દાદીમાનો જૂનો પલંગ ખસેડતાં જ ગુપ્ત સંદૂક મળી આવ્યો, પૌત્રએ હથોડી મારી તાળું તોડ્યું ત્યાં પિતા ધ્રૂજતા અવાજે બોલ્યા કે...

બપોરના સમયે ઘરના જૂના ઓરડામાં પંખાના ધીમા ઘુઘવાટ વચ્ચે લાકડા અને ચૂનાની સૂકી ધૂળ આખા ઓરડામાં ઉડી રહી હતી.

અલ્પેશ પોતાના હાથમાં લોખંડનો મોટો કાટવાળો સળિયો પકડીને દાદીમાના વર્ષો જૂના સાગના ભારે પલંગને દીવાલથી અળગો કરવા મથી રહ્યો હતો.

તેની માતા વંદના ઓરડાના ખૂણામાંથી જૂના ગોદડાં, તકિયા અને ધાબળાઓ ખંખેરીને એક પ્લાસ્ટિકના મોટા કોથળામાં વ્યવસ્થિત ભરી રહી હતી.

ચોમાસું પૂરું થયા પછી ભીંતમાં ઉતરેલો ભેજ સાફ કરવા અને દિવાળી પહેલાં નવો કલર લગાવવા માટે આ ભારે પલંગ ખસેડવો બહુ જરૂરી હતો.

જેવો પલંગ બે ફૂટ આગળ ખસ્યો કે તરત જ અલ્પેશના પગ નીચે કંઈક પથ્થર જેવી સખત વસ્તુ જોરથી અથડાઈ.

તેણે હાથની ધૂળ ખંખેરીને નીચે વાંકા વળીને જોયું તો પલંગના નીચેના મધ્ય ભાગમાં લાદીની અંદર એક નાનો ગુપ્ત ખાડો બનેલો દેખાયો.

એ ખાડામાં ધૂળ, જાળાં અને જૂના સુતરાઉ કપડાંની વચ્ચે એક ભારે, પિત્તળના પતરાથી મઢેલો લાકડાનો મોટો સંદૂક છુપાવીને મૂકેલો હતો.

સંદૂકના આગળના ભાગે કાટ લાગેલો પણ અત્યંત મજબૂત અને વજનદાર પિત્તળનો મોટો તાળો લટકતો હતો.

'બા, જરા અહીં આવીને જો તો ખરી! દાદીમાના આ જૂના પલંગ નીચે આટલો મોટો લોખંડ જેવો ડબ્બો ક્યાંથી આવ્યો?' અલ્પેશે અચરજ સાથે મોટેથી કહ્યું.

વંદના હાથમાં સાવરણી પકડીને તાબડતોબ દોડતી આવી અને સંદૂકને જોઈને તેના ચહેરા પર ભારે આશ્ચર્યની રેખાઓ ખેંચાઈ ગઈ.

'આ તો તારા દાદાના વખતના જમાનાનો જૂનો પટારો લાગે છે, જેને તારી દાદીમા જીવતેજીવ ક્યારેય કોઈને અડવા પણ નહોતી દેતી.' વંદનાએ ધીમા અવાજે કહ્યું.

અલ્પેશના મનમાં અચાનક એક તીવ્ર રોષ, આક્રોશ અને વર્ષો જૂની દબાયેલી કડવાશ ભડભડ સળગી ઊઠી.

છેલ્લા કેટલાય વર્ષોથી તેમનો આખો પરિવાર ભારે આર્થિક સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો અને પિતાના અનાજના વેપારમાં મોટું નુકસાન થયું હતું.

અલ્પેશે જ્યારે કોલેજ પૂરી કરીને પોતાની નવી સ્ટેશનરીની દુકાન શરૂ કરવા માટે દાદીમા પાસે થોડી મૂડી માંગી હતી, ત્યારે દાદીમાએ સાફ ના પાડી દીધી હતી.

ઘરમાં બધા હંમેશા માનતા આવ્યા હતા કે દાદીમા અત્યંત કંજૂસ અને કઠોર સ્વભાવનાં છે અને પોતાની પાસે સોનામહોરો તથા પૈતૃક સંપત્તિ છુપાવીને બેઠાં છે.

'જોયું બા, આ ડોશી આખી જિંદગી આપણને ભૂખ્યા પેટે કરકસર કરાવતી રહી અને અહીં નીચે પોતાના બાપનો ખજાનો છુપાવી રાખ્યો હતો!' અલ્પેશે ગુસ્સામાં દાંત પીસ્યા.

'અલ્પેશ, પવિત્ર વડીલ વિશે આવા અપશબ્દો ન બોલ બેટા, એ આપણા ઘરની મોભી અને તારા પિતાની જનેતા છે.' વંદનાએ દીકરાને વારવા વિનમ્ર પ્રયત્ન કર્યો.

'કેમ ન બોલું બા? મારી એન્જિનિયરિંગની ફી ભરવા માટે આપણે પેલા વ્યાજખોર પાસેથી રૂપિયા લેવા પડ્યા હતા અને આ પેટી અહીં ભરેલી પડી રહી!'

'દાદીમા હંમેશા પોતાના રૂમનો દરવાજો બંધ રાખતાં અને કોઈને ખાટલા નીચે કચરો પણ વાળવા નહોતાં દેતાં, હવે મને સમજાયું કે આ શું ચાલતું હતું!'

અલ્પેશે આગળ-પાછળનો કોઈ વિચાર કર્યા વિના બાજુના ઓજાર પેટીમાંથી લોખંડની ભારે હથોડી ઉપાડી અને તાળા પર જોરદાર ઘા માર્યો.

ધાતુ પર ધાતુ અથડાવાનો જોરદાર અવાજ આખા મકાનમાં ગૂંજી ઊઠ્યો અને તાળામાંથી તણખા ઝર્યા.

ત્રણ-ચાર જોરદાર ઘા પડતાં જ કાટ લાગેલો જૂનો તાળો તૂટીને ફરસ પર પડી ગયો અને સંદૂકનું ભારે ઢાંકણું સહેજ ઊંચું થઈ ગયું.

અલ્પેશે ધ્રૂજતા અને ઉત્સુક હાથે સંદૂકનું સાગનું ભારે ઢાંકણું આખું પાછળ ધકેલી દીધું.

તેને પૂરેપૂરી ખાતરી હતી કે અંદર સોનાના જૂના દાગીના, ચાંદીના સિક્કા કે પાંચસોની ચલણી નોટોના થપ્પા ભરેલા હશે.

પરંતુ અંદર નજર પડતાં જ અલ્પેશ અને વંદના બંનેના હોઠ આશ્ચર્ય અને મૂંઝવણથી સાવ ખુલ્લા રહી ગયા.

સંદૂકમાં કોઈ સોનામહોરો, હીરા-માણેક કે રોકડ રકમ નહોતી, પણ અંદર પીળા પડી ગયેલા જૂના કાગળો અને હિસાબની લાલ ડાયરીઓ વ્યવસ્થિત ગોઠવેલી હતી.

સૌથી ઉપર એક જૂની, ઘસાઈ ગયેલી ચાંદીની નાની કટોરી અને એક તૂટેલી કલાઈની બંગડી સાચવીને મૂકેલી હતી.

અલ્પેશે અણગમા અને ક્રોધ સાથે કાગળો બહાર કાઢ્યા અને એક પછી એક ઉથલાવીને વાંચવા લાગ્યો.

તે કાગળો કોઈ જમીન-જાયદાદના દસ્તાવેજ નહોતા, પણ શહેરના જૂના શરાફો, વ્યાજખોરો અને ઝવેરીઓની સોનું ગીરવે મૂક્યાની પહોંચો હતી.

દરેક રસીદ પર દાદીમાના પવિત્ર સ્ત્રીધનના ઘરેણાં ગીરવે મૂક્યાની અને એક પછી એક વેચી દીધાની ચોખ્ખી અને કરુણ નોંધ હતી.

તેમના લગ્નનો સોનાનો મોટો કંઠલો, હાથના નક્કર પાટલા, કાનની ઝૂમખીઓ, નાકની વાળી અને પગના ચાંદીના કડલાં બધું જ વેચાઈ ચૂક્યું હતું.

અલ્પેશના કપાળ પર અચાનક ઠંડો પરસેવો વળી ગયો અને તેનું ગળું ક્ષણવારમાં સાવ સુકાઈ জ্ঞયું.

'બા, આ બધી રસીદો શું દર્શાવે છે? દાદીમાએ પોતાના આટલા બધા સોનાના ઘરેણાં કેમ અને કોના માટે વેચી દીધા હતા?' અલ્પેશે કંપતા અવાજે પૂછ્યું.

વંદના પણ કાગળો વાંચતાં વાંચતાં સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ હતી અને તેની આંખોમાં અજાણ્યા ભય અને શોકના આંસુ ભરાઈ આવ્યા હતા.

બરાબર તે જ સમયે ઓરડાના દરવાજે લાકડીનો ટેકો લઈને અલ્પેશના વૃદ્ધ પિતા દિનેશભાઈ ધીમા પગલે અંદર પ્રવેશ્યા.

જમીન પર પડેલો ખુલ્લો લાકડાનો સંદૂક અને ચારે તરફ વિખરાયેલી જૂની રસીદો જોઈને દિનેશભાઈની આંખોમાંથી આંસુની ધાર અવિરત વહી નીકળી.

'અલ્પેશ, તેં આખરે આ પેટીનું તાળું તોડી જ નાખ્યું ને?' પિતાએ અત્યંત ગળગળા અને કાંપતા અવાજે પૂછ્યું.

'બાપુજી, મને સાચું કહો કે આ રસીદો શું છે? દાદીમા પાસે તો પિયરનું ઘણું સોનું હતું, એ બધું ક્યાં જતું રહ્યું?' અલ્પેશે અસમંજસમાં પૂછ્યું.

દિનેશભાઈ ધીમા પગલે આગળ વધ્યા અને પલંગની ધાર પર બેસીને માથું બંને હાથો વચ્ચે પકડી લીધું.

'બેટા, જેને તું આખી જિંદગી કંજૂસ અને પથ્થર દિલ સમજીને ધિક્કારતો રહ્યો, એ માવડીએ આ પરિવાર માટે જે બલિદાન આપ્યું છે એ કોઈ દેવ પણ ન આપી શકે.' પિતાએ રડતાં રડતાં કહ્યું.

'વાત આજથી પચીસ વર્ષ પહેલાંની છે, જ્યારે તારા સ્વર્ગસ્થ દાદાજી અચાનક હૃદયરોગના હુમલામાં આપણને છોડીને ચાલ્યા ગયા હતા.'

'તે વખતે દાદાજી પર બજારના લુચ્ચા વેપારીઓનું પંદર લાખ રૂપિયાનું જંગી દેવું હતું અને લેણદારો રોજ સવારે ઘરના ઉંબરે આવીને બેફામ ગાળો ભાંડતા હતા.'

'તેઓ આપણું આ પૈતૃક મકાન અને દુકાન જપ્ત કરવા માટે કોર્ટની સીલિંગ નોટિસ લઈને આવી ગયા હતા અને આપણે રસ્તે રઝળવાની અણી પર હતા.'

અલ્પેશ સાવ શાંત બનીને પથ્થરની જેમ સાંભળી રહ્યો હતો, તેના અંદરનો બધો ક્રોધ ક્ષણવારમાં ઓગળીને ડૂમો બની રહ્યો હતો.

'તે અત્યંત કપરા સમયે તારી આ વિધવા દાદીમા આગળ આવી હતી.' દિનેશભાઈએ આંસુ લૂછતાં આગળ ચલાવ્યું.

'તેમણે પોતાના પિયરમાંથી આણેલું પોતાના સ્ત્રીધનનું એક એક તોલું સોનું કોઈને પણ કહ્યા વિના હસતા મોઢે ઘરેણાંના વેપારીને વેચી દીધું.'

'તેમણે લેણદારોનું તમામ દેવું એક જ ઝાટકે ચૂકવી આપીને આ ખાનદાનની ઈજ્જત અને આપણા માથા પરની છત સલામત રાખી હતી.'

'પરંતુ આપણી કમનસીબીનો અંત ત્યાં પણ નહોતો આવ્યો બેટા.' દિનેશભાઈનો અવાજ વધુ ભારે થયો.

'તું જ્યારે માંડ આઠ વર્ષનો હતો ત્યારે તને ઝેરી કમળો અને ફેફસાંમાં ગંભીર ઈન્ફેક્શન થઈ ગયું હતું અને તું મરણપથારીએ પડ્યો હતો.'

'ખાનગી હોસ્પિટલના ડૉક્ટરોએ તારા તાત્કાલિક ઓપરેશન અને મોંઘી દવાઓ માટે ત્રણ લાખ રૂપિયા રોકડા માંગ્યા હતા અને મારી પાસે એક ફુટી પાઈ પણ નહોતી.'

'તે કાળી રાત્રે તારી દાદીમાએ પોતાના ગળામાં પહેરેલું એકમાત્ર છેલ્લું સોનાનું મંગળસૂત્ર પણ પોતાની જાતે ઉતારીને મારા હાથમાં મૂકી દીધું હતું.'

'મેં રડીને ના પાડી ત્યારે તેમણે મારા ગાલ પર તમાચો મારીને કહ્યું હતું કે મારું મંગળસૂત્ર તો મારા દીકરા અને પૌત્રના શ્વાસમાં સચવાયેલું છે, તું જા અને મારા અલ્પેશને જીવતો પાછો લાવ.'

આ હૃદયદ્રાવક સત્ય સાંભળતાં જ અલ્પેશના હાથમાંથી પેલી પીળી રસીદો છૂટી ગઈ અને તેના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ.

'બાપુજી... તો પછી દાદીમા આ પેટીમાં આટલા વર્ષોથી શું સાચવી રહ્યાં હતાં?' અલ્પેશે ધ્રૂસકું ભરતાં પૂછ્યું.

દિનેશભાઈએ સંદૂકમાંથી પેલી લાલ ડાયરી ઉપાડી અને તેનું છેલ્લું પાનું ખોલીને અલ્પેશની સામે ધર્યું.

'દાદીમા રોજ બપોરે શાકભાજી લેવા જતાં અને બચેલા બે-પાંચ રૂપિયા તથા પડોશના બાળકોના કપડાં સીવીને મળેલા તુચ્છ પૈસા આ પેટીમાં ભેગા કરતાં હતાં.'

'તેમનું એક જ અંતિમ સપનું હતું કે તેઓ પોતાના વેચાઈ ગયેલા ઘરેણાંમાંથી થોડી બચત કરીને પોતાના પૌત્રની આવનારી વહુ માટે એક નાનો સોનાનો હાર બનાવી શકે.'

'તેમણે આખી જિંદગી ફાટેલા સાડલા સાંધીને પહેર્યા, ક્યારેય પગમાં નવી ચપ્પલ ન લીધી અને ભૂખ્યા પેટે સૂઈ ગયાં, જેથી ઘરમાં કોઈ અણધાર્યું સંકટ આવે તો આ પેટી કામ લાગે.'

'તેઓ કોઈને આ પેટી એટલા માટે નહોતાં અડવા દેતાં કે રખેને કોઈને ખબર પડી જાય કે ઘરની આબરૂ બચાવવા ઘરડી માએ પોતાનું મંગળસૂત્ર પણ વેચી દીધું હતું!'

'અને તું... તું એ જ ત્યાગની દેવી જેવી માવડીને લાલચી અને કંજૂસ સમજીને આખી જિંદગી મનમાં ઝેર ઘોળતો રહ્યો!' પિતાએ આક્રોશથી કહ્યું.

પિતાના આ પવિત્ર અને વેધક શબ્દોએ અલ્પેશના કાળજાના ટુકડે-ટુકડા કરી નાખ્યા.

પોતે જે દાદીમાને પોતાના સપનાની દુશ્મન માનતો હતો, તે દાદીમાના વેચાઈ ગયેલા મંગળસૂત્રના પુણ્ય પ્રતાપે જ આજે પોતે જીવતો બેઠો હતો.

તેનું આખું અસ્તિત્વ પશ્ચાતાપ, ઘોર શરમ અને અપરાધભાવથી કંપવા લાગ્યું.

તે ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડતો રડતો એ જૂના લાકડાના સંદૂક પર પોતાનું માથું મૂકીને જમીન પર ફસડાઈ પડ્યો.

'મને માફ કરી દો દાદીમા! હું તમારો કેટલો અધમ અને પાપી ગુનેગાર પૌત્ર છું.' અલ્પેશના મોંમાંથી દર્દનાક આક્રંદ નીકળી પડ્યો.

વંદના પણ પોતાના આંસુ રોકી શકી નહીં અને દીકરાના માથે હાથ મૂકીને ચોધાર આંસુએ રડવા લાગી.

અલ્પેશે સંદૂકમાંથી પેલી ચાંદીની નાની વાટકી ઉપાડી અને પોતાની બંને આંખોએ અડાડીને માથે ચડાવી.

તેણે પોતાના પિતા દિનેશભાઈના ચરણ સ્પર્શ કર્યા, 'બાપુજી, હું ગંગાજળના સોગંદ ખાઈને વચન આપું છું કે હું રાત-દિવસ કાળી મજૂરી કરીશ.'

'અને દાદીમાના વેચાયેલા એક એક ઘરેણાંને પાછાં ખરીદીને આ પેટીમાં એમની પવિત્ર યાદ તરીકે સાચવી રાખીશ.'

દિનેશભાઈએ આંસુ ભરી આંખે દીકરાને ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો જોરથી ચાંપી લીધો.

તે દિવસે એ જૂના પલંગ નીચેથી મળેલી પેટીએ પરિવારના અહંકાર, લોભ અને વર્ષો જૂની કડવાશને કાયમ માટે ભસ્મીભૂત કરી દીધા.

ઘરમાંથી શંકાનો અંધકાર સાવ નાશ પામ્યો હતો અને સાચા સ્નેહ તથા આદરની પવિત્ર ગંગા વહેવા લાગી હતી.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.