ભરી સભામાં જીતવાની છેલ્લી સેકન્ડે બંને બાળકોએ અચાનક જવાબ આપવાની ના પાડી દીધી...
"આપણા પાર્થના રિપોર્ટ કાર્ડમાં ફરી એકવાર બધા જ વિષયમાં એ વન ગ્રેડ આવ્યો છે, ભાભી! આખા ક્લાસમાં પહેલો નંબર છે એનો."
પૂજાએ ડાઇનિંગ ટેબલ પર ચાના કપ મૂકતાં જ રિપોર્ટ કાર્ડ એવી રીતે ટેબલ પર સરકાવ્યું કે તેની કિનારી અલ્પાની પ્લેટને અડકીને અટકી ગઈ. પૂજાના ચહેરા પર એક અજીબ વિજયી ચમક હતી, જે છેલ્લા આઠ વર્ષથી આ ઘરમાં દરેક પરીક્ષાના પરિણામ વખતે જોવા મળતી હતી.
અલ્પાએ હાથમાં રહેલો ચમચો ધીમેથી કટોરીમાં મૂક્યો. તેના હોઠ પર એક આછું, કસાયેલું સ્મિત આવ્યું.
"અરે વાહ, અભિનંદન પૂજા. પણ આજના જમાનામાં ખાલી ગોખણપટ્ટી કામ નથી આવતી. આપણી રિયાએ ગયા અઠવાડિયે રાજ્ય કક્ષાની વાર્તાલેખન અને વક્તૃત્વ સ્પર્ધામાં પહેલી ટ્રોફી જીતી છે. જજે ખાસ ઊભા થઈને કહ્યું હતું કે આ છોકરીનું મગજ અને કલ્પનાશક્તિ સામાન્ય બાળકો કરતાં ઘણી આગળ છે. શાળાના પ્રિન્સિપાલે તો સ્ટેજ પર બોલાવીને આખા સ્ટાફ સામે એનું સન્માન કર્યું."
ટેબલના છેડે બેઠેલા સસરા ધીરુભાઈએ અખબાર નીચે કર્યું. તેમણે બંને વહુઓ સામે જોયું અને એક ઊંડો નિસાસો નાખ્યો.
આ કોઈ એક દિવસની સ્પર્ધા નહોતી. જે દિવસથી મોટા ભાઈના ઘરે દીકરી રિયા અને નાના ભાઈના ઘરે દીકરો પાર્થ જન્મ્યા હતા, તે દિવસથી આ ઘરમાં એક અદ્રશ્ય યુદ્ધ શરૂ થયું હતું. શરૂઆતમાં સ્પર્ધા એ વાતની હતી કે કોનું બાળક વહેલું ચાલતાં શીખ્યું, કોણે વહેલા શબ્દો બોલવાનું શરૂ કર્યું, અને કોના દાંત વહેલા આવ્યા.
જેમ જેમ બંને બાળકો મોટા થતાં ગયા, તેમ તેમ આ સ્પર્ધા વધુ ઝેરી બનતી ગઈ. કપડાંની બ્રાન્ડથી લઈને ટ્યુશન ક્લાસની ફી સુધી, દરેક બાબતમાં બંને દેરાણી-જેઠાણી એકબીજાને નીચા જોવડાવવાની કોઈ તક છોડતી નહોતી.
અલ્પા પોતાની દીકરી રિયાને સંગીત, કરાટે, ચિત્રકામ અને કોડિંગના ક્લાસમાં દોડાવતી. રિયા સવારે છ વાગ્યાથી રાત્રે અગિયાર વાગ્યા સુધી માત્ર ઘડિયાળના કાંટા પર દોડતી રહેતી.
બીજી બાજુ પૂજા પોતાના દીકરા પાર્થને ગણિત અને વિજ્ઞાનના ઓલિમ્પિયાડ માટે રાત-દિવસ તૈયાર કરાવતી. પાર્થને રમતના મેદાનમાં પગ મૂકવાની પણ મનાઈ હતી, કારણ કે રમવામાં સમય બગાડવાથી ટકાવારી ઘટી જવાનો ડર હતો.
સૌથી મોટી કમનસીબી એ હતી કે આ આખી લડાઈમાં બંને બાળકો ક્યારેય સામાન્ય ભાઈ-બહેનની જેમ હસીને રમી પણ શકતા નહોતા. બંને વચ્ચે એક અદ્રશ્ય દીવાલ ચણી દેવામાં આવી હતી.
એક દિવસ સાંજે ઘરના ડ્રોઇંગ રૂમમાં બધા બેઠા હતા ત્યારે સોસાયટીના પ્રમુખ આવ્યા. તેમણે સોસાયટીના વાર્ષિક ઉત્સવ માટે એક ખાસ જાહેરાત કરી.
"આ વર્ષે આપણી સોસાયટીના પચાસ વર્ષ પૂરા થાય છે. એ નિમિત્તે બાળકો માટે એક બહુ મોટી જિલ્લા કક્ષાની ક્વિઝ અને ડિબેટ કોમ્પિટિશન રાખવામાં આવી છે. આખા જિલ્લામાંથી શાળાઓ ભાગ લેવાની છે. આપણી સોસાયટી વતી પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે આપણે ફક્ત બે જ બાળકો પસંદ કરવાના છે."
પ્રમુખે બંને ભાઈઓ સામે જોયું. "અમે વિચાર્યું છે કે તમારા ઘરના બંને બાળકો, રિયા અને પાર્થ, જો એક ટીમ બનીને ભાગ લે તો આપણી સોસાયટી ચોક્કસ જીતી જશે. બંને હોશિયાર છે."
પ્રમુખના ગયા પછી ઘરમાં એક વિચિત્ર સન્નાટો છવાઈ ગયો.
અલ્પા તરત બોલી ઊઠી, "ટીમ બનીને? ના, એ શક્ય નથી. રિયા પોતાની મહેનતે આગળ આવી છે. જો કોઈ બીજું નબળું પડે તો એની અસર આખી ટીમ પર પડે. રિયા એકલી જ આખી સ્પર્ધા જીતી શકે એટલી સક્ષમ છે."
પૂજાનો પિત્તો ગયો. "તમે કોને નબળું કહો છો ભાભી? પાર્થનું સામાન્ય જ્ઞાન અને વિજ્ઞાન એટલું પાકું છે કે એને કોઈના ટેકાની જરૂર નથી. તમારી દીકરી વાતોના વડા કરવામાં હોશિયાર હશે, પણ તાર્કિક સવાલોમાં તો મારો પાર્થ જ આગળ રહેવાનો."
ઝઘડો એટલો વધ્યો કે બંને ભાઈઓએ વચ્ચે પડવું પડ્યું. આખરે ધીરુભાઈએ કડક અવાજે ટેબલ પર હાથ પછાડ્યો.
"બસ કરો હવે! સોસાયટીના પ્રમુખે ટીમ બનાવી છે તો બંને સાથે જ ભાગ લેશે. જો કોઈને વાંધો હોય તો કોઈએ ભાગ લેવાની જરૂર નથી."
સસરાના આદેશ સામે બંને સ્ત્રીઓએ મૌન સ્વીકાર્યું, પણ અંદરથી ઈર્ષ્યાની આગ વધુ ભભૂકી ઊઠી.
સ્પર્ધાને હવે પંદર દિવસ બાકી હતા. ઘરમાં યુદ્ધનું વાતાવરણ બની ગયું હતું. અલ્પા રિયાને રાત્રે મોડે સુધી જગાડીને પુસ્તકો ગોખાવતી. પૂજા પાર્થ માટે ઇન્ટરનેટ પરથી વિદેશી ક્વિઝના સેટ ડાઉનલોડ કરીને કલાકો સુધી પ્રેક્ટિસ કરાવતી.
બંને માતાઓ પોતાના બાળકને એક જ પાઠ ભણાવતી હતી, "જોજે, સ્ટેજ પર બધો શ્રેય તારે જ લેવાનો છે. બીજાને આગળ ન નીકળવા દેતો."
આ દબાણ હેઠળ બંને બાળકોના ચહેરા પરથી બાળપણની નિર્દોષતા સાવ ગાયબ થઈ ગઈ હતી. રિયાના ચહેરા નીચે કાળા કુંડાળા પડી ગયા હતા, અને પાર્થ વારંવાર નખ કરડતો રહેતો હતો.
સ્પર્ધાનો દિવસ આવી પહોંચ્યો. ટાઉન હોલ ખીચોખીચ ભરેલો હતો. સોસાયટીના બધા રહીશો હાજર હતા.
પહેલા બે રાઉન્ડમાં રિયા અને પાર્થે અદભુત પ્રદર્શન કર્યું. પાર્થે ગણિત અને વિજ્ઞાનના અટપટા સવાલોના સેકન્ડોમાં જવાબ આપ્યા, જ્યારે રિયાએ ઇતિહાસ, સાહિત્ય અને ભાષાના સવાલોમાં બાજી મારી લીધી.
ઓડિયન્સમાં બેઠેલી અલ્પા અને પૂજા એકબીજા સામે જોઈને ગર્વથી ડોક હલાવતી હતી, જાણે બંને મનમાં ગણતરી કરતી હતી કે કોના બાળકના ગુણ વધારે થયા.
હવે ફાઇનલ રાઉન્ડ આવ્યો. સામે પ્રતિષ્ઠિત સ્કૂલની ટીમ હતી. સ્કોર સરખો હતો. છેલ્લો એક સવાલ ટ્રોફીનો ફેંસલો કરવાનો હતો.
ક્વિઝ માસ્ટરે માઇક હાથમાં લીધું. "આ સવાલ એક કોયડા જેવો છે. જવાબ આપવા માટે ત્રીસ સેકન્ડ મળશે. તમારે બંનેએ ચર્ચા કરીને એક જ ફાઇનલ જવાબ આપવાનો રહેશે."
સવાલ પૂછાયો. સવાલ બહુ અટપટો હતો, જેમાં અડધો ભાગ વૈજ્ઞાનિક ગણતરીનો હતો અને અડધો ભાગ ઐતિહાસિક તારીખ સાથે જોડાયેલો હતો.
પાર્થે તરત જ કાગળ પર પેન ચલાવીને ગણતરી કરી લીધી. તેણે ઉત્સાહથી રિયા સામે જોયું. "રિયા દીદી, ગણતરીનો જવાબ બાર આવે છે, પણ એ કયા વર્ષ સાથે જોડાયેલું છે એ મને યાદ નથી આવતું."
રિયાએ તરત કહ્યું, "મને વર્ષ ખબર છે, ઓગણીસો બાર! પણ તારી ગણતરી સાચી છે ને?"
પાર્થ જવાબ આપવા માટે બઝર તરફ હાથ લંબાવવા ગયો.
તે જ ક્ષણે ઓડિયન્સમાં પહેલી હરોળમાં બેઠેલી પૂજા ઊભી થઈ ગઈ. તેણે આંખોના ઇશારાથી પાર્થને રોક્યો અને જોરથી બૂમ પાડી, "પાર્થ, બઝર તું જ દબાવજે! જવાબ તારે જ બોલવાનો છે!"
સામે છેડેથી અલ્પા પણ ઊભી થઈ ગઈ. "રિયા, માઇક તારા હાથમાં લે! ક્રેડિટ તારી હોવી જોઈએ!"
હોલમાં સોપો પડી ગયો. બધા દર્શકો આ બે માતાઓ તરફ જોવા લાગ્યા.
સ્ટેજ પર ઊભેલા બંને બાળકોના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા. પાર્થનો હાથ બઝર પર હતો, પણ તે અટકી ગયો. તેણે પોતાની મા સામે જોયું, જેના ચહેરા પર જીતનો વિકૃત અહંકાર હતો. પછી તેણે મોટી બહેન રિયા સામે જોયું, જેની આંખોમાં આંસુ હતા અને હાથ ધ્રૂજી રહ્યા હતા.
ટાઇમરની ટિક ટિક સંભળાતી હતી. દસ સેકન્ડ... પાંચ સેકન્ડ... ત્રણ સેકન્ડ...
પાર્થે બઝર ન દબાવ્યું. રિયાએ માઇક હાથમાં ન લીધું.
બઝરનો લાંબો અવાજ આવ્યો. સમય પૂરો થઈ ગયો.
સામેની ટીમે તક ઝડપી લીધી અને સાચો જવાબ આપીને ટ્રોફી જીતી લીધી. હોલમાં તાળીઓનો ગડગડાટ થયો, પણ એ બધી તાળીઓ વિરોધી ટીમ માટે હતી.
અલ્પા અને પૂજા બંનેના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ.
અલ્પા સ્ટેજ પાસે દોડી ગઈ. "રિયા! તારું મગજ ખરાબ થઈ ગયું હતું? તને વર્ષ ખબર હતી તો તેં કેમ ન બોલ્યું? તું હારી ગઈ!"
પૂજા પણ ધસી આવી. "પાર્થ, તારી પાસે જવાબ હતો! તેં બઝર કેમ ન દબાવ્યું? તું આખી સોસાયટી સામે આપણું નાક કપાવી આવ્યો!"
બંને સ્ત્રીઓ પોતાના બાળકો પર તૂટી પડી. તેમના અવાજમાં હારનો ક્રોધ અને અહંકારનો પરાજય સ્પષ્ટ દેખાતો હતો.
ત્યારે બાર વર્ષના પાર્થે માઇક સ્ટેન્ડ પરથી માઇક ખેંચી લીધું. તેનો અવાજ આખા હોલમાં ગુંજી ઊઠ્યો.
"અમે હાર્યા નથી, મમ્મી. અમે જાણીજોઈને જવાબ નથી આપ્યો."
આખો હોલ સ્તબ્ધ થઈ ગયો. અલ્પા અને પૂજાના મોં ખુલ્લાં રહી ગયાં.
પાર્થે રિયાનો હાથ પકડી લીધો. "તમે બંને ક્યારેય અમારી માતાઓ બની જ ન શકી. તમે અમને રેસના ઘોડા બનાવી દીધા હતા. જો આજે અમે જીતી જાત, તો ઘરમાં ફરી એ જ ઝઘડો થાત કે કોના લીધે જીત્યા. મમ્મી કહેત કે પાર્થે ગણતરી કરી એટલે જીત્યા, મોટી મમ્મી કહેત કે રિયાએ વર્ષ કહ્યું એટલે જીત્યા. અમારે હવે આ ઝઘડાનું હથિયાર નથી બનવું."
રિયાએ ધ્રૂજતા અવાજે માઇક પોતાની તરફ લીધું. તેની આંખોમાંથી આંસુ વહી રહ્યા હતા.
"મોટી મમ્મી, મમ્મી... શું તમે ક્યારેય અમને પૂછ્યું છે કે અમને શું ગમે છે? પરીક્ષામાં એક માર્ક ઓછો આવે તો ઘરમાં ત્રણ દિવસ સુધી ખાવાનું નથી ભાવતું તમને, કારણ કે તમારે સામેવાળાને નીચા જોવડાવવાના હોય છે. અમે ભાઈ-બહેન છીએ. અમારે સાથે રમવું છે, સાથે હસવું છે. અમારે તમારી આ અહંકારની લડાઈમાં રોજ રોજ મરવું નથી."
રિયાએ માઇક નીચે મૂકી દીધું. તેણે પાર્થનો હાથ મજબૂતીથી પકડ્યો અને બંને બાળકો સ્ટેજ પરથી ઉતરીને હોલની બહાર નીકળી ગયાં.
હોલમાં સોય પડે તોય અવાજ થાય એટલી શાંતિ છવાઈ ગઈ હતી. સેંકડો લોકોની નજરો અલ્પા અને પૂજા તરફ તાકેલી હતી. એ નજરોમાં નફરત નહોતી, પણ એક ઊંડી દયા અને ધિક્કાર હતો.
સસરા ધીરુભાઈ બંને વહુઓ પાસે આવ્યા. તેમનો અવાજ શાંત હતો, પણ શબ્દો ભારે હતા.
"જોઈ લીધું? તમે બંને એકબીજાને હરાવવાની લડાઈમાં તમારા પોતાના બાળકોને હારી ગઈ. જે બાળકોને પ્રેમ અને સંસ્કાર આપવાના હતા, એમને તમે તમારા અહંકારના દાગીના બનાવી દીધા. આજે એ બાળકોએ તમને ભરી સભામાં અરીસો બતાવી દીધો છે."
ધીરુભાઈ પણ બહાર નીકળી ગયા.
અલ્પાએ પૂજા સામે જોયું. પૂજાએ અલ્પા સામે જોયું.
આઠ વર્ષમાં પહેલીવાર બંનેની આંખોમાં કોઈ સ્પર્ધા નહોતી, કોઈ ઈર્ષ્યા નહોતી. બંનેની આંખોમાં ફક્ત શરમ, પસ્તાવો અને અપરાધભાવ હતો. તેમને સમજાયું કે પોતાના ખોટા વટ ખાતર તેમણે પોતાનાં જ ફૂલ જેવાં બાળકોનું બાળપણ કચડી નાખ્યું હતું.
બંને સ્ત્રીઓ ચૂપચાપ હોલની બહાર નીકળી.
સામે બગીચાના એક ખૂણામાં, એક બાંકડા પર રિયા અને પાર્થ બેઠા હતા. પાર્થ રિયાના આંસુ લૂછી રહ્યો હતો અને રિયા પોતાના ખિસ્સામાંથી એક નાની ચોકલેટ કાઢીને અડધી કરીને પાર્થને આપી રહી હતી.
વર્ષો પછી પહેલીવાર બંને બાળકો કોઈના દબાણ વગર, સાચા દિલથી ખડખડાટ હસી રહ્યા હતા.
અલ્પા અને પૂજા દૂર ઊભી રહીને આ દ્રશ્ય જોઈ રહી. તેમના પગ ત્યાંથી આગળ વધવાની હિંમત નહોતા કરી શકતા. તેમને સમજાઈ ગયું હતું કે બાળકો તો ક્યારનાય જીતી ચૂક્યા હતા, હારી તો માત્ર તેમની પોતાની સંકુચિત માનસિકતા ગઈ હતી.
જો આ વાર્તા તમારા હૃદયને સ્પર્શી ગઈ હોય તો મિત્રો અને પરિવાર સાથે લાઈક-શેર જરૂર કરજો. 💬✨