દરરોજ ખેતરમાંથી બાળકની સ્કૂલબેગ મળતાં ચોરને પકડવા બેઠેલા ખેડૂતના હોશ ઊડી ગયા, દફતર ખોલતાં જ...

વહેલી સવારના સાડા પાંચ વાગ્યા હતા અને પ્રાગજી પોતાના બળદોને લઈને ખેતરના રસ્તે નીકળી પડ્યા હતા.

તેમની પત્ની મણીબેને ભાથામાં બાજરીના રોટલા અને છાશની બરણી બાંધતાં કહ્યું, 'પ્રાગજી, દીકરીના લગ્નની વાત પાકી કરવાની છે, સોનીને દાગીનાના પૈસા ચૂકવવા પડશે.'

'જો આ ચોમાસે કપાસનો સારો ભાવ નહીં મળે તો આપણે વ્યાજખોરોના દેવામાં ડૂબી જઈશું.'

મણીબેને ચૂલામાં લાકડાં સરખાં કરતાં ધીમેથી કહ્યું કે આપણા સસરા કહેતા હતા કે દીકરી અને બહેન એ ઘરની લક્ષ્મી હોય છે, એમની આંખમાંથી આંસુ પડે તો ઘરમાં ક્યારેય બરકત નથી આવતી.

તેમણે યાદ કર્યું કે એક સમય હતો જ્યારે રક્ષાબંધનના દિવસે શાંતા પોતાના હાથે બનાવેલી રાખડી પ્રાગજીના કાંડા પર બાંધીને આખા ઘરમાં પેંડા વહેંચતી હતી.

પણ જમીનના ભાગલા વખતે ઊભા થયેલા કલેશે એ પવિત્ર સંબંધને સાવ તોડી નાખ્યો હતો અને બંને વચ્ચે વેરની મોટી દીવાલ ચણાઈ ગઈ હતી.

પ્રાગજીએ ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને કહ્યું, 'મણી, ચિંતા ન કર, હું દિવસ-રાત એક કરીને આ પાક પકવીશ, ઈશ્વર આપણી લાજ રાખશે.'

પણ છેલ્લા દસ દિવસથી પ્રાગજીના ખેતરમાં એક અજીબ ઘટના બની રહી હતી જેણે તેમની ઊંઘ હરામ કરી દીધી હતી.

દરરોજ સવારે જ્યારે પ્રાગજી પોતાના કૂવા પાસે આવેલા જૂના લીમડાના ઝાડ નીચે પહોંચતા, ત્યારે ત્યાં એક વાદળી રંગની બાળકોની સ્કૂલબેગ પડેલી મળતી હતી!

એ બેગ સાવ સાદી, ખૂણા પરથી થીગડાં મારેલી હતી, પણ ખૂબ જ વ્યવસ્થિત મૂકેલી રહેતી હતી.

બેગની અંદર પ્રાથમિક શાળાના પુસ્તકો, એક લાકડાની સ્લેટ, લખવાની પેન અને એક જૂના સ્ટીલના ડબ્બામાં બે સૂકા રોટલા મુકેલા રહેતા હતા.

પણ સાંજ પડતાં પહેલાં એ સ્કૂલબેગ ત્યાંથી અદ્રશ્ય થઈ જતી હતી!

પ્રાગજીનો ચોવીસ વર્ષનો જુવાન દીકરો ચિરાગ હાથમાં લાકડી લઈને આવ્યો અને ગુસ્સામાં બોલ્યો, 'બાપુ, કોઈ બદમાશ આપણા ખેતરમાં જાસૂસી કરવા કોઈ બાળકને મોકલે છે!'

'આપણા કૂવા પર અને પાક પર નજર રાખવા માટે સામેવાળા ખેડૂતોનું આ કોઈ ષડયંત્ર છે!'

'આજે રાત્રે હું ખેતરે ચોકી કરીશ અને જે કોઈ એ બેગ મૂકવા આવશે એને પકડીને પોલીસને હવાલે કરી દઈશ!'

પ્રાગજીએ ચિરાગને શાંત પાડ્યો, 'બેટા, બાળકના દફતરમાં ક્યારેય ષડયંત્ર ન હોય, આપણે પહેલાં સત્ય જાણવું જોઈએ.'

માચડા પર બેઠેલા પ્રાગજીના મનમાં ભૂતકાળની મીઠી યાદો તાજી થઈ રહી હતી.

તેણે યાદ કર્યું કે જ્યારે તે નાનો બાળક હતો ત્યારે આ જ મોટી બહેન શાંતા તેને પોતાની કેડ પર બેસાડીને આખા ગામમાં ફેરવતી હતી.

પોતાના પગમાં કાંટો વાગતો છતાં બહેને ક્યારેય નાના ભાઈને રડવા નહોતો દીધો.

બીજી એક નવાઈની વાત એ હતી કે જ્યાં એ બેગ પડી રહેતી, ત્યાં કૂવાની આસપાસ ઉગી નીકળેલું નકામું ઘાસ કોઈ પોતાના હાથેથી સાફ કરી જતું હતું!

અને કૂવા પાસેના નાના ક્યારાઓમાં કોઈ નિયમિત પાણી પણ પાઈ જતું હતું!

આજે રાત્રે પ્રાગજી અને ચિરાગે ખેતરમાં માચડા પર સંતાઈને ચોકી કરવાનો નિર્ણય કર્યો.

રાતના બે વાગ્યા... આકાશમાં તારાઓ ચમકી રહ્યા હતા અને ખેતરમાં માત્ર તમરાંનો અવાજ સંભળાતો હતો.

ત્રણ વાગ્યા... સાડા ત્રણ વાગ્યા... ઠંડો પવન સૂસવાટા મારતો હતો અને ચિરાગની આંખોમાં ઊંઘ ઘેરાવા લાગી હતી.

બરાબર સવારે ચાર વાગ્યે, જ્યારે પૂર્વ દિશામાં હજુ પરોઢિયું પણ નહોતું ફૂટ્યું, ત્યારે ખેતરના કાંટાળા શેઢા પાસેથી એક નાનો પગરવ સંભળાયો.

પ્રાગજીએ ચિરાગના ખભા પર હાથ મૂકીને ઈશારો કર્યો.

અંધારામાં એક નવ વર્ષનો નાનો બાળક પોતાના ખભા પર પેલી વાદળી સ્કૂલબેગ લટકાવીને ધીમે-ધીમે લીમડાના ઝાડ તરફ આગળ વધી રહ્યો હતો.

પણ એ બાળકની પાછળ એક વૃદ્ધ, કમરેથી વળેલી વિધવા સ્ત્રી પણ ધીમા ડગલે ચાલી રહી હતી, જેના હાથમાં પાણીની ડોલ અને ખુરપી હતી.

બાળકે લીમડાના ઓટલા પર પોતાની સ્કૂલબેગ મૂકી, સ્લેટ કાઢી અને ઝાડની ડાળીએ લટકાવેલા એક નાના ફાનસના આછા અજવાળામાં ભણવા બેસી ગયો.

અને પેલી વૃદ્ધ સ્ત્રીએ પોતાના ઘૂંટણ વાળીને પ્રાગજીના કપાસના છોડવાઓમાંથી ખડ નીંદવાનું શરૂ કર્યું!

આ જોઈને ચિરાગથી રહેવાયું નહીં, તે લાકડી ઉગામતો માચડા પરથી કૂદી પડ્યો, 'ઊભા રહો ચોર! આજે તમને રંગેહાથ પકડ્યા છે!'

ચિરાગની બૂમ સાંભળીને નાનો બાળક થરથર કાંપવા લાગ્યો અને પોતાની મા જેવી વૃદ્ધ સ્ત્રીની પાછળ સંતાઈ ગયો.

પેલી સ્ત્રીએ ગભરાઈને પોતાના માથા પર સાડલાનો છેડો ખેંચી લીધો.

પ્રાગજીએ ફાનસ ઊંચું કર્યું અને પેલી સ્ત્રીના ચહેરા સામે ધર્યું.

પણ જેવો ફાનસનો પીળો પ્રકાશ એ કરચલીવાળા ચહેરા પર પડ્યો, કે તરત જ પ્રાગજીના હાથમાંથી ફાનસ છટકીને જમીન પર પડી ગયું!

પ્રાગજીના પગ નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ અને તેનું આખું શરીર સુન્ન થઈ ગયું!

સામે ઊભેલી સ્ત્રી કોઈ બહારની અજાણી ચોર નહોતી, પણ પ્રાગજીની પોતાની સગી વિધવા બહેન શાંતા હતી!

અને પેલો નાનો બાળક શાંતાનો અનાથ પૌત્ર કેતન હતો!

દસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે પિતાની જમીનના ભાગલા પડ્યા હતા, ત્યારે પ્રાગજીએ મણીબેનના ચડાવ્યાથી શાંતા પર મિલકત પડાવી લેવાનો ખોટો આક્ષેપ મૂક્યો હતો.

પ્રાગજીએ શાંતાને ભરી પંચાયતમાં અપમાનિત કરીને ઘરમાંથી કાઢી મૂકી હતી અને ભાઈ-બહેનનો પવિત્ર સંબંધ તોડી નાખ્યો હતો.

ત્યારપછી શાંતાના પતિનું અવસાન થયું અને ગયા વર્ષે તેનો જુવાન દીકરો પણ બીમારીમાં ગુજરી ગયો.

શાંતા ગામના છેવાડે એક કાચી ઝૂંપડીમાં રહીને પારકા ઘરોમાં કચરા-પોતા કરીને આ અનાથ બાળકને ઉછેરી રહી હતી.

પ્રાગજીની આંખોમાંથી આંસુનો ધોધ વહી નીકળ્યો, તેનો અવાજ રૂંધાઈ ગયો, 'શાંતા... તું? તું આ અડધી રાત્રે મારા ખેતરમાં શું કરી રહી છે?'

શાંતાએ નજર નીચી ઢાળી દીધી અને ધ્રૂજતા હાથે બંને હાથ જોડ્યા, 'ભાઈ પ્રાગજી, મને માફ કરજે... અમે તારા ખેતરમાં કોઈ નુકસાન કરવા નહોતા આવ્યા.'

પ્રાગજીએ રડતાં રડતાં પૂછ્યું, 'તો પછી આ બાળક રોજ સવારે અહીં દફતર મૂકીને કેમ જતો હતો? તું કેમ અહીં નીંદામણ કરતી હતી?'

શાંતાની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા અને તેણે જે સત્ય કહ્યું, તે સાંભળીને પ્રાગજી અને ચિરાગના કાળજા ચિરાઈ ગયા.

'પ્રાગજી, મારી ઝૂંપડીમાં લાઈટ નથી અને કેતનને ભણવાનો બહુ શોખ છે,' શાંતાએ ડૂસકાં ભરતાં કહ્યું.

'ગામના રસ્તાઓ પર રાત્રે કૂતરાઓ અને લુખ્ખા છોકરાઓ રખડે છે, એટલે કેતનને ત્યાં ભણવામાં બહુ બીક લાગતી હતી.'

'એક દિવસ કેતને મને પૂછ્યું કે દાદી, હું ક્યાં જઈને શાંતિથી ભણી શકું?'

'મેં એને કહ્યું કે બેટા, તારા મામાનું ખેતર છે ને, એ આપણા માટે મંદિર સમાન છે.'

'તારા મામા ભલે મારાથી રિસાયેલા હોય, પણ એમની ધરતી બહુ પવિત્ર છે, ત્યાં તારું કોઈ અહિત નહીં થાય!'

'તેથી હું કેતનને રોજ વહેલી સવારે ચાર વાગ્યે અહીં લઈને આવતી હતી.'

'અહીં લીમડા નીચે બેસીને એ શાંતિથી પોતાનું લેસન કરતો હતો અને પછી સીધો શાળાએ જતો હતો.'

'પણ પ્રાગજી, મારા પિતાએ મને શીખવ્યું હતું કે કોઈના આંગણાનો મફત છાંયડો પણ ન લેવાય!'

'મારો પૌત્ર તારા લીમડાના છાંયડામાં બેસીને ભણતો હતો, એનું ઋણ ચૂકવવા માટે હું રોજ સવારે તારા ખેતરમાં નીંદામણ કરતી હતી અને પાણી પાતી હતી!'

શાંતાએ રડતાં રડતાં પોતાના સાડલાના છેડે બાંધેલો એક જૂનો તાંબાનો સિક્કો કાઢીને બતાવ્યો જે તેમના સ્વર્ગસ્થ પિતાએ આપ્યો હતો.

તેણે કહ્યું કે મારા દીકરાએ મરતી વખતે મને વચન લીધું હતું કે મા, તું ભલે ભૂખી સૂઈ જજે પણ કેતનને ભણાવીને મોટો સાહેબ બનાવજે.

મેં મારા પિતાના સંસ્કાર અને મારા દીકરાના વચનને સાચવવા માટે મારી તમામ શરમ અને થાક ભૂલીને આ મજૂરી સ્વીકારી લીધી હતી.

'જેથી મારા ભાઈના ખેતર પર મારા કારણે કોઈ ભાર ન પડે!'

શાંતાએ કેતનના દફતરમાંથી એક જૂની નોટબુક કાઢીને પ્રાગજીના હાથમાં મૂકી.

એ નોટબુકમાં બાળકે શાળાના નિબંધમાં લખ્યું હતું: 'મારા મામા એક મોટા ખેડૂત છે. હું રોજ એમના ખેતરમાં ભણું છું. હું મોટો થઈને મારા મામાનું નામ આખી દુનિયામાં રોશન કરીશ.'

આ શબ્દો વાંચતાં જ પ્રાગજીના હાથમાંથી નોટબુક નીચે પડી ગઈ.

તેના પર પશ્ચાતાપનો પહાડ તૂટી પડ્યો અને તેનું આખું અસ્તિત્વ શરમથી કંપી ઊઠ્યું.

જે બહેનને તેણે દસ વર્ષ સુધી ધિક્કારી હતી, એ બહેન પોતાના અનાથ બાળકને મામાના સંસ્કારો આપી રહી હતી અને મફત છાંયડો પણ ન લેવા માટે વહેલી સવારે ખેતરમાં મજૂરી કરતી હતી!

પ્રાગજી એક પણ ક્ષણનો વિચાર કર્યા વગર સીધો શાંતાના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ ઢળી પડ્યો.

તેણે પોતાના બંને હાથ બહેનના ધૂળ ભરેલા પગ પર મૂકી દીધા અને માથું પછાડીને પોકેપોકે રડવા લાગ્યો.

'બહેન... મને માફ કરી દે! હું રાક્ષસ નીકળ્યો!' પ્રાગજીનો અવાજ રડીને રૂંધાઈ ગયો હતો.

'મેં તારા જેવી દેવી સમાન બહેનનું અપમાન કર્યું, તને એકલી રઝળતી મૂકી દીધી!'

'મને સજા કર શાંતા, પણ મને તારા આ પાપમાંથી મુક્ત કર!'

ચિરાગના હાથમાંથી લાકડી નીચે પડી ગઈ અને તે પણ પોતાની ફોઈના પગમાં પડીને રડવા લાગ્યો.

શાંતાએ બંને ભાઈ-ભત્રીજાને પોતાના બંને હાથથી ઊભા કર્યા અને પોતાની છાતી સરસા ચાંપી લીધા.

દસ વર્ષ પછી ભાઈ-બહેન એકબીજાને ગળે મળીને નાના બાળકની જેમ ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યા.

પ્રાગજીએ નાના કેતનને પોતાના ખભા પર બેસાડી લીધો અને બહેનનો હાથ પકડીને સીધા પોતાના ઘરે લઈ આવ્યા.

ઘરમાં મણીબેન જાગી ગયાં હતાં, જ્યારે તેમણે આ આખી વાત સાંભળી, ત્યારે તેઓ પણ શાંતાના પગમાં પડીને માફી માંગવા લાગ્યાં.

પ્રાગજીએ તે જ સવારે ગામના પંચોને બોલાવીને જાહેરાત કરી કે આજથી ખેતરનો અડધો ભાગ શાંતાનો છે.

અને કેતનના ઉચ્ચ શિક્ષણથી લઈને એના ભવિષ્યની તમામ જવાબદારી પોતે એક સગા મામા તરીકે આજીવન નિભાવશે.

મણીબેને પોતાના હાથે ગરમાગરમ ઘઉંનો શીરો બનાવીને નાના કેતનને જમાડ્યો અને શાંતાના આંસુ લૂછ્યા.

આખા ગામના લોકો આ અનોખા પ્રેમ અને ભાઈ-બહેનના પુનર્મિલનની વાત સાંભળીને ગદગદ થઈ ગયા.

ચિરાગે પોતાના હાથે કેતનના માથા પર હાથ મૂકીને કહ્યું કે આજથી તું મારો નાનો ભાઈ છે, તારી દરેક જરૂરિયાત હું પૂરી કરીશ.

ઘરના મંદિરમાં શંખનાદ થયો અને કુટુંબના તમામ સભ્યોએ ભક્તિભાવપૂર્વક ઈશ્વરનો આભાર માન્યો.

એ પવિત્ર આંગણામાં હવે ગરીબી કે લાચારીનું કોઈ સ્થાન નહોતું, માત્ર પરિવારની અખંડ એકતા અને પ્રેમના દીવા ઝળહળી રહ્યા હતા.

એ ખેતરના લીમડા નીચેથી ગેરસમજ, કડવાશ અને અહંકારનો અંધકાર સદાય માટે ઓગળી ગયો હતો.

અને ભાઈ-બહેનના અમર પ્રેમ, પવિત્ર સંસ્કાર અને સમર્પણનો સૂર્ય સદાય માટે ઝળહળી ઊઠ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.