તેમને રોક્યા.

એ મજૂરે પૂછ્યું કે કેમ આટલા રડો છો શેઠ?

પોપટલાલે રડતાં રડતાં પોતાના મરવા વાંકે પડેલા નાના બાળકની વાત કરી.

એ ગરીબ મજૂરે એક પણ ક્ષણનો વિચાર કર્યા વગર પોતાના ખભા પર રહેલી અનાજની ગુણી નીચે મૂકી.

તેની પાસે આ જ જૂનો પિત્તળનો કાંટો હતો જે તે ભંગારમાંથી શોધીને લાવ્યો હતો.

તે મજૂરે આ જ કાંટાથી તોળીને પોતાના બાળકોના ભાગનું અડધું અનાજ પોપટલાલની ઝોળીમાં ઠાલવી દીધું.

અને પોતાના ખિસ્સામાંથી પરસેવાની કમાણીના પચાસ રૂપિયા કાઢીને પોપટલાલના હાથમાં મૂકી દીધા.

'શેઠ, દીકરાની દવા કરાવો, સંસારમાં ભૂખથી મોટું કોઈ દર્દ નથી,' એ મજૂરે કહ્યું હતું.

'માણસાઈ જીવતી હશે તો પૈસા તો કાલે પણ કમાઈ શકાશે.'

એ અનાજ અને દવાથી રમણનો જીવ બચી ગયો હતો.

જ્યારે પોપટલાલ થોડા દિવસ પછી પેલા મજૂરને પૈસા અને અનાજ પાછું આપવા ગયા, ત્યારે ખબર પડી કે તે મજૂર પ્લેગની મહામારીમાં ભગવાનને ઘેર પહોંચી ગયો હતો!

તે મજૂરનો કોઈ વારસદાર પણ નહોતો બચ્યો, માત્ર આ જૂનો પિત્તળનો કાંટો એક ઝૂંપડીમાં ધૂળ ખાતો પડ્યો હતો.

પોપટલાલ એ કાંટો છાતીએ લગાવીને રડતાં રડતાં ઘરે લઈ આવ્યા હતા.

તેમણે ભગવાનની સાક્ષીએ સંકલ્પ લીધો હતો કે આ કાંટો મારી આખી પેઢી માટે ઈમાન અને ઉપકારનું મંદિર બનશે.

'જે કાંટાએ મારા દીકરાનો જીવ બચાવ્યો, એ કાંટા પરથી ક્યારેય કોઈ ગરીબ ખાલી હાથે કે ઓછું લઈને નહીં જાય.'

'આ કાંટો જેટલો ગરીબ તરફ ઝૂકશે, એટલી જ ઈશ્વરની બરકત આપણા ઘરમાં વરસશે.'

ડાયરીના છેલ્લા પાને પોપટલાલે લખ્યું હતું: 'મારા પૌત્ર કેતનના જન્મના દિવસે મેં આ કાંટાની સાક્ષીએ પ્રાર્થના કરી હતી કે મારો વંશ ક્યારેય ઘમંડી કે સ્વાર્થી ન બને.'

'આ કાંટો માત્ર લોખંડ નથી, આપણા વંશનો જીવતો જાગતો પ્રાણ છે.'

કેતનના હાથમાંથી ડાયરી છૂટી ગઈ અને તેની આંખોમાંથી આંસુની ધાર વહી નીકળી.

તેના પગ ધ્રૂજવા લાગ્યા અને તે ઓરડીના ખૂણામાં બેસીને ડૂસકે-ડૂસકે રડી પડ્યો.

તેણે વિચાર્યું કે જેને તે નકામો ભંગાર અને જૂનવાણી વિચાર માનતો હતો, એ તો તેના પોતાના પિતાના જીવનદાનનું પવિત્ર સ્મારક હતું!

જો એ દિવસે પેલા અજાણ્યા મજૂરે આ કાંટાથી અનાજ ન તોળ્યું હોત, તો આજે કેતનનું આ દુનિયામાં કોઈ અસ્તિત્વ જ ન હોત!

શારદાબેન પણ ઓરડીમાં આવીને ઊભાં રહ્યાં અને પોતાના દીકરાને રડતો જોઈ તેમની આંખો પણ છલકાઈ ગઈ.

રમણભાઈ ધીમેથી કેતનની પાસે આવ્યા અને તેના માથે વહાલથી હાથ મૂક્યો.

'કેતન બેટા, વેપાર માત્ર પૈસા ગણવાનું સાધન નથી, વેપાર તો માણસાઈ કમાવવાનું મંદિર છે,' રમણભાઈએ શાંતિથી સમજાવ્યું.

'આપણે ડિજિટલ મશીન લાવીને એક-એક ગ્રામનો નફો બચાવી લઈશું, પણ પેલા વડીલોના અને ગરીબોના આશીર્વાદ ક્યાંથી લાવીશું?'

'તારા દાદા કહેતા કે જ્યારે ગરીબ માણસ સંતોષથી હસે છે, ત્યારે ઈશ્વર પોતે આપણા વજનકાંટા પર હાથ મૂકી દે છે.'

કેતન એક પણ ક્ષણનો વિચાર કર્યા વગર ઊભો થયો અને પિતાના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ નમી પડ્યો.

'બાપુજી... મને માફ કરી દો!' કેતન પોતાના બંને હાથ જોડીને રડવા લાગ્યો.

'હું ભણીગણીને આંધળો બની ગયો હતો, મને લાગતું હતું કે પૈસા જ સર્વસ્વ છે.'

'મને ક્ષમા કરો બાપુજી, મેં દાદાજીના પવિત્ર સંસ્કારો અને તમારા બલિદાનનું અપમાન કર્યું છે.'

રમણભાઈએ કેતનને પ્રેમથી ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો જોરથી ચાંપી લીધો.

બાપ અને દીકરાના આંસુ એકબીજાના ખભા પર વહી ગયા અને વર્ષોની ગેરસમજ એક જ ક્ષણમાં ઓગળી ગઈ.

કેતને જાતે જઈને પેલું નવું ડિજિટલ મશીન પેક કર્યું અને તેને કબાટમાં મૂકી દીધું.

પછી તેણે પોતાના ખમીસથી પેલા જૂના પિત્તળના કાંટાને લૂછીને અરીસા જેવો ચમકાવી દીધો.

દુકાનમાં આવનારા તમામ ગ્રાહકો આ દ્રશ્ય જોઈને ભાવવિભોર બની ગયા હતા.

કેતને હાથમાં અનાજનું માપિયું લીધું અને સામે ઊભેલા એક ગરીબ બાળકના થેલામાં બાજરી તોળીને આપવા માંડ્યો.

તેણે કાંટાનું પલ્લું બરાબર થયા પછી જાતે જ એક વધારાની મુઠ્ઠી પ્રેમથી બાળકના થેલામાં ઉમેરી દીધી.

કાંટો ફરી એકવાર ગરીબ તરફ ઝૂકી ગયો અને કેતનના ચહેરા પર એક અનોખો સંતોષ અને શાંતિ છવાઈ ગઈ.

રમણભાઈ અને શારદાબેન દૂર ઊભાં રહીને ભીની આંખે હસી રહ્યાં હતાં, કારણ કે આજે તેમના પિતાનો વારસો સાચા અર્થમાં જીવંત થયો હતો.

દુકાનની એ નાની છત નીચે માનવતા અને પ્રામાણિકતાનો પવિત્ર દીવો ફરી ઝળહળી ઊઠ્યો હતો.

અને એ પિત્તળનો જૂનો કાંટો પેઢીઓ સુધી ગરીબોના આશીર્વાદ વહેંચતો અમર બની ગયો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.