બે પડોશીઓ વચ્ચે વર્ષોથી લડાવતા આંબાના ઝાડના મૂળમાંથી લોખંડની જૂની પેટી નીકળી ત્યારે અંદર જોયું તો...

વૈશાખ મહિનાની બપોરે આકાશમાંથી અંગારા વરસી રહ્યા હતા અને લૂ વાઈ રહી હતી. બંને પૈતૃક મકાનોની વચ્ચે આવેલી જૂની કાચી ઈંટોની દીવાલ પાસે ભારે હોબાળો મચી ગયો હતો. પડોશમાં રહેતા બંને પરિવારો સામસામે લાકડીઓ અને દાતરડાં લઈને ઊભા હતા.

ઝઘડાનું મુખ્ય કારણ એ દીવાલની બરાબર વચ્ચોવચ ઊભેલું પચાસ વર્ષ જૂનું વિશાળ આંબાનું ઝાડ હતું. એ ઘટાદાર વૃક્ષની ડાળીઓ બંને ઘરના આંગણામાં ફેલાયેલી હતી. આ વર્ષે આંબા પર સોનેરી અને સુગંધિત કેસર કેરીઓનો અદ્ભુત ફાલ આવ્યો હતો.

એક તરફ પંચાવન વર્ષનો વિનોદ પોતાના દીકરા ભાવિન સાથે ક્રોધથી લાલચોળ થઈને ઊભો હતો. સામે પક્ષે તેનો બાળપણનો સાથી અને પાડોશી મહેશ પોતાના જુવાન દીકરા નિલેશ સાથે બાંયો ચડાવીને ઊભો હતો. બંને પરિવારો વચ્ચે છેલ્લા પંદર વર્ષથી આ એક જ ઝાડ માટે અવારનવાર વિવાદ થતો હતો.

વિનોદ બરાડો પાડીને કહી રહ્યો હતો કે આંબાનું મુખ્ય થડ મારી જમીન તરફ વધારે ઢળેલું છે. તેથી આ ઝાડની તમામ પાકી કેરીઓ પર પહેલો અધિકાર માત્ર મારા પરિવારનો છે. તારા આંગણામાં જે સૂકાં પાંદડાં પડે છે તે પણ તારે જ સાફ કરવા પડશે.

સામે મહેશે ટેબલ જેવી પથ્થરની પાટલી પર જોરથી લાકડી પછાડીને પડકાર ફેંક્યો. મહેશે કહ્યું કે આંબાના મૂળિયાં મારી જમીનમાંથી ખાતર અને પાણી ચૂસે છે. જો મને કેરીઓનો અડધો ભાગ નહીં મળે તો હું કાલે સવારે જ કુહાડી લાવીને આખું ઝાડ મૂળમાંથી કાપી નાખીશ.

શેરીના લોકો પોતાના ઘરની બારીઓ અને દરવાજા ખોલીને આ રોજિંદો તમાશો જોઈ રહ્યા હતા. કોઈ પણ પાડોશી વચ્ચે પડીને સમાધાન કરાવવા તૈયાર નહોતો. બંને પરિવારોની સ્ત્રીઓ પણ ઓસરીમાંથી સામસામે તીખાં મહેણાં મારી રહી હતી.

વિનોદની પત્ની રમીલા ફરિયાદ કરી રહી હતી કે કેરીઓ પાકે ત્યારે મહેશનો દીકરો રાત્રે છાનોમાનો પથ્થરો મારીને પાડી લે છે. સામે મહેશની પત્ની કાંતા વળતો પ્રહાર કરતી હતી કે તમારા કચરાના કારણે અમારું આંગણું રોજ ગંદુ થાય છે. આ સામાન્ય વાત હવે કુટુંબના અહંકારનો મોટો પ્રશ્ન બની ગઈ હતી.

એક જમાનો હતો જ્યારે આ બંને પરિવારો વચ્ચે સગા ભાઈઓ કરતાં પણ વધારે અતૂટ સ્નેહ હતો. વિનોદ અને મહેશ બાળપણમાં એક જ થાળીમાં જમતા હતા અને સાથે રમતા હતા. બંને પરિવારોના સુખ-દુઃખ હંમેશાં એકબીજા સાથે વણાયેલાં રહેતાં હતાં.

પરંતુ પંદર વર્ષ પહેલાં મિલકતના નાના ભાગલા વખતે બંને વચ્ચે એક કડવી બોલાચાલી થઈ હતી. એ એક જ બોલાચાલીએ વર્ષો જૂની મિત્રતામાં શંકા અને વેરનું ઝેર ઘોળી દીધું હતું. ત્યારથી આ આંબાનું ઝાડ પ્રેમનું પ્રતીક બનવાને બદલે નફરતની સરહદ બની ગયું હતું.

બપોરના બાર વાગ્યે મહેશે ગામમાંથી બે મજૂરોને બોલાવી લીધા. મજૂરોના હાથમાં લાંબા કરવત અને ધારદાર કુહાડીઓ ચમકી રહી હતી. મહેશે મજૂરોને આદેશ આપ્યો કે પોતાના ઘર તરફ ઝૂકેલી આંબાની તમામ મોટી ડાળીઓ તાત્કાલિક કાપીને નીચે પાડી દો.

આ જોઈને વિનોદનો પિત્તો સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો. વિનોદે દોડીને આંબાના થડને પોતાના બંને હાથે બાથ ભરી લીધી. વિનોદે ગર્જના કરી કે જો આ ઝાડ પર એક પણ ઘા પડ્યો તો હું તમારું લોહી વહાવી દઈશ.

બંને પક્ષે યુવાનો વચ્ચે ધક્કામુક્કી શરૂ થઈ ગઈ અને વાત મારામારી સુધી પહોંચી ગઈ. નિલેશે ભાવિનનો કાંઠલો પકડી લીધો અને ભાવિને હાથમાં પથ્થર ઉપાડી લીધો. સ્ત્રીઓની ચીસાચીસથી આખી શેરી ધ્રૂજી ઊઠી.

બરાબર એ જ ક્ષણે શેરીના નાકેથી એક વૃદ્ધ લાકડીના ટેકે ધ્રૂજતા પગલે આગળ આવ્યા. એ પંચ્યાસી વર્ષના વડીલ શંકરબાપા હતા જે આખા પંથકમાં સૌથી જૂના અને આદરણીય મોભી ગણાતા હતા. શંકરબાપાના ચહેરા પર ગજબનું તેજ અને આંખોમાં ઊંડી વેદના હતી.

શંકરબાપાએ મોટેથી લાકડી જમીન પર પછાડીને તમામ લોકોને શાંત થવાનો આદેશ આપ્યો. વડીલનો અવાજ સાંભળતાં જ બંને યુવાનોના હાથ અટકી ગયા અને લોકો પાછળ હટી ગયા. શંકરબાપા ધીમા પગલે પેલા આંબાના વૃક્ષ પાસે આવીને ઊભા રહ્યા.

શંકરબાપાએ પોતાના કરચલીવાળા બંને હાથ આંબાના ખરબચડા થડ પર મૂક્યા. તેમની આંખોમાંથી અચાનક અશ્રુધારા વહી નીકળી. વડીલને આ રીતે રડતા જોઈને વિનોદ અને મહેશ બંને અસમંજસમાં પડી ગયા.

વિનોદે આગળ વધીને પૂછ્યું કે બાપા, તમે આ નકામા ઝાડ માટે કેમ આંસુ વહાવો છો. આ ઝાડ અમારા બંને પરિવારો વચ્ચે રોજ ઝઘડા કરાવે છે એટલે એને કાપી નાખવું જ યોગ્ય છે. મહેશે પણ માથું હલાવીને વિનોદની વાતને સમર્થન આપ્યું.

શંકરબાપાએ ભારે નિસાસો નાખીને બંને તરફ જોયું અને ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું કે તમે બંને મૂર્ખ અને અંધ બની ગયા છો. તમે જેને માત્ર લાકડું અને કેરીઓ સમજો છો, તે વાસ્તવમાં તમારા પૂર્વજોના મહાન ત્યાગ અને અમર પ્રેમની સાક્ષી છે. તમને આ વૃક્ષ પાછળનો પવિત્ર ઇતિહાસ ખબર જ નથી.

શંકરબાપાએ આંબાના મૂળ પાસે જમીન તરફ ઈશારો કર્યો. તેમણે બંને ભાઈઓને કહ્યું કે કુહાડી ચલાવતાં પહેલાં આ થડના મૂળિયાં પાસે બે ફૂટ ઊંડો ખાડો ખોદો. જો એમાંથી સત્ય બહાર ન આવે તો તમે મારી સામે આ ઝાડના ટુકડે-ટુકડે કરી નાખજો.

ગામના લોકો ઉત્સુકતાથી ઘેરાઈ વળ્યા. વિનોદ અને મહેશે અવિશ્વાસથી પાવડો હાથમાં લીધો અને આંબાના થડની બરાબર નીચે ખોદકામ શરૂ કર્યું. ચારેય તરફ પિનડ્રોપ શાંતિ છવાઈ હતી.

થોડીવાર ખોદ્યા પછી પાવડા સાથે કોઈ ધાતુ અથડાવાનો રણકારો સંભળાયો. વિનોદે સાવચેતીપૂર્વક માટી હટાવી તો અંદરથી પિત્તળની એક અત્યંત જૂની અને વજનદાર નાની પેટી બહાર આવી. એ પેટી પર મોટો કાટ લાગેલો હતો પણ તેના પર તાંબાનો જૂનો સિક્કો જડેલો હતો.

વિનોદે ધ્રૂજતા હાથે એ પેટી બહાર કાઢી અને ચોતરા પર મૂકી. મહેશે આગળ આવીને પેટીનું ઢાંકણું ખોલ્યું. પેટીની અંદરથી લાલ મખમલના કપડામાં વીંટાળેલા બે ચાંદીના જૂના કડા અને પીળો પડી ગયેલો હાથથી લખેલો પત્ર બહાર આવ્યાં.

એ પત્ર પર વિનોદના સ્વર્ગસ્થ પિતા હરિલાલ અને મહેશના સ્વર્ગસ્થ પિતા રમણિકલાલ બંનેની સંયુક્ત સહીઓ મોતી જેવા સુંદર અક્ષરોમાં ચમકી રહી હતી. પિતાના પરિચિત અક્ષરો જોઈને બંનેના કાળજામાં એક અજાણો ધ્રાસકો પડ્યો. વિનોદના હાથ કાંપવા લાગ્યા.

શંકરબાપાએ ચશ્મા સરખા કરીને એ પત્ર હાથમાં લીધો અને મોટેથી વાંચવાનું શરૂ કર્યું. પત્ર વાંચતાં વાંચતાં શંકરબાપાનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો. આખી શેરી સ્તબ્ધ થઈને એ પચાસ વર્ષ જૂનું દર્દનાક સત્ય સાંભળવા લાગી.

પત્રમાં લખ્યું હતું કે આજે જ્યારે અમે આ નાનકડો આંબો રોપી રહ્યા છીએ, ત્યારે અમારા હૃદયમાં એક અત્યંત કરુણ પ્રતિજ્ઞા જીવંત છે. પચાસ વર્ષ પહેલાં આ પંથકમાં પડેલા ભયંકર દુષ્કાળમાં અનાજનો એક દાણો પણ મળતો નહોતો. તે વખતે બંને પરિવારો ભૂખમરાની અણી પર આવી ગયા હતા.

તે કાળી રાત્રે હરિલાલનો નાનો દીકરો અનાજના અભાવે ગંભીર બીમાર પડી ગયો હતો. ત્યારે રમણિકલાલે પોતાના ઘરની છેલ્લી બચેલી સોનાની કંઠી વેચીને દવા અને અનાજનો બંદોબસ્ત કર્યો હતો. રમણિકલાલે પોતાના બાળકના ભાગનું દૂધ હરિલાલના દીકરાને પીવડાવીને તેનો જીવ બચાવ્યો હતો.

જ્યારે દુષ્કાળ પત્યો ત્યારે બંને મિત્રોએ નક્કી કર્યું કે આપણી આ અતૂટ ભાઈબંધી ક્યારેય તૂટવી ન જોઈએ. તેમણે બંને ઘરની સહિયારી સરહદ પર પોતાના હાથે આ આંબાનો રોપો વાવ્યો હતો. તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે આ ઝાડની છાંયડો અને ફળ બંને પરિવારો હંમેશાં પ્રેમથી વહેંચીને ખાશે.

પત્રના અંતે બંને પિતાઓએ લખ્યું હતું કે આ આંબો કોઈ જમીનનો ટુકડો નથી પણ અમારા બે પરિવારોનું સંયુક્ત હૃદય છે. જો ભવિષ્યમાં અમારા સંતાનો આ ઝાડ માટે ક્યારેય લડે, તો સમજવું કે અમારા સંસ્કારો અને અમારો પવિત્ર પ્રેમ મરી પરવાર્યા છે. આ શબ્દો વાંચતાં જ શંકરબાપા અટકી ગયા.

ઓસરીમાં સાવ સન્નાટો છવાઈ ગયો અને કોઈ પંખીનો અવાજ પણ સંભળાતો નહોતો. વિનોદ અને મહેશ બંને પથ્થરની જેમ થીજી ગયા હતા. તેમના ગળામાં જોરદાર ડૂમો ભરાઈ ગયો હતો અને ચહેરા પસ્તાવા અને શરમથી લાલચોળ થઈ ગયા હતા.

વિનોદને યાદ આવ્યું કે તેના પિતા મરતી વખતે વારંવાર આંબા તરફ આંગળી ચીંધતા હતા. પણ તે સ્વાર્થમાં આંધળો બનીને પિતાની છેલ્લી શીખને સમજી શક્યો નહોતો. તેણે જે મિત્રને દુશ્મન માન્યો, તેના પિતાએ બાળપણમાં તેનો જીવ બચાવ્યો હતો.

મહેશના હાથમાંથી કુહાડી આપોઆપ છટકીને જમીન પર પડી ગઈ. મહેશ પોતાની જાત પર અત્યંત ધિક્કાર અનુભવવા લાગ્યો. તેણે વિચાર્યું કે જે વૃક્ષ તેમના વડવાઓના લોહી-પરસેવાથી સીંચાયેલું હતું, તેને તે પોતાના ક્ષણિક અહંકાર માટે કાપવા બેઠો હતો.

વિનોદ ધીમા અને લથડતા પગલે આગળ વધ્યો. તેની આંખોમાંથી અવિરત ચોધાર આંસુ વહી રહ્યા હતા. વિનોદે જઈને મહેશના બંને હાથ પકડીને નાના બાળકની જેમ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યો.

વિનોદે પોક મૂકીને કહ્યું કે મહેશ મારા ભાઈ, મને માફ કરી દે. હું પૈસા અને કેરીઓના લોભમાં એટલો આંધળો થઈ ગયો હતો કે આપણા બાપ-દાદાના પવિત્ર પ્રેમને ભૂલી ગયો. મેં તારા પર લાકડી ઉઠાવી પણ હું તારા ચરણની રજ બનવા પણ લાયક નથી.

મહેશ પણ પોતાના આંસુ રોકી ન શક્યો અને તેણે વિનોદને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો. બંને બાળપણના મિત્રો પંદર વર્ષ પછી એકબીજાના ગળે વળગીને જોરજોરથી રડવા લાગ્યા. આખા મહોલ્લાના લોકોની આંખો પણ આ દ્રશ્ય જોઈને ભીની થઈ ગઈ.

ભાવિન અને નિલેશ પણ પોતાના હાથમાં રહેલા પથ્થરો ફેંકીને આગળ આવ્યા. બંને યુવાનો એકબીજાને ભેટી પડ્યા અને પોતાની ભૂલની માફી માંગી. રમીલા અને કાંતા પણ ઓસરીમાંથી દોડી આવીને એકબીજાના હાથ પકડીને રડવા લાગી.

વિનોદે તરત જ પેલા બંને મજૂરોને બોલાવ્યા અને એક નવો આદેશ આપ્યો. વિનોદે કહ્યું કે આ વૃક્ષને કાપવાનું નથી પણ આ વચ્ચે ચણેલી નફરતની કાચી દીવાલને હમણાં જ તોડી પાડવાની છે. મહેશે પણ પાવડો ઉપાડી લીધો.

બંને મિત્રો અને તેમના સંતાનોએ સાથે મળીને એ સરહદની દીવાલને ક્ષણવારમાં જમીનદોસ્ત કરી નાખી. પંદર વર્ષથી બંધાયેલી સરહદ કાયમ માટે ભૂંસાઈ ગઈ અને બંને આંગણાં ફરી એક વિશાળ ચોગાન બની ગયાં. આંબાનું ઝાડ હવે કોઈ વિવાદનું નહીં પણ એકતાનું પ્રતીક બનીને લહેરાઈ રહ્યું હતું.

સાંજે બંને પરિવારોએ સાથે મળીને આંબાની ડાળીઓ પરથી તાજી કેસર કેરીઓ ઉતારી. પહેલી ટોપલી ભરીને ગામના શંકરબાપાના ઘરે આદરપૂર્વક મોકલવામાં આવી. ત્યારબાદ આખી શેરીના દરેક ઘરમાં કેરીઓ વહેંચવામાં આવી.

રાત્રે આંબાના ઘટાદાર છાંયડા નીચે ખાટલા ઢાળીને બંને પરિવારો સાથે બેઠા. બાળકો આનંદથી રમતા હતા અને વડીલો જૂની મધુર યાદો વાગોળતા હતા. વાતાવરણમાં કેરીઓની મીઠી સુવાસ અને હૃદયના નિર્મળ પ્રેમની મહેક પ્રસરી રહી હતી.

તે દિવસ પછી એ બંને પરિવારો વચ્ચે ક્યારેય કોઈ કડવાશ કે વિવાદ ન થયો. પેલી પિત્તળની પેટી અને પૂર્વજોના પત્રને ઘરના પૂજાઘરમાં ભગવાનની મૂર્તિ પાસે આદરપૂર્વક પધરાવવામાં આવ્યા. દર વર્ષે આંબાની પહેલી કેરી બંને પરિવારો સાથે મળીને જ આરોગતા હતા.

સંસારમાં જમીન અને મિલકતો તો નાશવંત છે પણ પૂર્વજોના પવિત્ર સંસ્કારો અને ભાઈચારો જ સાચી અમર મૂડી છે. જે વૃક્ષને કાપવા માટે કુહાડીઓ તણાઈ હતી, તે જ વૃક્ષે તૂટતા પરિવારોને કાયમ માટે અખંડ જોડી દીધા. પ્રેમ અને ક્ષમાની આ પવિત્ર ગાથા આજે પણ આખી શેરીમાં ગર્વથી ગવાય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.