કૂવામાંથી જૂની પેટી મળતાં જ ભાઈ સામે લાકડી ઉગામનાર ખેડૂતના હોશ ઊડી ગયા, તાળું તૂટતાં જ...

સવારના સાડા છ વાગ્યા હતા અને ઘરના આંગણામાં ગંગાબેન માટીના ચૂલા પર તાજા બાજરાના રોટલા શેકી રહ્યાં હતાં.

તવામાંથી ઊઠતી સુગંધ વચ્ચે ભીખુભાઈ ખાટલા પર બેસીને પોતાની ચામડાની જૂની કોસ અને પંપના વોશરને દોરીથી બાંધી રહ્યા હતા.

ગંગાબેને કાંસાની થાળીમાં ગરમાગરમ રોટલો અને તાજી છાસ પીરસતાં પૂછ્યું, 'તમે સવારના પહોરમાં આટલા બધા ઉદાસ કેમ દેખાવ છો?

ચા પણ અડધી જ પીધી છે.'

ભીખુભાઈએ એક ઊંડો નિસાસો નાખીને કહ્યું, 'ગંગા, છેલ્લા બે મહિનાથી વરસાદ પડ્યો નથી અને આપણી સીમના જૂના પથ્થરવાળા કૂવામાં પાણી સાવ તળિયે બેસી ગયું છે.'

'જો આવતા અઠવાડિયામાં પાણીની કોઈ વ્યવસ્થા નહીં થાય, તો આપણો ઊભો કપાસનો પાક સુકાઈને રાખ થઈ જશે.'

ગંગાબેને ચૂલા પાસે બેસીને યાદ અપાવ્યું કે તમારા દાદા રણછોડબાપા કહેતા હતા કે તરસ્યાને પાણી પાવું એ સો યજ્ઞ સમાન મોટું પુણ્ય છે.

તેમણે પોતાના હાથે ગામના પશુઓ માટે અવેડા બનાવ્યા હતા અને ક્યારેય કોઈની પાસેથી એક પાઈ પણ નહોતી લીધી.

ભીખુભાઈએ માથું હલાવીને કહ્યું કે બાપુના એ સંસ્કારો જ આપણી સાચી મૂડી છે, બાકી રૂપિયા તો આજે છે ને કાલે નથી.

બરાબર તે જ સમયે ડેલીનો લાકડાનો દરવાજો જોરથી ખખડ્યો અને ભીખુભાઈનો પિતરાઈ ભાઈ હસમુખ પાંચ-છ માણસોને લઈને ધસી આવ્યો.

હસમુખના હાથમાં લોખંડનો મોટો સળિયો હતો અને તેની આંખોમાં ક્રોધ અને લાલચની આગ ભભૂકી રહી હતી.

તેણે આંગણામાં પગ પછાડીને ગર્જના કરી.

'ભીખા બહાર નીકળ! આજે તારી આખી લુચ્ચાઈનો પર્દાફાશ થઈ ગયો છે!'

ભીખુભાઈએ શાંતિથી ઊભા થઈને પૂછ્યું, 'હસમુખભાઈ, સવારના પહોરમાં આટલો બધો ક્રોધ કેમ કરો છો?

શું વાત બની છે?'

હસમુખે આગળ વધીને ભીખુભાઈનો કાંઠલો પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

'તું સાવ ઢોંગી છે, તેં આખી જિંદગી ગરીબીનો ડોળ કરીને અમને બધાને છેતર્યા છે!' તેણે બૂમ પાડી.

'કાલે સાંજે જ્યારે મજૂરો આપણી બંને સીમની વચ્ચે આવેલા જૂના કૂવામાંથી કાદવ કાઢતા હતા, ત્યારે કૂવાના તળિયેથી એક ભારે તાંબાની સીલબંધ હેલ નીકળી છે!'

'એ કૂવો આપણા સગા દાદા રણછોડબાપાએ ખોદાવ્યો હતો, અને તું સારી રીતે જાણતો હતો કે એ કૂવાના પેટાળમાં દાદાએ સોનામહોરો અને ખજાનો દાટ્યો હતો!'

'તેં જાણીજોઈને કૂવાનું પાણી ખાલી કરાવ્યું જેથી તું રાતોરાત એ ખજાનો ચોરીને ભાગી શકે!'

આ સાંભળીને ભીખુભાઈ સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

'હસમુખ, તું આ શું બોલે છે? મને તો એવા કોઈ ખજાનાની કલ્પના પણ નથી,' તેમણે કહ્યું.

હસમુખે મોં મચકોડીને તિરસ્કારથી કહ્યું, 'હવે આ ભગતડાના નાટક બંધ કર!

એ તાંબાની હેલ પર દાદાની સહીવાળું લાલ સીલ મારેલું છે!'

'કાં તો એ ખજાનામાંથી મને મારો અડધો હિસ્સો રોકડો આપ, નહીંતર અત્યારે જ પોલીસ બોલાવીને તને જેલ ભેગો કરું!'

વાતચીતનો અવાજ સાંભળીને આસપાસના ખેડૂતો અને ગામના વડીલોનું મોટું ટોળું આંગણામાં ભેગું થઈ ગયું.

ગંગાબેને ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું, 'હસમુખભાઈ, મારા પતિએ ક્યારેય કોઈના એક પૈસા પર પણ નજર નથી બગાડી, તમે વગર વિચારે આવો મોટો આક્ષેપ ન મૂકો.'

ગામના વયોવૃદ્ધ નાગજીકાકાએ આગળ આવીને હસમુખને ટાઢો પાડતાં કહ્યું, 'હસમુખ, તારા દાદા સંત જેવા માણસ હતા.'

'તેમણે આખી જિંદગી એક ધોતીમાં કાઢી નાખી પણ ક્યારેય કોઈનું અહિત નહોતું વિચાર્યું, એમના કૂવામાં કોઈ ચોરીનો માલ ન હોય.'

પણ હસમુખના કાનમાં લાલચના કીડા સળવળતા હતા એટલે તેને કોઈ વડીલની શિખામણ સંભળાતી નહોતી.

પણ હસમુખના મગજ પર સોનાની લાલચનો એવો નશો સવાર હતો કે તેણે કોઈની વાત સાંભળવાની ચોખ્ખી ના પાડી દીધી.

તેણે મજૂરોને આદેશ આપ્યો કે પેલી ભારે તાંબાની હેલ પંચાયતના ચોતરે લાવવામાં આવે.

થોડી જ વારમાં કાદવથી ખરડાયેલી, પ્રાચીન કાળની ભારે તાંબાની હેલ ગામના ચોતરે મુકાઈ.

તેના મોં પર તાંબાનું જાડું ઢાંકણું હતું અને તેના પર લાખનું લાલ સીલ અકબંધ હતું.

હસમુખે પોતાની સાથે લાવેલી છીણી અને હથોડો ઉપાડીને પેલા સીલ પર જોરદાર ઘા માર્યો.

કડડભેર અવાજ સાથે સીલ તૂટી ગયું અને તાંબાનું ઢાંકણું ખૂલી ગયું.

ત્યાં હાજર રહેલા તમામ લોકોની આંખો આશ્ચર્ય અને ઉત્સુકતાથી પહોળી થઈ ગઈ.

હસમુખે લોભભરી નજરે અંદર હાથ નાખ્યો, પણ જેવો તેનો હાથ બહાર આવ્યો કે તરત જ તેનો ચહેરો સાવ ફીકો પડી ગયો!

હેલની અંદર કોઈ સોનાના સિક્કા, ચાંદીના દાગીના કે હીરા-માણેક નહોતા!

તેમાંથી લાલ રેશમી વસ્ત્રમાં લપેટેલી એક જૂની તાંબાની તકતી, એક નાની કાચની શીશી જેમાં ઔષધિના બીજ હતા, અને રણછોડબાપાના અક્ષરોવાળી એક જૂની ડાયરી નીકળી!

હસમુખે ગુસ્સામાં હેલને લાત મારી.

'આ શું કચરો છે? સોનું ક્યાં ગયું, ભીખા?' તેણે બૂમ પાડી.

ભીખુભાઈએ આગળ વધીને ધ્રૂજતા હાથે પેલું રેશમી કપડું ઉપાડ્યું અને પોતાના કપાળે અડાડ્યું.

તેમણે એ ડાયરી ખોલી અને તેના પીળા પડી ગયેલા પાનાઓ પર લખેલા શબ્દો મોટેથી વાંચવાનું શરૂ કર્યું.

જેમ જેમ ભીખુભાઈ વાંચતા ગયા, તેમ તેમ ચોતરે ઊભેલા સેંકડો લોકોના શ્વાસ થંભી ગયા અને સન્નાટો છવાઈ ગયો!

ડાયરીમાં લખ્યું હતું: 'મારા વ્હાલસોયા સંતાનો, જ્યારે તમે આ હેલ બહાર કાઢશો ત્યારે કદાચ આ ધરતી પર પાણીનું ભયાનક સંકટ હશે.'

'આજથી ચાલીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ ગામમાં ભયાનક કોલેરા અને કમળાનો રોગચાળો ફેલાયો હતો, ત્યારે આ કૂવાનું પાણી ઝેરી ખનીજો અને ગંધકથી ભરાઈ ગયું હતું.'

'ગામના સેંકડો પશુઓ અને નાના બાળકો એ ઝેરી પાણી પીને મોતને ભેટ્યા હતા.'

'મારા નાના ભાઈ અને તારા પિતાની જિંદગી પણ એ વખતે જોખમમાં આવી ગઈ હતી.'

'તે વખતે મેં હિમાલયથી આવેલા એક મોટા આયુર્વેદાચાર્ય અને ભૂગર્ભ જળવિજ્ઞાનીને મારી આખી જિંદગીની જમાપૂંજી આપીને અહીં બોલાવ્યા હતા.'

'તેમણે તપાસ કરીને કહ્યું હતું કે કૂવાની નીચે સાઈઠ ફૂટે મીઠા પાણીનો પ્રવાહ છે, પણ આસપાસની માટીમાંથી ઝેર ચૂવાય છે.'

'તે વૈદ્યરાજે મને જણાવ્યું કે જો કૂવાના તળિયે દેશી કોલસો, લીમડાની છાલ, હરડે અને ગૌમૂત્રથી પકવેલી ખાસ ઔષધીય માટીનું ફિલ્ટર બનાવવામાં આવે, તો પાણી સાવ અમૃત બની જશે.'

'મેં મારી પત્નીનું એકમાત્ર સોનાનું મંગળસૂત્ર અને મારી પાંચ વીઘા ફળદ્રુપ જમીન ગીરો મૂકીને એ ઔષધિઓ મંગાવી હતી.'

'મેં મારા ભાઈને દેવામાં ભાગીદાર નહોતો બનાવ્યો, કારણ કે મારે તેના પરિવારનું રક્ષણ કરવું હતું.'

'મેં રાત-દિવસ એક કરીને કૂવાના તળિયામાં એ પવિત્ર ફિલ્ટર બેસાડ્યું હતું અને આ તાંબાની હેલમાં એ જડીબુટ્ટીઓના અસલી બીજ અને રહસ્ય સાચવી રાખ્યાં હતાં.'

'જેથી ભવિષ્યમાં જ્યારે પણ કૂવાનું પાણી બગડે કે દુકાળ પડે, ત્યારે મારા બાળકો આ ઔષધિઓ ફરીથી તળિયે નાખીને પાણીને જીવંત કરી શકે!'

'અને છેલ્લે પત્રમાં લખ્યું હતું: પાણી એ કોઈ એક માણસની જાગીર નથી, એ તો સાક્ષાત પરમાત્માનો પ્રસાદ છે.'

'મારા ગયા પછી મારા બંને દીકરાઓ કે પૌત્રો ક્યારેય આ કૂવાના પાણી માટે ઝઘડશો નહીં, જે કોઈ તરસ્યો આવે તેને આ અમૃત પ્રેમથી પાજો!'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ હસમુખના હાથમાંથી લોખંડનો સળિયો જમીન પર પડી ગયો.

તેના પગ નીચેથી જાણે આખી પૃથ્વી સરકી ગઈ હોય તેવો કારમો આંચકો તેને લાગ્યો.

જે વડીલને તે સ્વાર્થી અને કંજૂસ માનતો હતો, તે વડીલે તેના પિતાનો જીવ બચાવવા માટે પોતાના ઘરની સ્ત્રીના દાગીના વેચી દીધા હતા!

અને જે કૂવાને તે માત્ર પૈસા અને જમીનની મિલકત સમજતો હતો, એ કૂવો તો ગામના સેંકડો પરિવારોને જીવનદાન આપનારું મંદિર હતું!

હસમુખે પોતાના પિતાના છેલ્લા શબ્દો યાદ આવ્યા જે તેમણે મરણપથારીએ કહ્યા હતા.

તેમના પિતાએ કહ્યું હતું કે બેટા, રણછોડભાઈએ આપણી પેઢીને તારવા માટે પોતાના સુખોની આહુતિ આપી દીધી હતી, એમનો ઉપકાર ક્યારેય ન ભૂલતો.

પણ સંપત્તિ અને વૈભવના ઘમંડમાં હસમુખે એ પવિત્ર સ્મૃતિઓને પોતાના મનમાંથી સાવ ભૂંસી નાખી હતી!

હસમુખને યાદ આવ્યું કે નાનપણમાં જ્યારે પણ આખા ગામના કૂવાઓ સુકાઈ જતા કે પાણી ખારું થઈ જતું, ત્યારે માત્ર આ એક જ કૂવામાંથી મીઠું, મધ જેવું નિર્મળ પાણી નીકળતું હતું!

એ પાણી કોઈ જાદુથી નહીં, પણ દાદાના અથાક પરિશ્રમ અને પવિત્ર ઔષધિઓના પ્રતાપે મીઠું રહેતું હતું!

હસમુખની આંખોમાંથી પશ્ચાતાપના ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા.

તેનું આખું શરીર ધ્રૂજવા લાગ્યું અને તેનો અહંકાર એક જ ક્ષણમાં રાખ થઈ ગયો.

તે ધ્રૂજતા પગલે આગળ વધ્યો અને સીધો ભીખુભાઈના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ ઢળી પડ્યો.

તેણે ધૂળ ભરેલા ભીખુભાઈના પગ પકડી લીધા અને પોકેપોકે રડવા લાગ્યો.

'મોટાભાઈ... મને માફ કરી દો!'

'હું લોભ અને લાલચમાં સાવ આંધળો થઈ ગયો હતો!' હસમુખનો અવાજ ડૂસકાંમાં ફેરવાઈ ગયો હતો.

'મેં પૂજ્ય દાદાના પવિત્ર ત્યાગનું ઘોર અપમાન કર્યું અને તમારા જેવા નિર્દોષ ભાઈ પર ચોરીનો આક્ષેપ મૂક્યો!'

'મને સજા કરો મોટાભાઈ, હું તમારા ચરણોની ધૂળ સમાન પણ નથી!'

ભીખુભાઈની આંખોમાંથી પણ સ્નેહના અશ્રુ વહી નીકળ્યા.

તેમણે નીચે નમીને પોતાના પિતરાઈ ભાઈને બંને હાથે ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો.

'ના હસમુખ, રડ નહીં... વાંક તારો નથી.'

'વાંક તો આપણી વચ્ચે ઊભી થયેલી સ્વાર્થની દીવાલનો હતો,' ભીખુભાઈએ કહ્યું.

'આજે દાદાના આશીર્વાદથી એ દીવાલ તૂટી ગઈ અને આપણો પરિવાર ફરી એક થઈ ગયો.'

ચોતરે હાજર રહેલા તમામ ગ્રામજનો અને વડીલોની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ.

હસમુખે તે જ ક્ષણે જાહેરાત કરી કે તે પોતાના ખર્ચે આ કૂવા પર મોટો સોલાર પંપ મુકાવશે.

અને આ કૂવાનું પાણી માત્ર આપણી સીમ પૂરતું નહીં, પણ આખા ગામના તમામ જરૂરિયાતમંદ ખેડૂતો માટે સદાય ખુલ્લું રહેશે.

ગામ પંચાયતે સર્વાનુમતે એ કૂવાનું નામ 'રણછોડ અમૃત કૂવો' રાખવાનો નિર્ણય કર્યો.

ગંગાબેને ઘરેથી ગોળ અને પાણી લાવીને બધાના મોં મીઠા કરાવ્યા.

ગંગાબેને કૂવામાંથી તાજું સીંચેલું નિર્મળ પાણી કાંસાના લોટામાં ભરીને સૌપ્રથમ હસમુખના હાથમાં આપ્યું.

હસમુખે બંને હાથે લોટો પકડીને એ મીઠું પાણી પીધું અને તેની આંખોમાંથી હર્ષના આંસુ વહી નીકળ્યા.

ગામના મંદિરે ઝાલર વાગી અને સૌ ગ્રામજનોએ એક અવાજે આ પવિત્ર મિલનને વધાવી લીધું.

બપોરનો સોનેરી તડકો કૂવાના નિર્મળ જળ પર પથરાયો, ત્યારે પાણીની એક-એક લહેર જાણે સ્વર્ગમાંથી દાદાના આશીર્વાદ વરસાવી રહી હતી.

એ ધરતીના ખોળેથી વેરઝેર, લોભ અને વહેમનો કાળો ઓછાયો કાયમ માટે ઓગળી ગયો હતો.

અને ભાઈચારો, પવિત્ર ત્યાગ અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનો અમર પ્રવાહ સદાય માટે વહેતો રહ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.