બાપના વાવેલા વડ નીચેથી જૂની પેટી મળતાં જ જમીન વહેંચવા આવેલા દીકરાના હોશ ઊડી ગયા, તાળું તૂટતાં જ...

સવારના સાત વાગ્યા હતા અને રસોડામાં તવા પર શેકાતા થેપલાની સોડમ આખા ઘરમાં ફેલાઈ રહી હતી.

રાધાએ સ્ટીલના ડબ્બામાં ગરમ થેપલા પેક કરતાં પૂછ્યું, 'તમે સવારના પહોરમાં આ જૂની રસીદો કેમ ફેંદી રહ્યા છો?

ચા પણ ઠરીને ઠીકરું થઈ ગઈ.'

મોહને ખાટલા પર બેસીને હાથમાં રહેલા નોટિસના કાગળ પર નજર ફેરવી અને ભારે હૈયે કહ્યું, 'શાહુકારે આવતા અઠવાડિયા સુધીમાં વ્યાજ ભરવાની છેલ્લી મુદત આપી છે.'

'જો રૂપિયાની વ્યવસ્થા નહીં થાય તો દીકરીના લગ્નની કંકોતરી છપાવવાનું તો દૂર, આ ઘરની આબરૂ પણ ધૂળમાં મળી જશે.'

રાધાએ માટીના ગલ્લામાંથી બચાવેલા પરચૂરણ રૂપિયા કાઢીને ખાટલા પર મૂક્યા.

તેમણે આંસુ ભરી આંખે કહ્યું, 'આપણે આખી જિંદગી પ્રામાણિકતાથી જીવ્યા છીએ, ભગવાને ક્યારેય કોઈનું ખોટું નથી કર્યું તો આપણી લાજ પણ નહીં જાય.'

પણ મોહનને ખબર હતી કે શાહુકારી વ્યાજનો બોજ કેટલો ક્રૂર હોય છે અને માણસને જીવતેજીવ કેવી રીતે પીંખી નાખે છે.

તેમણે પોતાના સ્વર્ગસ્થ પિતા કેશવબાપાની તસવીર સામે હાથ જોડીને મનોમન પ્રાર્થના કરી કે બાપુ, અમને આ સંકટમાંથી ઉગારવાનો કોઈ માર્ગ બતાવો.

બરાબર તે જ સમયે ડેલીનો લાકડાનો દરવાજો ધડાકાભેર ખૂલ્યો અને મોહનનો નાનો ભાઈ દિનેશ શહેરી કપડાં પહેરીને અંદર પ્રવેશ્યો.

દિનેશના મોં પર અહંકાર અને ઉતાવળ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યાં હતાં.

તેણે ખિસ્સામાંથી સિગરેટનું પેકેટ ફેરવતાં કહ્યું, 'મોહનભાઈ, શહેરમાંથી એક મોટા વેપારી આપણી સીમની જમીનનો સોદો કરવા આવ્યા છે.'

'ખેતરના ખૂણે આવેલો પેલો મોટો વડલો કપાવી નાખો, ત્યાં વેપારી મોટું ગોડાઉન બનાવવા માંગે છે અને આપણને રોકડા વીસ લાખ મળશે!'

મોહને ચમકીને ઊભા થઈ જતાં પૂછ્યું, 'દિનેશ, તું ભાનમાં તો છે ને?

એ વડલો બાપુએ પોતાના હાથે ચાલીસ વર્ષ પહેલાં રોપ્યો હતો.'

'એ વડલાની છાયામાં આપણું આખું બાળપણ વીત્યું છે અને આખા ગામના ખેડૂતો બપોરે ત્યાં વિસામો લે છે, એને કુહાડી કેમ અડાડાય?'

દિનેશે મોં મચકોડીને તિરસ્કારથી કહ્યું, 'તમે આખી જિંદગી આવા નકામા સંસ્કારો અને જૂની વાતો પકડીને જ ભિખારી રહ્યા!'

'મને ખબર છે કે બાપુએ તમને બધી ફળદ્રુપ જમીન આપી અને મારી સાથે અન્યાય કર્યો હતો.'

'બાપુએ પોતાની આખી જિંદગીની કમાણી અને સોનું આ ખેતરમાં જ ક્યાંક છુપાવી રાખ્યું છે અને તમે એ વાત મારાથી છુપાવો છો!'

મોહને શાંત રહીને નાના ભાઈના ખભા પર હાથ મૂકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ દિનેશે ઝટકો મારીને હાથ હટાવી દીધો.

'મને મારા હિસ્સાના રૂપિયા જોઈએ છે, જો તમે પ્રેમથી વડલો નહીં કાપવા દો તો હું કોર્ટમાં જઈને આખી જિંદગીનો કેસ કરીશ!' દિનેશ તાડૂક્યો.

મોહને લાંબો નિસાસો નાખ્યો અને હાથમાં પાવડો લઈને સીમ ભણી ચાલી નીકળ્યો.

આખી રાત પડેલા મુશળધાર વરસાદને કારણે ખેતરની લાલ માટી સાવ પોચી થઈ ગઈ હતી.

વડલાના ઘટાદાર ઝાડ નીચે પાણીનો ભરાવો થયો હતો અને વડવાઈઓ જમીનને ચૂમી રહી હતી.

મોહને વડલાના થડ પાસે જઈને માટી સરખી કરવા માટે પાવડાનો જોરદાર ઘા માર્યો.

ખચાક કરતો અવાજ આવ્યો અને પાવડાનું લોખંડ કોઈ ભારે ધાતુ સાથે અથડાયું.

મોહનના હાથમાં ધ્રૂજારી આવી ગઈ અને તેણે સાવચેતીથી માટી ખોતરવાનું શરૂ કર્યું.

વડલાના મોટા મૂળિયાં વચ્ચે બે ફૂટ ઊંડે એક ભારે, કાળી લોખંડની પેટી દબાયેલી હતી!

તેના પર જૂનું પિત્તળનું મજબૂત તાળું મારેલું હતું જે કાટ ખાઈ ગયું હતું.

દિનેશ પણ પાછળ પાછળ ખેતરે પહોંચી ગયો હતો અને તેણે આ દ્રશ્ય જોતાં જ બૂમ પાડી.

'જોયું! મેં નહોતું કહ્યું કે બાપુએ અહીં સોનું છુપાવ્યું છે?'

'આ પેટી પર મારો પણ અડધો હક છે, આમાં બાપુના સોનાના સિક્કા અને ઘરેણાં જ છે!'

ગામના વડીલ નારણકાકાએ આગળ આવીને કહ્યું, 'દિનેશ બેટા, આ વડલો જ્યારે નાનો હતો ત્યારે તારા બાપુ નદીએથી કાવડ ભરીને પાણી લાવતા હતા.'

'જેઠ મહિનાના ધોમધખતા તડકામાં પણ તેમણે આ છોડવાને પોતાના સંતાનની જેમ સાચવ્યો હતો.'

પણ દિનેશના મગજ પર પૈસાનો એવો નશો ચડ્યો હતો કે તેને કોઈની સારી શિખામણ ગળે નહોતી ઊતરતી.

તેને માત્ર પોતાની મોંઘી ગાડી અને શહેરી વૈભવની ચિંતા હતી.

દિનેશના અવાજથી આસપાસના ખેતરોમાંથી પાંચ-છ ખેડૂતો અને ગામના વડીલો પણ દોડી આવ્યા.

દિનેશે એક મોટો પથ્થર ઉપાડીને પેલા કાટ ખાધેલા તાળા પર જોરથી ઘા કર્યો.

બે-ત્રણ ઘા પડતાં જ જૂનું તાળું કડડભેર તૂટી ગયું અને પેટીનું ઢાંકણું ઊંચું થયું.

બધાની આંખો ઉત્સુકતાથી પહોળી થઈ ગઈ હતી.

પણ જેવી પેટી ખૂલી, કે તરત જ દિનેશના ચહેરાનો રંગ સાવ ઊડી ગયો.

પેટીની અંદર કોઈ સોનાના સિક્કા, ચાંદી કે હીરા-માણેક નહોતા!

તેની અંદર લાલ કપડામાં લપેટેલી જૂની ધૂળવાળી ચોપડીઓ, ગીરો મૂકેલા દાગીનાની રસીદો, કેટલાક જૂના દેવાના ખત અને નાના બાળકના ચાંદીના ઝાંઝર હતા!

મોહને ધ્રૂજતા હાથે લાલ કપડું હટાવ્યું અને તેમાંથી બાપુ કેશવબાપાના અક્ષરોવાળી એક જૂની ડાયરી કાઢી.

ડાયરીના પીળા પડી ગયેલા પાના પવનમાં ફફડવા લાગ્યા.

દિનેશે અધીરાઈથી પૂછ્યું, 'આ બધો કચરો શું છે?

બાપુનું સોનું ક્યાં ગયું?'

મોહને ડાયરીનું પહેલું પાનું વાંચવાનું શરૂ કર્યું અને તેના ગળામાંથી ડૂસકું નીકળી ગયું.

'દિનેશ, આ કચરો નથી, આ તારી જિંદગીની કિંમત છે જે બાપુએ પોતાના લોહીથી ચૂકવી હતી!' મોહને ભીની આંખે કહ્યું.

દિનેશ સ્તબ્ધ થઈને મોટા ભાઈ સામે જોઈ રહ્યો.

મોહને ડાયરીમાંથી બાપુનો લખેલો પત્ર મોટેથી વાંચ્યો, જે સાંભળીને ત્યાં હાજર તમામ લોકોના રૂંવાડાં ઊભાં થઈ ગયાં.

પત્રમાં લખ્યું હતું: 'મારા વ્હાલસોયા દીકરાઓ, જ્યારે તમે આ પેટી ખોલશો ત્યારે કદાચ હું આ દુનિયામાં નહીં હોઉં.'

'દિનેશ જ્યારે પાંચ વર્ષનો હતો, ત્યારે તેને જીવલેણ ન્યુમોનિયા અને ફેફસાંની ગંભીર બીમારી થઈ ગઈ હતી.'

'શહેરના મોટા દાક્તરે કહ્યું હતું કે જો ચોવીસ કલાકમાં ઓપરેશન નહીં થાય, તો આ બાળક સવારનો સૂરજ નહીં જોઈ શકે.'

'તે વખતે ઓપરેશન માટે પાંચ હજાર રૂપિયાની જરૂર હતી અને મારા ગજવામાં એક ફૂટી પાઈ પણ નહોતી.'

'મેં ગામના શાહુકાર પાસે જઈને મારી પત્નીના ગળાનું મંગળસૂત્ર અને તમામ ઘરેણાં ગીરો મૂકી દીધાં હતાં.'

'પણ તોય રૂપિયા ખૂટ્યા, એટલે મેં આપણી દસ વીઘા ફળદ્રુપ જમીન પણ ગીરો મૂકી દીધી હતી.'

'દિનેશનું ઓપરેશન સફળ થયું અને મારો દીકરો મોતના મુખમાંથી પાછો આવી ગયો.'

'પણ એ દેવું ચૂકવવા માટે મેં સતત પાંચ વર્ષ સુધી રાત્રે પથ્થરની ખાણમાં મજૂરી કરી હતી.'

'મેં મારા શરીરની પરવા કર્યા વગર એક-એક રૂપિયો ભેગો કરીને આ દેવાના ખત છોડાવ્યા હતા.'

'જે દિવસે મેં છેલ્લું દેવું ચૂકવ્યું અને દિનેશ સંપૂર્ણ સાજો થઈને દોડતો થયો, તે દિવસે મેં આ વડલો રોપ્યો હતો.'

'આ વડલો કોઈ સામાન્ય ઝાડ નથી, પણ મારા દીકરા દિનેશના પુનર્જન્મનું જીવંત પ્રતીક છે.'

'મેં આ દેવાની રસીદો અને દિનેશના નાનપણના ઝાંઝર આ પેટીમાં એટલા માટે દાટ્યા હતા જેથી મારા દીકરાઓને ક્યારેય ગરીબીની શરમ ન નડે.'

'જો ક્યારેય પરિવારમાં અણબનાવ બને, તો આ વડલા નીચે બેસીને યાદ કરજો કે ભાઈનો જીવ આ દુનિયાના તમામ સોના કરતાં વધારે કિંમતી છે.'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ દિનેશના હાથમાંથી પેટીનું ઢાંકણું નીચે પડી ગયું.

તેના પગ નીચેથી જાણે આખી પૃથ્વી સરકી ગઈ હોય તેવો આંચકો તેને લાગ્યો.

જે પિતાને તે સ્વાર્થી અને પક્ષપાતી માનતો રહ્યો, તે પિતાએ તેને બચાવવા માટે પોતાના લોહીનું પાણી કરી નાખ્યું હતું!

દિનેશને યાદ આવ્યું કે નાનપણમાં જ્યારે તે બાપુના ખભા પર બેસતો, ત્યારે બાપુના ખભા અને હથેળીઓ પર પથ્થર વાગવાના મોટા-મોટા ડાઘ હતા.

તે સમયે બાપુ હસીને કહેતા હતા કે આ તો ખેતીના ઓજારોના ડાઘ છે, મારા શરીરમાં તો લોખંડ જેવી તાકાત છે.

આજે દિનેશને સમજાયું કે એ ડાઘ કોઈ સામાન્ય ઓજારના નહીં, પણ પોતાના જીવન માટે રાત્રે પથ્થરો તોડવાની મૂંગી વેદનાના ઘા હતા!

જે વડલાને તે રૂપિયાના લોભમાં કાપવા દોડ્યો હતો, એ વડલો તો તેના પોતાના જીવનદાનની પવિત્ર સાક્ષી હતો!

દિનેશની નજર પેલી ચાંદીની નાની ઝાંઝરી પર પડી.

તેણે ધ્રૂજતા હાથે એ ઝાંઝરી ઉપાડી અને પોતાની છાતીએ ચાંપી દીધી.

તેની આંખોમાંથી પશ્ચાતાપના ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા.

તે ધ્રૂજતા પગલે આગળ વધ્યો અને સીધો મોહનના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરીને ઢળી પડ્યો.

'મોહનભાઈ... મને માફ કરી દો!'

'હું સાવ અધમ અને સ્વાર્થી બની ગયો હતો!' દિનેશ પોકેપોકે રડવા લાગ્યો.

તેણે મોહનના પગ પર પોતાનું માથું પછાડીને કહ્યું, 'મેં પૂજ્ય બાપુના પવિત્ર પ્રેમ પર શંકા કરી!'

'મેં તમારા જેવા દેવ સમાન ભાઈનું અપમાન કર્યું અને આ વડલાને કાપવા તૈયાર થયો!'

'મને સજા કરો મોટાભાઈ, મને મારી નાખો પણ મને ક્ષમા કરો!'

મોહનની આંખોમાંથી પણ અશ્રુધારા વહી નીકળી.

તેણે નીચે નમીને પોતાના નાના ભાઈને બાવડેથી પકડીને ઊભો કર્યો.

મોહને દિનેશને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો અને બંને ભાઈઓ વડલાના થડ પાસે એકબીજાને વળગીને રડવા લાગ્યા.

ત્યાં હાજર રહેલા તમામ ગ્રામજનો અને વડીલોની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ.

દિનેશે તે જ ક્ષણે પોતાના ખિસ્સામાંથી પેલા વેપારીનો કાગળ કાઢ્યો અને બધાની સામે એના ટુકડે-ટુકડા કરીને હવામાં ઉડાવી દીધા.

'હું આ વડલાનો એક પાંદડો પણ નહીં તૂટવા દઉં!' દિનેશે દ્રઢ અવાજે કહ્યું.

'અને મોટાભાઈ, દીકરીના લગ્નનો અને શાહુકારના તમામ દેવાનો ખર્ચ હું મારા શહેરના જમા થયેલા રૂપિયામાંથી ચૂકવીશ!'

'આ જમીન આપણી મા છે અને આ વડલો આપણા બાપુનો જીવ છે.'

રાધા પણ ત્યાં દોડી આવી અને પોતાના દિયરના માથા પર હાથ મૂકીને આશીર્વાદ આપ્યા.

દિનેશે વડલાના થડ પાસેની પવિત્ર માટી ઉપાડીને પોતાના કપાળ પર તિલક કર્યું.

તેણે આંસુ ભરી આંખે વચન આપ્યું કે તે દર મહિને પોતાના સંતાનોને શહેરમાંથી અહીં લાવશે અને આ વડલા નીચે બેસાડીને બાપુના સંસ્કારો શીખવશે.

આખા ગામના લોકોએ હર્ષના આંસુ સાથે બંને ભાઈઓને વધાવી લીધા અને ગામના મંદિરે ગોળ-ધાણા વહેંચાયા.

બપોરનો સોનેરી તડકો વડલાના પાંદડાંમાંથી ગળાઈને આખા પરિવાર પર પવિત્ર આશીર્વાદની જેમ પથરાઈ રહ્યો હતો.

વડલાની ડાળીઓ પર બેઠેલા પક્ષીઓ મધુર કલરવ કરી રહ્યા હતા, જાણે સ્વર્ગમાંથી કેશવબાપા પોતાના પુત્રોના મિલન પર હરખાઈ રહ્યા હોય!

એ ધરતીના ખોળેથી વેરઝેર, લોભ અને અહંકારનો કાળો ઓછાયો કાયમ માટે ઓગળી ગયો હતો.

અને પિતાના નિઃસ્વાર્થ ત્યાગ અને ભાઈચારાનો અમર વડલો સદાય માટે અડીખમ ઊભો રહી ગયો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.