દર મહિને ગુપ્ત રીતે દુકાનનું બિલ ભરનાર અજાણ્યા ગ્રાહકનો પીછો કરનાર દુકાનદારના હોશ ઊડી ગયા, ચહેરો સામે આવતાં જ...

સવારના સાત વાગ્યા હતા અને મોહને પોતાના કરિયાણાના જૂના લાકડાના ગલ્લાનું તાળું ખોલતાં જ એક ઊંડો નિસાસો નાખ્યો.

રસોડામાંથી તેની પત્ની શારદાએ ધ્રૂજતા હાથે ચાનો ગ્લાસ મોહન સામે મૂક્યો, 'આજે દૂધવાળા અને મસાલાના વેપારીના પૈસા ચૂકવવાના છે, ગલ્લામાં કંઈ બચ્યું છે?'

રસોડાના ખૂણામાં ઘઉં અને ચોખાના ખાલી ડબ્બાઓ જોઈને મોહનનું હૃદય ભારે થઈ ગયું હતું.

તેણે યાદ કર્યું કે એક સમય હતો જ્યારે તેના પિતાજી બંને ભાઈઓને સાથે બેસાડીને ઈમાનદારીથી વજન કરતાં શીખવતા હતા.

પણ સમયની થપાટો અને ખોટી શંકાઓએ બે સગા ભાઈઓ વચ્ચે કડવાશની મોટી દીવાલ ચણી દીધી હતી.

મોહને ગલ્લાના ખાનામાં હાથ નાખ્યો, પણ ત્યાં માત્ર થોડા પરચૂરણ સિક્કા અને પચાસ રૂપિયાની કરચલીવાળી બે નોટો સિવાય કશું નહોતું.

તેણે આંખો મીંચીને કહ્યું, 'શારદા, આજે હોલસેલ વેપારી હરીશભાઈ પોતાનું ત્રણ મહિનાનું બાકી બિલ ઉઘરાવવા આવવાના છે.'

'જો આજે એમને પચાસ હજાર રૂપિયા નહીં આપું તો એ આપણી દુકાનનો સામાન આપવાનું બંધ કરી દેશે અને દુકાન જપ્ત થઈ જશે.'

દીકરો ચેતન કોલેજનું બેગ ખભે ભરાવીને બહાર આવ્યો અને પિતાની લાચારી જોઈને તેનું માથું ઝૂકી ગયું.

'પપ્પા, મારી છેલ્લી ટર્મની ફી બાકી છે, પણ તમે ચિંતા ન કરો, હું આજથી જ સાંજે ડીલિવરીનું કામ શરૂ કરી દઈશ,' ચેતને કહ્યું.

મોહને દીકરાના માથે હાથ મૂક્યો અને આંસુ લૂછતાં કહ્યું, 'ના બેટા, તું ભણવામાં ધ્યાન આપ, હું કંઈક રસ્તો કાઢીશ.'

બરાબર નવ વાગ્યે હોલસેલ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર હરીશભાઈ પોતાની મોટી કારમાંથી ઉતરીને મોહનની દુકાને આવ્યા.

તેમના હાથમાં મોટી જાડી લાલ ચોપડી અને ઉઘરાણીના બિલોનું બંડલ હતું.

હરીશભાઈને જોતાં જ મોહનના ધબકારા વધી ગયા અને તેણે ધ્રૂજતા હાથે ખુરશી લંબાવી, 'આવો હરીશભાઈ, બેસો... ચા મંગાવું?'

હરીશભાઈએ ગંભીર ચહેરે મોહન સામે જોયું અને પોતાનો ચોપડો ટેબલ પર મૂક્યો.

'મોહનભાઈ, ચા પછી પીશું, પહેલાં મને એ કહો કે આ શું ચાલી રહ્યું છે?' હરીશભાઈએ કડક અવાજે પૂછ્યું.

મોહને બંને હાથ જોડી દીધા અને ગળગળા અવાજે કહ્યું, 'હરીશભાઈ, મારી પત્નીની હોસ્પિટલની સારવારમાં બધી બચત વપરાઈ ગઈ છે.'

'મને માત્ર પંદર દિવસની મુદત આપો, હું ગમે ત્યાંથી વ્યાજે પૈસા લાવીને તમારું એકેએક રૂપિયો ચૂકવી દઈશ, મારી દુકાન બંધ ન કરાવશો!'

હરીશભાઈ મોહનની લાચારી જોઈને ખડખડાટ હસી પડ્યા અને બોલ્યા, 'અરે મોહનભાઈ, તમે ગાંડા થઈ ગયા છો કે શું?'

'હું તમારી પાસે પૈસા માંગવા નથી આવ્યો, પણ એ પૂછવા આવ્યો છું કે તમારા આ ખાતામાં દર મહિને આગોતરા રૂપિયા કોણ જમા કરાવી જાય છે?'

મોહન સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગયો, તેની આંખો પહોળી થઈ ગઈ અને તેને પોતાના કાન પર વિશ્વાસ ન બેઠો.

'શું કહ્યું હરીશભાઈ? મારા ખાતામાં રૂપિયા જમા થાય છે?' મોહને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું.

હરીશભાઈએ પોતાની લાલ ચોપડી ખોલીને મોહનની સામે ધરી દીધી.

'આ જુઓ મોહનભાઈ, છેલ્લા છ મહિનાથી દર મહિનાની પહેલી તારીખે કોઈ અજાણ્યો માણસ મારી ઓફિસે આવે છે.'

'એ તમારા નામના તમામ બિલોની રકમ રોકડેથી ચૂકવી દે છે અને રસીદ પર માત્ર એટલું લખાવે છે કે મોહનભાઈના ખાતે જમા!'

'આ મહિનાના પચાસ હજાર પણ ગઈ કાલે સાંજે કોઈ આપી ગયું છે અને તમારા ખાતામાં એક રૂપિયો પણ બાકી નથી!'

હરીશભાઈએ આગળ કહ્યું કે એ વૃદ્ધ માણસ જ્યારે પણ પૈસા આપવા આવતો ત્યારે એના કપડાં પર પરસેવો સુકાયેલો રહેતો હતો.

એણે ક્યારેય એક કપ પાણી પણ નહોતું પીધું, માત્ર મોહનના નામે પહોંચ ફાટી એટલે એ સંતોષથી ચાલ્યો જતો હતો.

આ સાંભળીને મોહનની છાતીમાં કંઈક તૂટી રહ્યું હોય તેવો અહેસાસ થતો હતો.

મોહનના હાથમાંથી ચાનો ગ્લાસ નીચે પડી ગયો અને તેનું આખું શરીર થરથર કાંપવા લાગ્યું.

તેણે હરીશભાઈને પૂછ્યું, 'હરીશભાઈ, એ માણસ કોણ છે? એનો ચહેરો કેવો છે? એણે પોતાનું નામ શું આપ્યું હતું?'

હરીશભાઈએ માથું ધુણાવ્યું, 'એ માણસ ક્યારેય પોતાનું નામ નથી કહેતો, એણે જૂનો સફેદ ખાદીનો કુરતો પહેર્યો હોય છે.'

'અને મોઢા પર કાળો મફલર બાંધેલો હોય છે, જેથી એનો ચહેરો દેખાતો નથી.'

'પણ એના ડાબા હાથના અંગૂઠા પાસે એક જૂનો કાળો ડામનો ડાઘ છે અને એ ખૂબ ધીમા પગલે લંગડાતો ચાલે છે.'

ડાબા હાથનો કાળો ડામનો ડાઘ અને લંગડાતી ચાલ... આ શબ્દો સાંભળતાં જ મોહનની છાતીમાં વીજળીનો કરંટ લાગ્યો!

તેના મગજમાં વીસ વર્ષ જૂની એક ભયાનક સ્મૃતિ તાજી થઈ ગઈ.

વીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે મોહનના પિતાનું અવસાન થયું હતું, ત્યારે પિતૃક મિલકત અને જૂના દેવાના ભાગલા વખતે મોહને પોતાના મોટા ભાઈ પ્રવીણ પર ચોરીનો આક્ષેપ મૂક્યો હતો.

મોહને ગુસ્સામાં આવીને પ્રવીણભાઈને કૌટુંબિક ઘરમાંથી ધક્કો મારીને બહાર કાઢી મૂક્યા હતા.

તે સમયે પ્રવીણભાઈએ રડતાં રડતાં કહ્યું હતું, 'મોહન, મેં ક્યારેય તારો એક રૂપિયો પણ નથી ખાધો, સમય આવશે ત્યારે તને મારી સચ્ચાઈ સમજાશે.'

એ ભાગલા પછી પ્રવીણભાઈ ક્યાં ગયા, કઈ હાલતમાં રહ્યા, તેની મોહને ક્યારેય કોઈ તપાસ નહોતી કરી.

મોહને મનમાં માની લીધું હતું કે પ્રવીણ સ્વાર્થી હતો અને પૈસા લઈને ભાગી ગયો હતો.

હરીશભાઈએ રસીદનું બંડલ આપતાં કહ્યું, 'મોહનભાઈ, એ માણસ આજે સાંજે સાડા પાંચ વાગ્યે તમારી દુકાન સામેની ગલીમાંથી પસાર થતો હોય છે, મેં ઘણીવાર એને જોયો છે.'

હરીશભાઈ તો નીકળી ગયા, પણ મોહનની છાતીમાં પશ્ચાતાપ અને આશંકાની ભયાનક જવાળાઓ ભભૂકી ઊઠી.

તે આખો દિવસ ગલ્લા પર બેસી ન શક્યો, તેની નજર વારંવાર સામેના રસ્તા પર ભટકતી રહી.

સાંજના સવા પાંચ વાગ્યા હતા અને આકાશમાં હળવો અંધકાર ઘેરાવા લાગ્યો હતો.

મોહને જોયું કે એક દુબળો-પાતળો વૃદ્ધ માણસ, જૂના ખાદીના કુરતામાં, મોં પર મફલર બાંધીને ધીમે-ધીમે સામેની ગલીમાંથી આવી રહ્યો હતો.

એ માણસ મોહનની દુકાન સામે આવીને થોડીવાર ઊભો રહ્યો.

તેણે ખિસ્સામાંથી માત્ર દસ રૂપિયા કાઢ્યા અને મોહનના નોકર પાસે એક દીવાસળીનું બોક્સ માંગ્યું.

જ્યારે એણે પૈસા આપવા હાથ લંબાવ્યો, ત્યારે મોહનની નજર બરાબર એના ડાબા હાથના અંગૂઠા પર પડી.

ત્યાં જ બાળપણમાં ચૂલાની લાલ લોખંડની કડછી વાગવાથી પડેલો પેલો કાળો ડાઘ સાફ દેખાઈ રહ્યો હતો!

મોહનના ગળામાંથી અવાજ સુકાઈ ગયો, તેના પગ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

પેલા માણસે દીવાસળી લીધી અને ચૂપચાપ મોં ફેરવીને ઉતાવળે લંગડાતા પગલે ચાલવા માંડ્યું.

મોહન એક ક્ષણ પણ વિચાર્યા વગર ગલ્લો છોડીને રસ્તા પર દોડ્યો.

'મોટા ભાઈ! ઊભા રહો મોટા ભાઈ!' મોહને રડતાં રડતાં બૂમ પાડી.

પેલો માણસ થોથવાઈને થંભી ગયો, પણ તેણે પાછળ ન જોયું અને ઝડપથી ડગલાં ભરવા લાગ્યો.

મોહને દોડીને પેલા માણસનો હાથ પકડી લીધો અને બળજબરીથી તેનો ચહેરો પોતાની તરફ ફેરવ્યો.

મોહને ધ્રૂજતા હાથે પેલો કાળો મફલર હટાવ્યો અને સામે જોતાં જ તેના હોશ ઊડી ગયા.

સામે કોઈ બીજું નહીં, પણ તેનો સગો મોટો ભાઈ પ્રવીણ જ ઊભો હતો!

પ્રવીણભાઈના વાળ સાવ સફેદ થઈ ગયા હતા, ચહેરા પર અસંખ્ય કરચલીઓ હતી અને આંખોમાં અથાક થાક છવાયેલો હતો.

મોહને જોયું કે પ્રવીણભાઈના પગમાં તૂટેલા રબરના ચંપલ હતા અને તેમના કુર્તા પર મજૂરીના કાળા ડાઘ હતા.

'મોટા ભાઈ... તમે?' મોહનના મોંમાંથી આટલું જ નીકળ્યું અને તેની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહી નીકળી.

પ્રવીણભાઈએ નજર નીચી ઢાળી દીધી અને બોલ્યા, 'મોહન, મને જવા દે... હું તારી સામે આવવા લાયક નથી રહ્યો.'

મોહન સીધો પ્રવીણભાઈના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ ઢળી પડ્યો.

તેણે પોતાના બંને હાથ પ્રવીણભાઈના ધૂળ ભરેલા પગ પર મૂકી દીધા અને પોકેપોકે રડવા લાગ્યો.

'મોટા ભાઈ, મને માફ કરી દો! હું કેટલો મોટો અંધ અને નીચ નીકળ્યો!' મોહન રડતાં રડતાં પોતાની છાતી પીટવા લાગ્યો.

'વીસ વર્ષ પહેલાં મેં તમને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યા, તમને ચોર કહ્યા, અને તમે મારા માટે આ બધું કરી રહ્યા છો?'

'તમે દર મહિને મારી દુકાનનું આટલું મોટું બિલ કેવી રીતે ભરતા હતા મોટા ભાઈ?'

પ્રવીણભાઈની આંખોમાંથી પણ ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા, તેમણે મોહનને બંને હાથે ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો.

પ્રવીણભાઈએ ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું, 'મોહન, જ્યારે પિતાજી ગુજરી ગયા ત્યારે મેં એમની ચિતા આગળ વચન આપ્યું હતું કે હું મારા નાના ભાઈ પર ક્યારેય આંચ નહીં આવવા દઉં.'

'તેં મને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યો, પણ મારો લોહીનો સંબંધ તો તારી સાથે જ જોડાયેલો રહ્યો ને ભાઈ!'

'છ મહિના પહેલાં મને ખબર પડી કે શારદા બહુ બીમાર છે અને તારી દુકાન પર દેવું વધી ગયું છે.'

'હું રાત્રે રેલવે સ્ટેશન પર માલસામાનની મજૂરી કરું છું અને દિવસે એક વેરહાઉસમાં બોરીઓ ઉપાડું છું.'

'મારી રોજીંદી મજૂરીમાંથી જે પૈસા બચતા, એ હું સીધા તારા વેપારીને આપી આવતો હતો જેથી તારી દુકાન બંધ ન થાય અને તારું ઘર સચવાઈ રહે!'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ મોહનના કાળજાના ટુકડે-ટુકડા થઈ ગયા.

જે મોટા ભાઈને તેણે જિંદગીભર ધિક્કાર્યો હતો, એ ભાઈ રાત-દિવસ મજૂરી કરીને પોતાના નાના ભાઈનું માન સાચવી રહ્યો હતો!

મોહન પ્રવીણભાઈનો હાથ પકડીને સીધો પોતાના ઘરે લઈ આવ્યો.

ઘરમાં શારદા અને ચેતન બેઠા હતા, મોહને પ્રવેશતાં જ કહ્યું, 'શારદા, જો આપણા ઘરના સાચા ભગવાન આવ્યા છે!'

જ્યારે શારદા અને ચેતને આખી વાત સાંભળી, ત્યારે બંને પ્રવીણભાઈના ચરણ સ્પર્શ કરીને રડી પડ્યા.

ચેતને કહ્યું, 'મોટા બાપુજી, તમારા આ ઉપકારનું ઋણ અમે આખી જિંદગી નહીં ચૂકવી શકીએ.'

મોહને પ્રવીણભાઈના હાથમાં પોતાના ગલ્લાની મુખ્ય ચાવી મૂકી દીધી અને કહ્યું, 'મોટા ભાઈ, આજથી આ દુકાન અને આ ઘર તમારા છે.'

'હવે તમે ક્યાંય મજૂરી કરવા નહીં જાવ, આપણે બંને ભાઈઓ સાથે મળીને આ દુકાન સંભાળીશું.'

પ્રવીણભાઈએ મોહનના માથે પ્રેમથી હાથ ફેરવ્યો અને બંને ભાઈઓ એકબીજાને ભેટીને શાંત થયા.

શારદાએ તરત જ ગરમ પાણી લાવીને પ્રવીણભાઈના ધૂળ ભરેલા અને છોલાયેલા પગ ધોયા.

તેમણે પોતાના હાથે પ્રવીણભાઈને ગરમ રોટલી અને શાક પીરસ્યું, અને પ્રવીણભાઈએ વર્ષો પછી પોતાના પરિવાર સાથે પ્રેમથી ભોજન લીધું.

ચેતને વચન આપ્યું કે તે ભણી-ગણીને મોટો માણસ બનીને મોટા બાપુજીના તમામ સપના પૂરા કરશે.

એ નાના ઘરમાં વર્ષોથી છવાયેલો કડવાશ અને ગરીબીનો અંધકાર એક જ ક્ષણમાં ઓગળી ગયો હતો.

અને પારિવારિક પ્રેમ, ત્યાગ અને ભાઈચારાનો અખંડ દીવો સદાય માટે પ્રજ્વલિત થઈ ગયો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.