બંધ પડેલી જૂની મિલ ખરીદીને રાત્રે તપાસ કરવા ગયેલા નવા માલિકે અંદર જોયું તો...

સાંજનો સમય હતો અને શહેરના છેવાડે આવેલા જૂના ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં સન્નાટો છવાયેલો હતો. ધૂળિયા રસ્તાના છેડે એક વિશાળ લોખંડનો કાટ ખાઈ ગયેલો દરવાજો હતો, જેના પર મોટી સાંકળ લટકતી હતી. આ વિશાળ કમ્પાઉન્ડમાં પાંચ વર્ષથી બંધ પડેલી કાપડની એક જૂની મિલ આવેલી હતી.

નીલેશ ચાલીસ વર્ષનો એક મહેનતુ અને વ્યવહારુ વેપારી હતો. તેણે શૂન્યમાંથી પોતાનો ટેક્સટાઇલનો વેપાર ઊભો કર્યો હતો અને હવે તે પોતાના વ્યવસાયનું વિસ્તરણ કરવા માંગતો હતો. બે અઠવાડિયા પહેલાં જ સરકારી બેંકની હરાજીમાં તેણે આ બંધ પડેલી મિલની જમીન ખરીદી લીધી હતી.

મિલનો જૂનો માલિક અત્યંત લાલચી અને બેજવાબદાર હતો. પાંચ વર્ષ પહેલાં રાતોરાત મોટું દેવું કરીને તે વિદેશ ભાગી ગયો હતો. તેણે સેંકડો ગરીબ કારીગરોનો ત્રણ-ત્રણ મહિનાનો પગાર અને પીએફ પણ ચૂકવ્યા નહોતા.

નીલેશે આ જૂની ઇમારત તોડીને ત્યાં એક આધુનિક ગોડાઉન અને વેરહાઉસ બનાવવાનું આયોજન કર્યું હતું. એન્જિનિયરો અને આર્કિટેક્ટ સાથેની મિટિંગ પછી આજે સાંજે નીલેશ જાતે આખી જગ્યાનું અંતિમ નિરીક્ષણ કરવા પહોંચ્યો હતો. તેના હાથમાં મિલના જૂના નકશાઓ અને મોટી ટોર્ચ હતી.

ચોકીદાર કિશોરે વંદન કરીને મોટો લોખંડનો દરવાજો ખોલી આપ્યો. કિશોર છેલ્લા પંદર વર્ષથી આ મિલમાં ચોકીદાર તરીકે નોકરી કરતો હતો. નીલેશે કાર કમ્પાઉન્ડમાં પાર્ક કરી અને પગપાળા જ મિલના પાછળના ભાગ તરફ આગળ વધ્યો.

આગળના બે મોટા શેડ સાવ જર્જરિત હતા અને છત પરથી પતરાં તૂટી ગયાં હતાં. જમીન પર કાળો કચરો, ધૂળ અને ઝાડી-ઝાંખરાં ઊગી નીકળ્યાં હતાં. નીલેશ મનમાં વિચારી રહ્યો હતો કે આવતા સોમવારથી જેસીબી મશીનો બોલાવીને આ બધું સાફ કરાવી દઈશ.

પરંતુ જ્યારે નીલેશ મિલના સૌથી છેવાડે આવેલા ચોથા નંબરના મોટા પથ્થરના શેડ પાસે પહોંચ્યો, ત્યારે તે ચોંકી ગયો. શેડની તૂટેલી બારીઓમાંથી આછો પીળો પ્રકાશ બહાર આવી રહ્યો હતો. એટલું જ નહીં, અંદરથી લાકડાની હાથસાળ અને ચરખા ફરવાનો ધીમો પરિચિત અવાજ સંભળાઈ રહ્યો હતો.

નીલેશના પગ ત્યાં જ થંભી ગયા અને તેના કપાળ પર કરચલીઓ પડી ગઈ. આ નિર્જન મિલમાં મોડી સાંજે પ્રકાશ અને મશીનોનો અવાજ ક્યાંથી આવે તે સમજાતું નહોતું. શું અહીં કોઈ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ કે ચોરોનો અડ્ડો ચાલી રહ્યો હતો.

નીલેશે પોતાની ટોર્ચ બંધ કરી દીધી અને સાવ ધીમા પગલે શેડની દીવાલ પાસે ગયો. એક તૂટેલા કાચમાંથી તેણે અંદર ડોકિયું કર્યું. અંદરનું દ્રશ્ય જોઈને નીલેશની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થઈ ગઈ.

શેડની અંદર ચાર જૂના રિચાર્જેબલ ફાનસના અજવાળામાં લગભગ વીસ જેટલા વૃદ્ધ સ્ત્રી-પુરુષો અત્યંત એકાગ્રતાથી કામ કરી રહ્યા હતા. તેમના માથાના વાળ સફેદ હતા અને ચહેરા પર ગરીબીની ઊંડી રેખાઓ હતી. કોઈ સુતર કાંતી રહ્યું હતું તો કોઈ જૂની હાથસાળ પર અદ્ભુત કલાત્મક કાપડ વણી રહ્યું હતું.

તેમની આજુબાજુ કોઈ અવાજ કે ઘોંઘાટ નહોતો, માત્ર કામની પવિત્ર શાંતિ હતી. એક ખૂણામાં બેઠેલી પૂજા નામની વીસ વર્ષની એક યુવતી પગેથી લાચાર હતી. તે વ્હીલચેર જેવી તૂટેલી ખુરશી પર બેસીને હાથથી સુંદર ભરતકામ કરી રહી હતી.

નીલેશને ક્રોધ આવ્યો કે તેની ખરીદેલી ખાનગી મિલકતમાં આ લોકો તેની પરવાનગી વગર ઘૂસણખોરી કરી રહ્યા હતા. નીલેશે ક્રોધમાં આવીને શેડનો ભારે લાકડાનો દરવાજો જોરથી ધક્કો મારીને ખોલી નાખ્યો. દરવાજાનો કર્કશ અવાજ થતાં જ આખો હોલ સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગયો.

તમામ કારીગરોના હાથમાંથી દોરા અને સાધન છૂટી ગયાં. તેમના ચહેરા પર ભયાનક ગભરાટ અને મોતનો ડર છવાઈ ગયો. એક ક્ષણમાં વાતાવરણમાં સન્નાટો પ્રસરી ગયો.

કારીગરોમાંથી પાંસઠ વર્ષનો એક વૃદ્ધ માણસ ધીમા પગલે આગળ આવ્યો. તેનું નામ રમેશ હતું. રમેશના હાથ ધ્રૂજી રહ્યા હતા અને તેણે નીલેશ સામે બંને હાથ જોડી દીધા.

રમેશે ગળગળા અવાજે કહ્યું કે સાહેબ, અમને માફ કરી દો. અમે કોઈ ચોર કે લૂંટારા નથી અને અમે અહીં કોઈ ખરાબ કામ કરવા નથી આવ્યા. કૃપા કરીને પોલીસને ફોન ન કરતા.

નીલેશે કડક અવાજે પૂછ્યું કે જો તમે ચોર નથી તો આ બંધ ફેક્ટરીમાં મોડી રાત્રે છુપાઈને શું કરી રહ્યા છો. આ જમીન હવે મારી માલિકીની છે અને તમે અહીં ગેરકાયદેસર રીતે અડ્ડો જમાવીને બેઠા છો. મારે હમણાં જ પોલીસ બોલાવવી જોઈએ.

આ સાંભળતાં જ ખૂણામાં બેઠેલી પૂજા રડી પડી અને અન્ય વૃદ્ધ મહિલાઓએ પણ પોતાના પાલવથી આંસુ લૂછવાનું શરૂ કર્યું. રમેશે જમીન પર બેસીને નીલેશના પગ પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ નીલેશ બે ડગલાં પાછળ હટી ગયો.

રમેશે હાથ જોડીને કહ્યું કે સાહેબ, મારી એક વાત સાંભળી લો પછી તમે જે સજા કરશો તે અમને મંજૂર છે. આ મિલ જ્યારે ચાલુ હતી ત્યારે અમે ચાલીસ વર્ષ સુધી અહીં લોહી-પાણી એક કરીને કામ કર્યું હતું. આ મિલ અમારું મંદિર હતી અને આ મશીનો અમારા દેવતા હતા.

રમેશે આગળ જણાવ્યું કે પાંચ વર્ષ પહેલાં જ્યારે જૂનો શેઠ રાતોરાત બધાને રઝળતા મૂકીને ભાગી ગયો, ત્યારે અમારા ઘરોમાં ચૂલા સળગવાના બંધ થઈ ગયા હતા. અમારી જિંદગીભરની કમાણી અને હકના રૂપિયા ડૂબી ગયા હતા. આ ઉંમરે અમને બહાર કોઈ મજૂરી આપવા પણ તૈયાર નહોતું.

નીલેશ સાવ શાંતિથી સાંભળી રહ્યો હતો પણ તેના ચહેરા પરનો ગુસ્સો હજુ ઓછો થયો નહોતો. નીલેશે પૂછ્યું કે તો પછી તમે અહીં શું કરી રહ્યા છો. તમે આ મિલની વસ્તુઓ ચોરીને વેચો છો.

રમેશની આંખોમાંથી આંસુઓની ધાર વહી નીકળી. રમેશે કહ્યું કે સાહેબ, અમે ગરીબ જરૂર છીએ પણ અમારા લોહીમાં ચોરી કે અપ્રામાણિકતા નથી. આ પાંચ વર્ષમાં અમે આ મિલની એક ખીલી પણ બહાર વેચી નથી.

રમેશે ખુલાસો કર્યો કે ભૂખમરાથી બચવા માટે અમે ભંગારમાંથી ત્રણ જૂની હાથસાળ જાતે રિપેર કરી હતી. અમે કચરામાંથી વધેલું સુતર ભેગું કર્યું અને જાતે તાંતણા જોડીને સુતરાઉ ચાદરો અને ટુવાલ બનાવવાનું શરૂ કર્યું. અમે અઠવાડિયે થોડો સામાન બનાવીને રવિવારી બજારમાં વેચવા જઈએ છીએ.

રમેશે એક જૂની ડાયરી લાવીને નીલેશના હાથમાં મૂકી. એ ડાયરીમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષનો પાઈ-પાઈનો હિસાબ પેન્સિલથી લખેલો હતો. ક્યારે કેટલું સુતર ખરીદ્યું અને કેટલી ચાદરો વેચાઈ તે બધું ચોખ્ખું નોંધેલું હતું.

રમેશે ગૂંગળાતા અવાજે કહ્યું કે આમાંથી જે થોડા પૈસા બચે છે, તેનાથી અમારા ઘરોમાં બે ટંક રોટલો પાકે છે. અમારા સાથી કારીગરોમાંથી બે વડીલો પથારીવશ છે તેમની દવાઓ આ પૈસાથી આવે છે. અને આ દીકરી પૂજાના બંને પગ બાળપણથી કામ નથી કરતા, તેની સારવાર અને ભણતર આ કમાણીમાંથી ચાલે છે.

રમેશે વધુમાં જણાવ્યું કે અમે દિવસ દરમિયાન અહીં ક્યારેય નથી આવતા જેથી કોઈને ખલેલ ન પહોંચે. અમે ચોકીદાર કિશોરભાઈને પણ ક્યારેય હેરાન નથી કર્યા. અમે દર મહિને ચોકીદારને અમારી કમાણીમાંથી થોડા રૂપિયા લાઈટના બિલ પેટે આપતા હતા.

નીલેશે પેલી હાથસાળ પર વણાયેલી ચાદરો હાથમાં લીધી. એ કાપડની ગુણવત્તા, તેની મજબૂતી અને કિનારી પર કરેલું ભરતકામ અસાધારણ કક્ષાનું હતું. આજના આધુનિક ઓટોમેટિક મશીનો પણ આવી સુંદરતા અને જીવંતતા ન સર્જી શકે તેવું એ કામ હતું.

નીલેશનું કઠોર હૃદય અંદરથી પીગળવા લાગ્યું. જે મિલને તે માત્ર લોખંડ અને સિમેન્ટનો કાટમાળ સમજતો હતો, તે મિલ આ વીસ લાચાર પરિવારો માટે જીવતદાન સમાન હતી. આ ગરીબ લોકો કોઈની સામે હાથ ફેલાવવાને બદલે પોતાના પરસેવાથી સ્વાભિમાનની રોટલી કમાઈ રહ્યા હતા.

નીલેશ થોડીવાર માટે સાવ મૌન થઈ ગયો. તેની આંખો ભીની થઈ ગઈ અને ગળામાં ડૂમો ભરાઈ આવ્યો. તેણે રમેશનો હાથ પકડીને તેને ઊભો કર્યો.

નીલેશે અત્યંત નમ્ર અને ધીમા અવાજે કહ્યું કે વડીલ, તમે હાથ જોડવાનું બંધ કરો. ગુનેગાર તમે નથી પણ પેલો ભાગી ગયેલો શેઠ હતો જેણે તમારી વર્ષોની મહેનત લૂંટી લીધી. અને બીજો ગુનેગાર કદાચ હું બનવા જઈ રહ્યો હતો જે તમારી આ રોજીરોટી છીનવી લેત.

કારીગરો આશ્ચર્યથી નીલેશ સામે જોઈ રહ્યા હતા. તેમને લાગ્યું કે કદાચ તેઓ સપનું જોઈ રહ્યા છે. પૂજાએ પણ ધ્રૂજતા હાથે પોતાના આંસુ લૂછ્યાં.

નીલેશે આખા હોલમાં નજર ફેરવી અને મોટો નિર્ણય જાહેર કર્યો. નીલેશે કહ્યું કે હું અહીં કોઈ સિમેન્ટનું ગોડાઉન નહીં બનાવું. આ મિલ આવતીકાલથી ફરીથી સત્તાવાર રીતે ધમધમતી થશે અને તેનું નામ હશે સ્વાભિમાન હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગ.

નીલેશે જાહેરાત કરી કે આ મિલમાં તમામ આધુનિક સોલાર લાઈટો નંખાશે અને કાચા માલનો તમામ ખર્ચ મારી કંપની ઉપાડશે. તમારા બધાની જૂની બાકી રકમ પણ હું ધીમે ધીમે ચૂકવી આપીશ. અને આ સમગ્ર ઉત્પાદન વિભાગના મુખ્ય સંચાલક રમેશકાકા રહેશે.

એટલું જ નહીં, નીલેશે પૂજાની વ્હીલચેર પાસે જઈને તેના માથા પર હાથ મૂક્યો. નીલેશે કહ્યું કે દીકરી, તારા બંને પગનું ઓપરેશન હું સારામાં સારા ડોક્ટર પાસે કરાવીશ અને તારા સુંદર ભરતકામના વસ્ત્રો દેશ-વિદેશમાં વેચાશે.

આ સાંભળતાં જ શેડની અંદરનું વાતાવરણ ભાવુક બની ગયું. વૃદ્ધ કારીગરો પોક મૂકીને રડી પડ્યા પણ આ આંસુ ભયના નહીં પણ કૃતજ્ઞતા અને આનંદના હતા. રમેશે બંને હાથ આકાશ તરફ ઊંચા કરીને ઈશ્વરનો પાડ માન્યો.

રાત્રે જ્યારે નીલેશ પોતાના ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે તેની પત્ની ભાવના તેની રાહ જોઈ રહી હતી. ભાવનાએ પૂછ્યું કે આજે તમે આટલા મોડા કેમ આવ્યા અને તમારા ચહેરા પર આટલો બધો સંતોષ કેમ દેખાય છે. નીલેશે પોતાની પત્નીને આખી ઘટના વિગતવાર કહી સંભળાવી.

ભાવનાની આંખોમાં પણ હર્ષના આંસુ આવી ગયાં. ભાવનાએ કહ્યું કે તમે માત્ર જમીન નથી ખરીદી પણ સેંકડો આત્માઓના આશીર્વાદ ખરીદ્યા છે. સંપત્તિનો સાચો ઉપયોગ કોઈના બુઝાઈ ગયેલા ચૂલાને ફરી સળગાવવામાં જ છે.

ત્રણ મહિના પછી એ જ જૂની મિલ ફરીથી નવા રંગરૂપ સાથે જીવંત બની ગઈ. આંગણામાં લીલાછમ વૃક્ષો લહેરાવા લાગ્યા અને નવી મશીનરી સાથે જૂની હાથસાળો પણ ગર્વથી ચાલવા લાગી. સો જેટલા જૂના બેરોજગાર પરિવારોને કાયમી રોજગારી મળી ગઈ.

ઉદ્ઘાટનના દિવસે નીલેશે રિબન કાપવા માટે કોઈ મોટા નેતા કે મંત્રીને નહોતા બોલાવ્યા. તેણે પૂજા અને રમેશના હાથે રિબન કપાવીને કારખાનાનો શુભારંભ કરાવ્યો હતો. આખો મહોલ્લો ખુશીથી ઝૂમી ઊઠ્યો હતો.

નીલેશે સાબિત કરી દીધું હતું કે વેપાર માત્ર નફા-નુકસાનનો સરવાળો નથી પણ માણસાઈ અને સેવા કરવાનો મોટો અવસર છે. એક ત્યજી દેવાયેલી ફેક્ટરી આજે સેંકડો પરિવારોના આત્મગૌરવનું મંદિર બની ચૂકી હતી.

જ્યાં શ્રમ પ્રત્યે આદર અને હૃદયમાં કરુણા હોય ત્યાં પથ્થરો પણ સોનું બની જાય છે. નીલેશ અને રમેશની આ સત્યનિષ્ઠ ભાગીદારી દર્શાવે છે કે જ્યારે ઈમાનદાર કારીગરોને સાચો આશરો મળે છે, ત્યારે નસીબના બંધ દરવાજા પણ કાયમ માટે ખૂલી જાય છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.