સો કરોડના મોટા કરાર પર સહી થતી રોકીને સાદા પટાવાળાએ ચિઠ્ઠી મૂકી અને અંદર જોયું તો...

સવારના નવ વાગ્યાનો સમય હતો અને શહેરની જાણીતી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપનીના પંદર માળના ભવ્ય કોર્પોરેટ હેડક્વાર્ટરમાં ભારે ધમાલ મચેલી હતી. કાચની ચમકતી કેબિનો, પોલિશ કરેલા આરસપહાણના ફ્લોરિંગ અને કોન્ફરન્સ હોલમાં દેશ-વિદેશના મહેમાનોની અવરજવર શરૂ થઈ ગઈ હતી. આજે કંપનીના ઈતિહાસનો સૌથી મોટો અને ઐતિહાસિક દિવસ હતો.

કંપનીના સ્થાપક અને પંચોતેર વર્ષના ચેરમેન હરીશ છેલ્લા ચાળીસ વર્ષની મહેનતથી આ સામ્રાજ્ય ઊભું કરી ચૂક્યા હતા. આજે એક વિશાળ વિદેશી કન્સોર્ટિયમ સાથે એક અબજ રૂપિયા એટલે કે પૂરા સો કરોડ રૂપિયાનો મોટો સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ કરાર થવાનો હતો. જો આ સોદો સફળ થાય તો કંપનીનું નામ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચમકી જાય તેમ હતું.

આ ભવ્ય હોલના એક ખૂણામાં સફેદ યુનિફોર્મ પહેરીને બાવન વર્ષનો શંકર સાવ શાંતિથી ઊભો હતો. શંકર છેલ્લા પચીસ વર્ષથી આ કંપનીમાં સાદા પટાવાળા તરીકે નોકરી કરતો હતો. તેનું કામ અધિકારીઓને ચા-પાણી આપવાનું, ફાઈલોની ગોઠવણ કરવાનું અને ટેબલ સાફ રાખવાનું હતું.

મોટાભાગના ઉચ્ચ અધિકારીઓ માટે શંકર સાવ અદ્રશ્ય અને નગણ્ય માણસ સમાન હતો. પરંતુ કોઈને ખબર નહોતી કે શંકર યુવાનીમાં વાણિજ્ય વિદ્યાશાખાનો તેજસ્વી વિદ્યાર્થી રહી ચૂક્યો હતો. પિતાના અણધાર્યા અવસાન અને ગરીબીના કારણે તેણે ભણતર અધૂરું છોડીને આ પટાવાળાની નોકરી સ્વીકારવી પડી હતી.

શંકર સ્વભાવે અત્યંત શાંત, પ્રામાણિક અને અસાધારણ નિરીક્ષણ શક્તિ ધરાવતો માણસ હતો. જ્યારે પણ તે સાહેબોના ટેબલ સાફ કરતો કે ઝેરોક્ષ કાઢતો, ત્યારે કાગળો પર લખેલી અટપટી કાનૂની ભાષા અને આંકડાઓ તે સહજતાથી વાંચી લેતો હતો. ચેરમેન હરીશ શંકરની જૂની વફાદારીની ખૂબ કદર કરતા હતા.

પરંતુ કંપનીનો નવો વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ આનંદ સ્વભાવે ભારે અહંકારી અને તોછડો યુવાન હતો. તે વિદેશની મોટી યુનિવર્સિટીમાંથી ડિગ્રી લઈને આવ્યો હતો અને નાના કર્મચારીઓને કીડા-મકોડા સમાન ગણતો હતો. આ સો કરોડના કરારના તમામ દસ્તાવેજો આનંદ અને તેની મોટી કાનૂની ટીમે તૈયાર કર્યા હતા.

ગઈકાલે રાત્રે જ્યારે આખી ઓફિસ ખાલી થઈ ગઈ ત્યારે શંકર બોર્ડરૂમની સફાઈ કરી રહ્યો હતો. ચેરમેનના મુખ્ય ટેબલ પર એ એક અબજ રૂપિયાના કરારની આખરી પ્રિન્ટ પડેલી હતી જેના પર આવતીકાલે સહી થવાની હતી. શંકરે એ ફાઈલને ચેરમેનના ગોલ્ડન કવરમાં મૂકવા માટે હાથમાં લીધી.

ફાઈલના પાનાં વ્યવસ્થિત સરખા કરતાં કરતાં અચાનક શંકરની નજર પાના નંબર સિત્યાસી પર પડેલી એક કલમ પર અટકી ગઈ. એ કલમ વિલંબ, દંડ અને ચલણ વિનિમયને લગતી અત્યંત જટિલ શરતોની હતી. શંકરના અનુભવી મગજમાં એક ક્ષણ માટે મોટો ઝબકારો થયો.

શંકરે એ કલમ અને પાછળ આપેલા પરિશિષ્ટ 'સી'ના આંકડાઓને બે વાર ધ્યાનથી સરખાવ્યા. અંદર એક અત્યંત ભયાનક અને જીવલેણ વિસંગતતા છુપાયેલી હતી. મુખ્ય કરારમાં લખ્યું હતું કે જો કામમાં વિલંબ થશે તો દૈનિક શૂન્ય પોઈન્ટ શૂન્ય એક ટકાનો સામાન્ય દંડ ભારતીય રૂપિયામાં લાગશે.

પરંતુ પાના નંબર સિત્યાસીની પેટા-કલમમાં એક અલ્પવિરામ અને દશાંશ ચિહ્નની એવી ચાલાકીપૂર્વકની ભૂલ હતી જેના કારણે એ દંડ સીધો એક ટકો અને તે પણ અમેરિકન ડોલરમાં ગણાઈ જાય તેમ હતું. એટલું જ નહીં, કોઈપણ કુદરતી આપત્તિના સંજોગોમાં પણ કંપનીને કોઈ રાહત ન મળે તેવી છટકબારી મૂકેલી હતી.

શંકરે પોતાના ખિસ્સામાંથી નાનું કેલ્ક્યુલેટર કાઢીને ઝડપથી હિસાબ લગાવ્યો. આ શરત મુજબ જો ચોમાસા કે હડતાળના કારણે કામ માત્ર પંદર દિવસ મોડું થાય, તો કંપની પર સીધો એંસી કરોડ રૂપિયાનો અસહ્ય દંડ આવી જાય તેમ હતું. પરિણામે વિદેશી કંપની રાતોરાત હરીશની આખી કંપની જપ્ત કરી લે તેમ હતી.

આ વાંચતાં જ શંકરના હાથમાંથી કાગળો ધ્રૂજી ઊઠ્યા અને તેના કપાળ પર પરસેવો વળી ગયો. શંકર સમજી ગયો કે આ કોઈ સામાન્ય ભૂલ નહોતી પણ વિદેશી વકીલો દ્વારા ગોઠવેલી એક અત્યંત ઝેરી અને અદ્રશ્ય જાળ હતી. આખા દેશના મોટા વકીલો અને સીએ આ નાનકડી કાનૂની જાળ પારખવામાં થાપ ખાઈ ગયા હતા.

આખી રાત શંકર પોતાના ઘરે ખાટલામાં પડખાં ઘસતો રહ્યો. તેની પત્ની ગીતાએ પૂછ્યું કે તમે કેમ આટલા બધા બેચેન છો. શંકરે કહ્યું કે ગીતા, જે કંપનીના રોટલાથી આપણું ઘર ચાલે છે અને જે ચેરમેન સાહેબે મને આશરો આપ્યો છે, તે કંપની કાલે સવારે વિનાશના ખાડામાં ધકેલાઈ જવાની છે.

ગીતાએ પોતાના પતિને હિંમત આપતાં કહ્યું કે જો તમે સત્ય જાણતા હોવ તો ગમે તે ભોગે સાહેબને ચેતવજો. નોકરી જવાનો ડર રાખ્યા વગર પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવવું એ જ આપણો સાચો ધર્મ છે. શંકરે મનોમન સંકલ્પ કરી લીધો.

બીજા દિવસે સવારે સાડા નવ વાગ્યે શંકર એક સાદા કાગળ પર પેલી વિસંગતતા નોંધીને સીધો વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ આનંદની કેબિનમાં પહોંચ્યો. આનંદ તે સમયે પોતાના સૂટની ટાઈ સરખી કરી રહ્યો હતો. શંકરે હાથ જોડીને એ કાગળ આનંદ સામે ધર્યો.

શંકરે નમ્રતાથી કહ્યું કે સાહેબ, આજના કરારના પાના નંબર સિત્યાસી પર એક બહુ મોટી ગંભીર ભૂલ છે. જો આપણે આ શરત સુધાર્યા વગર સહી કરીશું તો આપણી કંપની બરબાદ થઈ જશે. કૃપા કરીને આ એકવાર ચકાસી લો.

આ સાંભળતાં જ આનંદનો અહંકાર સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો. આનંદે શંકરના હાથમાંથી કાગળ આંચકીને તેના ટુકડે-ટુકડે કરી નાખ્યા. આનંદે ક્રોધથી લાલચોળ થઈને બૂમ પાડી કે તારી ઔકાત શું છે કે તું મને કાયદો શીખવવા આવ્યો છે.

આનંદે કહ્યું કે તું એક સાદો પટાવાળો છે જેનું કામ માત્ર ચા પીવડાવવાનું અને કચરો વાળવાનું છે. દેશની સૌથી મોટી લો ફર્મે આ ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો છે અને તું તેમાં ભૂલો કાઢે છે. જો ફરીથી તેં આ બાબતે મોં ખોલ્યું છે તો તને આજે જ નોકરીમાંથી લાત મારીને કાઢી મૂકીશ.

શંકરનું હૃદય અપમાનના ભારથી ભરાઈ આવ્યું પણ તે ડગ્યો નહીં. તે ચૂપચાપ માથું નીચું રાખીને કેબિન બહાર નીકળી ગયો. તેને પોતાની નોકરીની નહીં પણ કંપનીના સેંકડો કર્મચારીઓના ભવિષ્યની ચિંતા હતી.

સવારના અગિયાર વાગ્યાનો સમય થયો. ભવ્ય બોર્ડરૂમમાં તમામ ડાયરેક્ટરો, વિદેશી પ્રતિનિધિમંડળના વડાઓ, વકીલો અને પત્રકારો ગોઠવાઈ ગયા હતા. સો કરોડના કરારની મોટી ફાઈલ ચેરમેન હરીશના ટેબલ પર ખુલ્લી મૂકવામાં આવી.

વિદેશી કંપનીના પ્રમુખે પોતાની સોનાની મોંઘી પેનથી કરાર પર સહી કરી દીધી અને હવે માત્ર ચેરમેન હરીશની સહી બાકી હતી. આખો હોલ તાળીઓ પાડવા માટે આતુર બનીને રાહ જોઈ રહ્યો હતો. હરીશે પોતાની ફાઉન્ટેન પેનનું ઢાંકણું ખોલ્યું.

બરાબર એ જ નિર્ણાયક ક્ષણે શંકર ચા અને પાણીની ચાંદીની ટ્રે લઈને બોર્ડરૂમમાં પ્રવેશ્યો. આનંદે શંકર સામે તીખી નજરે જોયું અને આંખોથી જ બહાર નીકળી જવાનો ઈશારો કર્યો. પણ શંકર સીધો ચેરમેન હરીશના ટેબલ પાસે પહોંચી ગયો.

શંકરે પાણીનો ગ્લાસ મૂકતી વખતે અત્યંત ચતુરાઈથી પોતાના ખિસ્સામાંથી એક નાનકડી ચિઠ્ઠી કાઢીને બરાબર હરીશના સહી કરવાના સ્થાને મૂકી દીધી. એ ચિઠ્ઠી પર મોટા ગુજરાતી અક્ષરે લખ્યું હતું કે સાહેબ, સહી કરતાં પહેલાં પાના નંબર સિત્યાસીની કલમ અઢાર પોઈન્ટ બે તપાસી લો, આપણી કંપની બરબાદ થઈ જશે.

આનંદની નજર એ ચિઠ્ઠી પર પડી ગઈ. આનંદે આવેશમાં આવીને શંકરનો હાથ પકડી લીધો અને બૂમ પાડી કે આ પટાવાળાને ભાન નથી, સિક્યુરિટી આને બહાર ફેંકો. આખા બોર્ડરૂમમાં સોપો પડી ગયો અને તમામ મહેમાનો સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

પરંતુ ચેરમેન હરીશે પોતાનો હાથ ઊંચો કરીને આનંદને અટકાવ્યો. હરીશે કહ્યું કે આનંદ, શાંત થઈ જા. હરીશ શંકરને પચીસ વર્ષથી ઓળખતા હતા અને જાણતા હતા કે શંકર ક્યારેય કારણ વગર આવું પગલું ન ભરે.

હરીશે શાંતિથી પેલી ચિઠ્ઠી વાંચી અને તેમની ભ્રમરો ખેંચાઈ ગઈ. હરીશે તાત્કાલિક ફાઈલનું પાના નંબર સિત્યાસી ખોલ્યું અને કલમ અઢાર પોઈન્ટ બે વાંચવાનું શરૂ કર્યું. હરીશના ચહેરા પર ગંભીરતા છવાઈ ગઈ.

હરીશે પોતાના ચીફ ફાઇનાન્સિયલ ઓફિસર અને લીગલ હેડને પોતાની પાસે બોલાવ્યા. તેમણે એ બંને કલમો અને પરિશિષ્ટના આંકડાઓની તાત્કાલિક ગણતરી કરવા આદેશ આપ્યો. થોડી જ મિનિટોમાં બંને અધિકારીઓના ચહેરાનો રંગ સાવ ઊડી ગયો.

ચીફ ફાઇનાન્સિયલ ઓફિસરે ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું કે સાહેબ, આ એક અત્યંત ભયાનક છટકબારી છે. જો આ કરાર પર સહી થઈ જાત તો આવતા ચોમાસામાં માત્ર દસ દિવસના વિલંબ પર વિદેશી કંપની આપણી પાસેથી એંસી કરોડ રૂપિયા વસૂલ કરી લેત અને આપણી આખી કંપની દેવાળિયા બની જાત.

આ સાંભળતાં જ બોર્ડરૂમમાં સોપો પડી ગયો. આનંદના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ અને તેનું આખું શરીર ધ્રૂજવા લાગ્યું. વિદેશી પ્રતિનિધિઓના ચહેરા પણ ફિક્કા પડી ગયા કારણ કે તેમની છૂપી ચાલાકી આખી દુનિયા સામે પકડાઈ ગઈ હતી.

વિદેશી વડાએ ગભરાઈને બહાનું કાઢ્યું કે આ અમારા જુનિયર કાનૂની કારકુનની ટાઇપિંગ ભૂલ હતી અને અમે તેને તાત્કાલિક સુધારી આપીએ છીએ. તેમણે એ શરત તે જ ક્ષણે રદ કરીને ભારતીય નિયમો મુજબ નવી શરત દાખલ કરી આપી.

ચોવીસ કલાકની અંદર જે કંપની અજાણતાં ગુલામી અને વિનાશની ખાઈમાં ધકેલાઈ જવાની હતી, તે કંપની એક જ ક્ષણમાં ચમત્કારિક રીતે બચી ગઈ. ચેરમેન હરીશની આંખોમાંથી આંસુઓની ધાર વહી નીકળી.

હરીશ પોતાની ખુરશી પરથી ઊભા થયા. તેમણે પોતાના ગળામાં પહેરેલો સોનાની જરીવાળો કિંમતી હાર ઉતારી લીધો. આખી સભા, વિદેશી મહેમાનો અને તમામ ડાયરેક્ટરોની સામે હરીશ ધીમા પગલે શંકર તરફ આગળ વધ્યા.

હરીશે એ ભવ્ય હાર સાદા પટાવાળા શંકરના ગળામાં પહેરાવી દીધો. એટલું જ નહીં, હરીશે આખી સભાની વચ્ચે શંકરના બંને હાથ પકડીને માથું નમાવી દીધું. હરીશે ગળગળા અવાજે કહ્યું કે શંકર, આજે તેં માત્ર કંપની જ નથી બચાવી પણ મારી પચાસ વર્ષની આબરૂ અને સેંકડો પરિવારોની રોજીરોટી બચાવી લીધી છે.

શંકર આંચકો ખાઈને પાછળ હટી ગયો અને તેણે હાથ જોડીને કહ્યું કે સાહેબ, એવું ન કરો. હું તો માત્ર આ કંપનીનું અન્ન ખાનારો એક નાનો સેવક છું. આ સંસ્થા મારી માતા સમાન છે અને માતા પર સંકટ આવે ત્યારે સાવચેત રહેવું એ મારો ધર્મ હતો.

હરીશે પછી ક્રોધભરી નજરે આનંદ સામે જોયું કારણ કે આનંદ શરમથી જમીનમાં ગરકાવ થઈ રહ્યો હતો. હરીશે આનંદને કહ્યું કે મોટી ડિગ્રીઓ માણસને અહંકારી બનાવી શકે છે પણ સાચી બુદ્ધિ અને વફાદારી સંસ્કારોમાંથી આવે છે. તેં જે માણસને કીડો ગણ્યો હતો, એ જ માણસે તારી કાળી ભૂલ સુધારી છે.

હરીશે તે જ ક્ષણે આખી સભા સામે જાહેરાત કરી કે શંકર હવે પટાવાળો નથી પણ આજથી કંપનીનો ચીફ ડોક્યુમેન્ટ અને કમ્પ્લાયન્સ ઓફિસર રહેશે. કંપનીનો કોઈપણ મોટો કરાર હવે શંકરની ચકાસણી અને મંજૂરી વગર સહી નહીં થાય.

એટલું જ નહીં, હરીશે શંકરના એન્જિનિયરિંગમાં ભણતા દીકરા કેતનના સમગ્ર ઉચ્ચ શિક્ષણનો તમામ ખર્ચ કંપની તરફથી ઉપાડવાની જાહેરાત કરી. આખો બોર્ડરૂમ તાળીઓના પ્રચંડ ગડગડાટથી ગુંજી ઊઠ્યો.

સાંજે જ્યારે શંકર ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે તેના ગળામાં પડેલો હાર અને ચહેરા પરનું ગૌરવ જોઈને પત્ની ગીતાની આંખો ભીની થઈ ગઈ. દીકરો કેતન પિતાને વળગી પડ્યો. ઘરમાં વર્ષોથી છવાયેલી ગરીબી આજે સાચા સન્માન અને ઈમાનદારીના ઉત્સવમાં ફેરવાઈ ગઈ હતી.

શંકરે સાબિત કરી દીધું હતું કે પદ કે હોદ્દો માણસની કિંમત નક્કી નથી કરતા પણ માણસની નીતિ અને પરિશ્રમ તેને મહાન બનાવે છે. એક સાદા પટાવાળાની સતર્કતાએ સો કરોડના સામ્રાજ્યને પળભરમાં તૂટતાં બચાવી લીધું હતું.

પ્રામાણિકતા અને મૂંગી સેવાની શક્તિ અજોડ હોય છે. શંકરની આ પ્રેરણાદાયી સત્યગાથા સાબિત કરે છે કે જે માણસ પોતાના નાના કામને પણ પૂરા સમર્પણ અને ઈમાનદારીથી કરે છે, કુદરત પોતે એક દિવસ તેને દુનિયાના સર્વોચ્ચ મંચ પર બેસાડીને સન્માનિત કરે છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.