કલેક્ટર સાહેબ અચાનક સરકારી હોસ્પિટલમાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ માટે પહોંચ્યા, ત્યાં ઉભેલા ઘરડા પટાવાળાને જોઈને ગજવામાંથી એવી વસ્તુ કાઢી કે...

કોઈપણ માણસના જીવનમાં સમય ક્યારેય એકસરખો નથી રહેતો. સમયનું ચક્ર સતત ફરતું રહે છે, જે ક્યારેક રાજાને રંક અને રંકને રાજા બનાવી દે છે. પરંતુ આ બદલાતા સમય વચ્ચે જે માણસ પોતાની અંદર રહેલી ભલાઈ, પ્રામાણિકતા અને સેવાભાવ નથી બદલતો, તે સાચા અર્થમાં મહાન બને છે. આવી જ એક હૃદયસ્પર્શી વાર્તા રામજીભાઈની છે. રામજીભાઈ ઉંમરમાં હવે સાઠની નજીક પહોંચવા આવ્યા હતા. તેઓ જીલ્લાની એક નાનકડી અને અંતરિયાળ ગામડાની સરકારી હોસ્પિટલમાં છેલ્લા ૩૫ વર્ષથી પટાવાળા તરીકે નોકરી કરતા હતા. આટલા વર્ષોની નોકરીમાં તેમણે ક્યારેય કોઈ કામ ચોરી નહોતી કરી કે ક્યારેય કોઈ દર્દી સાથે ઊંચા અવાજે વાત નહોતી કરી. હોસ્પિટલનો સ્ટાફ ગમે ત્યારે બદલાય, ડોક્ટરો આવે અને જાય, પણ રામજીભાઈ તો સવારે સાત વાગ્યે હોસ્પિટલના ગેટ પર કાયમ હાજર જ જોવા મળે.

રામજીભાઈનો ગણવેશ ભલે સાદો અને જૂનો હતો, પણ તેમનું દિલ સોના જેવું ચોખ્ખું હતું. હોસ્પિટલમાં આવતા ગરીબ દર્દીઓને ક્યાં જવું, કઈ બારીએથી દવા લેવી, કયા ડોક્ટરને બતાવવું એ બધી જ માહિતી તેઓ બહુ જ ધીરજપૂર્વક આપતા. ઘણા દર્દીઓ તો એવા ગામડામાંથી આવતા જેમને અક્ષરજ્ઞાન પણ ન હોય, રામજીભાઈ પોતે લાઈનમાં ઊભા રહીને તેમની ચબરખી કઢાવી આપતા. આખી જિંદગી તેમણે અત્યંત ગરીબીમાં વિતાવી હતી. તેમનો પગાર એટલો ઓછો હતો કે ઘરનું ગુજરાન પણ માંડ-માંડ ચાલતું. તેમનો પોતાનો કોઈ મોટો પરિવાર નહોતો, બસ એક નાનું ઘર અને હૃદયમાં ભગવાન પ્રત્યેની અખૂટ શ્રદ્ધા હતી. હવે રામજીભાઈની નોકરીના ગણતરીના દિવસો જ બાકી રહ્યા હતા. આવતા અઠવાડિયે તેઓ આ જ સરકારી હોસ્પિટલમાંથી નિવૃત્ત થવાના હતા. તેમના મનમાં એક સંતોષ હતો કે તેમણે પોતાની જિંદગી કોઈની સેવા કરવામાં વિતાવી છે.

આ બાજુ, જિલ્લામાં હમણાં જ એક નવા યુવાન કલેક્ટર સાહેબની નિમણૂક થઈ હતી. કલેક્ટર વિવેક શર્મા આખા જિલ્લામાં તેમના કડક વલણ, પ્રામાણિકતા અને અચાનક થતી સરપ્રાઈઝ વિઝિટ માટે જાણીતા બની ચૂક્યા હતા. તેઓ કોઈ પણ સરકારી કચેરી, સ્કૂલ કે હોસ્પિટલમાં અગાઉથી જાણ કર્યા વગર જ પહોંચી જતા અને ત્યાં ચાલતી ગેરરીતિઓ પકડી પાડતા. આખા જિલ્લાના સરકારી બાબુઓ કલેક્ટર સાહેબના નામથી જ ધ્રૂજતા હતા કે ખબર નહીં ક્યારે સાહેબનો કાફલો કઈ કચેરીએ આવીને ઊભો રહી જાય.

એક સામાન્ય મંગળવારની સવાર હતી. હોસ્પિટલમાં દરરોજની જેમ દર્દીઓની ભીડ જામી હતી. ડોક્ટરો રાઉન્ડ પર હતા અને રામજીભાઈ ઓપીડીની બહાર દર્દીઓને લાઈનમાં ઊભા રાખવાનું કામ કરી રહ્યા હતા. એવામાં અચાનક હોસ્પિટલના મુખ્ય દરવાજે જોરદાર સાયરનનો અવાજ સંભળાયો. એક પછી એક ત્રણ લક્ઝરી સરકારી ગાડીઓ અને પોલીસ પ્રોટેક્શનનો કાફલો હોસ્પિટલના કમ્પાઉન્ડમાં આવીને ઊભો રહી ગયો. મુખ્ય ગાડી ઉપર લાગેલી લાલબત્તી અને રાષ્ટ્રીય ધ્વજ જોઈને હોસ્પિટલના ચીફ મેડિકલ ઓફિસરથી માંડીને આખો સ્ટાફ દોડતો બહાર આવી ગયો. બધા સમજી ગયા કે આજે કલેક્ટર સાહેબની સરપ્રાઈઝ વિઝિટ છે.

બધાના હૃદયના ધબકારા વધી ગયા હતા. હોસ્પિટલના વડા અને અન્ય ડોક્ટરો હાથ જોડીને ગાડી પાસે ઊભા રહી ગયા. ગાડીનો દરવાજો ખુલ્યો અને એક અત્યંત પ્રભાવશાળી, યુવાન અને ગંભીર ચહેરાવાળા કલેક્ટર સાહેબ બહાર ઉતરી આવ્યા. તેમની પાછળ તેમના પર્સનલ સેક્રેટરી અને સુરક્ષાકર્મીઓ ફાઈલો લઈને ઉતાર્યા. હોસ્પિટલના વડાએ આગળ આવીને કહ્યું, ગુડ મોર્નિંગ સર, આપનું અમારી હોસ્પિટલમાં સ્વાગત છે. જો આપે અગાઉથી જાણ કરી હોત તો અમે બધી વ્યવસ્થા...

કલેક્ટર સાહેબે તેમની વાત અધવચ્ચે જ કાપી નાખી અને શાંત અવાજે કહ્યું, મારે વ્યવસ્થા નથી જોવી, મારે વાસ્તવિકતા જોવી છે. એટલા માટે જ હું કોઈને કહ્યા વગર આવું છું. કલેક્ટર સાહેબે હોસ્પિટલના કોરિડોરમાં ચાલવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ દરેક વોર્ડની મુલાકાત લઈ રહ્યા હતા, સફાઈની તપાસ કરી રહ્યા હતા અને દર્દીઓને દવા સમયસર મળે છે કે નહીં તેની પૂછપરછ કરી રહ્યા હતા. આખો સ્ટાફ તેમની પાછળ પરસેવે રેબઝેબ થઈને ચાલી રહ્યો હતો કે ક્યાંક સાહેબ કોઈ ભૂલ ન પકડી પાડે.

વિઝિટ પૂરી કરીને કલેક્ટર સાહેબ જ્યારે ઓપીડી વિભાગ પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે ત્યાં ખૂણામાં એક ડોલ અને પોતા સાથે ઉભેલા ઘરડા પટાવાળા રામજીભાઈ પર તેમની નજર પડી. રામજીભાઈ તો કલેક્ટર સાહેબના પ્રભાવથી અંજાઈને એક બાજુ નમ્રતાથી હાથ જોડીને ઊભા હતા. કલેક્ટર સાહેબ અચાનક ચાલતા ચાલતા રોકાઈ ગયા. તેમની નજર રામજીભાઈના ચહેરા પર સ્થિર થઈ ગઈ. હોસ્પિટલના વડાને લાગ્યું કે કદાચ પટાવાળાના ગણવેશ કે તેની હાજરી અંગે સાહેબ ગુસ્સે થશે, એટલે તેમણે તરત જ આગળ આવીને સફાઈ આપતા કહ્યું, સર, આ રામજીભાઈ છે, આપણી હોસ્પિટલના સૌથી જૂના પટાવાળા છે. આવતા અઠવાડિયે જ નિવૃત્ત થાય છે. જો તેમની કોઈ ભૂલ હોય તો હું હમણાં જ તેમને...

પરંતુ કલેક્ટર સાહેબે હોસ્પિટલના વડા સામે જોયું પણ નહીં. વિવેક શર્માના ચહેરા પરના ગંભીર ભાવો અચાનક બદલાઈ ગયા. તેમની આંખોમાં એક અલગ જ ચમક અને આદરની ભાવના આવી ગઈ. તેઓ ધીમા પગલે રામજીભાઈ તરફ આગળ વધ્યા. આખો સ્ટાફ સ્તબ્ધ થઈને જોઈ રહ્યો હતો કે કલેક્ટર સાહેબ એક પટાવાળા પાસે કેમ જઈ રહ્યા છે.

રામજીભાઈની બિલકુલ નજીક જઈને કલેક્ટર સાહેબ ઊભા રહ્યા. તેમણે પોતાના મોંઘા સૂટના ગજવામાં હાથ નાખ્યો. બધાને લાગ્યું કે તેઓ કદાચ કોઈ મેમો અથવા અગત્યનો કાગળ કાઢશે. પણ સાહેબે ગજવામાંથી એક જૂની, કાળી પડી ગયેલી અને તૂટેલા પટ્ટાવાળી કાંડા ઘડિયાળ બહાર કાઢી. એ ઘડિયાળ જોઈને રામજીભાઈના ચહેરા પર અચાનક આશ્ચર્ય અને આઘાતના ભાવો આવી ગયા. તેમના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

કલેક્ટર સાહેબે એ તૂટેલી ઘડિયાળ પોતાના બંને હાથમાં રાખીને રામજીભાઈ સામે ધરી અને અત્યંત નમ્ર, ગળગળા અવાજે પૂછ્યું, રામજીકાકા, ઓળખી આ ઘડિયાળને? આ એ જ એચએમટીની ઘડિયાળ છે ને, જે તમારા પિતાએ તમને ભેટ આપી હતી અને જે તમારા જીવનની સૌથી કિંમતી મૂડી હતી?

રામજીભાઈ કશું બોલી ન શક્યા. તેમની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહેવા લાગ્યા. 20 વર્ષ જૂનો એક ભૂતકાળ તેમની નજર સમક્ષ જીવંત થઈ ગયો.

આ વાત આજથી વીસ વર્ષ પહેલાની હતી. એ સમયે વિવેક એક અત્યંત ગરીબ પરિવારનો છોકરો હતો, જેના પિતા મજૂરી કરતા હતા. વિવેક ભણવામાં બહુ હોશિયાર હતો અને તે રાત્રે સ્ટ્રીટ લાઈટના અજવાળામાં ભણીને મોટો થયો હતો. તેની જીલ્લા મથકે કલેક્ટર બનવા માટેની સૌથી મોટી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા હતી. પરીક્ષાનું કેન્દ્ર ગામડાથી પચાસ કિલોમીટર દૂર શહેરમાં હતું. પરીક્ષાના દિવસે સવારે વિવેક જે બસમાં જવાનો હતો, એ બસ અચાનક બગડી ગઈ. ગામડામાં બીજી કોઈ વાહન વ્યવસ્થા નહોતી. વિવેક રસ્તા પર ઊભો ઊભો રડી રહ્યો હતો કારણ કે જો તે સમયસર પરીક્ષા કેન્દ્ર પર ન પહોંચે તો તેની આખી જિંદગીની મહેનત પાણીમાં ફરી વળે તેમ હતી.

એ જ સમયે રામજીભાઈ ત્યાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. તેમણે વિવેકને રડતો જોયો અને કારણ પૂછ્યું. વિવેકે કહ્યું કે કાકા, આજે મારી જિંદગીની સૌથી મોટી પરીક્ષા છે, જો હું ન પહોંચ્યો તો મારું સપનું તૂટી જશે. મારી પાસે શહેરમાં જવા માટે સાયકલ પણ નથી કે ભાડાના પૈસા પણ નથી. રામજીભાઈ પાસે એ સમયે ખિસ્સામાં એક રૂપિયો પણ નહોતો. પણ તેમના હાથમાં તેમના પિતાએ આપેલી એકમાત્ર સોનાની ઢોળ ચડાવેલી જૂની ઘડિયાળ હતી. રામજીભાઈએ એક ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વગર એ ઘડિયાળ ઉતારી, ગામના એક વેપારી પાસે જઈને ગીરો મૂકી દીધી અને એ રૂપિયામાંથી વિવેકને એક નવી સાયકલ અને ભાડાના પૈસા અપાવ્યા, જેથી તે સમયસર પરીક્ષા આપી શકે. રામજીભાઈએ ત્યારે કહ્યું હતું, બેટા તું દોડ, ઘડિયાળ તો પછી પણ આવી જશે, પણ તારો આ સમય ચાલ્યો ગયો તો ક્યારેય પાછો નહીં આવે.

વિવેક એ પરીક્ષામાં પાસ થયો, કલેક્ટર બન્યો અને આજે આખા જિલ્લાનો માલિક બનીને ઊભો હતો. કલેક્ટરે એ ઘડિયાળ રામજીભાઈના ધ્રૂજતા હાથમાં મૂકી દીધી અને કહ્યું, કાકા, હું વર્ષોથી આ ઘડિયાળ શોધી રહ્યો હતો. જે વેપારી પાસે તમે આ ગીરો મૂકી હતી, તેની પાસેથી મેં આ ઘડિયાળ પાછી મેળવી છે. તમે તે દિવસે માત્ર તમારી ઘડિયાળ નહોતી વેચી, પણ એક ગરીબ છોકરાનું ભવિષ્ય ખરીદ્યું હતું. આજે હું જે કંઈ પણ છું, આ લાલબત્તી વાળી ગાડી, આ હોદ્દો, આ બધું જ તમારી એ ઘડિયાળ અને તમારા એ આશીર્વાદની દેણ છે.

આટલું બોલીને કલેક્ટર વિવેક શર્માએ પોતાની ઓફિશિયલ ટોપી ઉતારીને બાજુમાં મૂકી અને આખી હોસ્પિટલના સ્ટાફની સામે, હોસ્પિટલના એ ભીના કોરિડોરમાં જ રામજીભાઈના પગમાં સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરી દીધા. આ જોઈને આખો હોસ્પિટલ સ્ટાફ, ડોક્ટરો અને ત્યાં હાજર ગ્રાહકો સ્તબ્ધ થઈ ગયા. કોઈના મોઢામાંથી એક શબ્દ નહોતો નીકળતો. જે કલેક્ટર સામે મોટા-મોટા અધિકારીઓ ઉભા રહેતા ધ્રૂજતા હતા, તે કલેક્ટર આજે એક ગરીબ પટાવાળાના ચરણોમાં ઝૂકેલા હતા.

રામજીભાઈએ તરત જ કલેક્ટર સાહેબને ઊભા કર્યા અને ગળે લગાવી દીધા. આખો માહોલ અત્યંત ભાવુક થઈ ગયો હતો. ત્યાં હાજર દરેક વ્યક્તિની આંખો ભીની થઈ ચૂકી હતી. કલેક્ટરે હોસ્પિટલના વડા સામે જોઈને કહ્યું કે રામજીકાકા આવતા અઠવાડિયે નિવૃત્ત થાય છે, પણ તેમની નિવૃત્તિનો કાર્યક્રમ કોઈ સામાન્ય પટાવાળા જેવો નહીં હોય. આખા જિલ્લાના તમામ વરિષ્ઠ અધિકારીઓની હાજરીમાં સરકારી સન્માન સાથે તેમનો વિદાય સમારોહ યોજાશે.

રામજીભાઈના દિલમાં આજે જે ગૌરવ અને સંતોષની લાગણી હતી તેની કોઈ કિંમત નહોતી. તેમને સમજાયું કે જીવનમાં વાવેલી ભલાઈ ક્યારેય એળે નથી જતી, કુદરત વ્યાજ સાથે તેને પાછી આપે છે.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો.