જૂનો પુલ રિપેર કરવા ના પાડતા ઘરડા ખેડૂત પર લાકડી ઉગામનાર ભત્રીજાના હોશ ઊડી ગયા, પાયાનો પથ્થર ખૂલતાં જ...

સવારના આઠ વાગ્યા હતા અને ગામના પાદરે વહેતી પથરાળ નદીના જૂના કમાનાકાર પુલ આગળ મોટી જેસીબી અને ડમ્પર ગાડીઓ આવીને ઊભી રહી ગઈ.

નવા યુવાન કોન્ટ્રાક્ટર પરેશે હાથમાં નકશો પકડીને મજૂરોને ગર્જના કરી, 'આ જૂનો પથ્થરનો પુલ સાવ જર્જરિત થઈ ગયો છે, આને તોડીને સિમેન્ટના પાકા સ્લેબ નાખી દો!'

'સરકાર તરફથી પચાસ લાખનું બજેટ પાસ થયું છે, આવતા મહિના સુધીમાં અહીં મોટો હાઇવે બની જવો જોઈએ!'

સવારે ઘરેથી નીકળતી વખતે પરેશે નવી મોંઘી ગાડીની ચાવી ફેરવતાં માતા જમનાબેનને કહ્યું હતું કે આજે આખા તાલુકામાં આપણા નામનો ડંકો વાગશે.

તેણે ગર્વથી કહ્યું હતું કે આ પચાસ લાખના ટેન્ડરમાંથી આપણને દસ લાખનો ચોખ્ખો નફો મળશે અને આપણે શહેરમાં મોટો બંગલો ખરીદીશું.

પણ જમનાબેને ચિંતાતુર અવાજે શિખામણ આપી હતી કે બેટા, વડીલોના આશીર્વાદ વગર મળેલી સંપત્તિ ક્યારેય ઘરમાં સુખ નથી લાવતી.

તેમણે યાદ કર્યું કે ગામમાં જ્યારે પણ કોઈ પૂર કે મુશ્કેલી આવી ત્યારે આ જ નાથાબાપાએ પોતાના ખેતરનું અનાજ આપીને સેંકડો ગરીબોની ભૂખ ભાંગી હતી.

તેમણે ક્યારેય કોઈની પાસેથી એક રૂપિયો પણ નહોતો લીધો, બસ શાંતિથી એક સંતની જેમ આ પવિત્ર પુલના પથ્થરોની રક્ષા કરતા રહ્યા હતા.

મજૂરોએ હથોડા અને ડ્રિલ મશીન ચાલુ કર્યા અને પુલના મુખ્ય પાયા પર ઘા મારવાની તૈયારી કરી.

નદીના સૂકા પટમાં જેસીબીના તોતિંગ પૈડાં ધૂળ ઉડાડી રહ્યા હતા અને મશીનોના અવાજથી આખી સીમના પક્ષીઓ ગભરાઈને ઊડી ગયા હતા.

કોન્ટ્રાક્ટરો તાળીઓ પાડીને હસી રહ્યા હતા અને મજૂરો પુલની સુંદર કમાનો પર પાવડા ચલાવવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા.

પણ બરાબર એ જ ક્ષણે નાથાબાપાની લાકડીનો અવાજ પથ્થર પર પડ્યો અને આખો માહોલ સાવ શાંત થઈ ગયો.

બરાબર તે જ સમયે નદીના કાંઠે આવેલી નાની ઝૂંપડીમાંથી ચોમોતેર વર્ષના વૃદ્ધ ખેડૂત નાથાબાપા દોડતા આવ્યા.

તેમના હાથમાં લાકડાની જૂની લાકડી હતી અને પગમાં ધૂળ ભરેલા રબરના ચંપલ હતા.

નાથાબાપા સીધા આવીને પુલના મધ્યભાગમાં આવેલા મોટા પથ્થર પર બેસી ગયા અને લાકડી પછાડીને બોલ્યા, 'રોકાઈ જાવ! મારા જીવતેજીવ આ પુલનો એક કાંકરો પણ નહીં હલે!'

પરેશનો પારો સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો.

તેણે આગળ વધીને પોતાના કાકા સમાન નાથાબાપાને ધમકાવ્યા, 'કાકા, આ જૂનવાણી હઠ છોડો! આ પુલ ગમે ત્યારે તૂટી પડશે અને આખું ગામ ખાડામાં પડશે!'

'તમે આખી જિંદગી ગામના વિકાસમાં નડતર જ બન્યા છો, જો તમે પ્રેમથી નહીં હટો તો પોલીસ બોલાવીને તમને બાંધીને જેલમાં નંખાવી દઈશ!'

નાથાબાપાએ શાંત નજરે પરેશ સામે જોયું અને બોલ્યા, 'પરેશ, તું પૈસાના નશામાં આંધળો થઈ ગયો છે, તને આ પથ્થરોના પાયાની ખબર નથી.'

'જો આ પુલના કમાનવાળા પથ્થરો તોડ્યા, તો આખું ગામ પસ્તાશે અને સેંકડો પરિવારો અનાથ થઈ જશે!'

પરેશે મજૂરોને આગળ વધવાનો આદેશ આપ્યો, પણ નાથાબાપાએ પથ્થરને બાથ ભરી લીધી.

ગામના લોકોનું મોટું ટોળું ત્યાં ભેગું થઈ ગયું હતું.

પરેશની માતા જમનાબેને પણ આવીને દીકરાને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, 'પરેશ, નાથાભાઈ તારા પિતા સમાન વડીલ છે, એમનું આટલું અપમાન ન કર.'

પણ પરેશ પર સરકારી કોન્ટ્રાક્ટના કમિશનનો એવો લોભ સવાર હતો કે તેણે કોઈનું ન સાંભળ્યું.

નાથાબાપાએ નદીમાં ઊતરીને મુખ્ય પિલરના પાયામાં એક જૂની પોલાણવાળી ગુફા જેવી જગ્યા તરફ આંગળી ચીંધી.

તેમણે કહ્યું, 'પરેશ, તારી સાથે આવેલા સરકારી એન્જિનિયરને બોલાવ અને આ પાયાની અંદર દાટેલી સીલબંધ પેટી બહાર કઢાવ, પછી તું જ નક્કી કરજે કે આ પુલ તોડવો કે સાચવવો!'

મુખ્ય સરકારી એન્જિનિયર આગળ આવ્યો અને મજૂરો પાસે પાયાનો મોટો પથ્થર ખોદાવ્યો.

તેની નીચેથી લાલ કાપડમાં વીંટાળેલી એક જૂની સીલબંધ પિત્તળની નળાકાર પેટી બહાર આવી.

નાથાબાપાએ પેટી ખોલી અને તેમાંથી ચાલીસ વર્ષ જૂના એન્જિનિયરિંગ નકશા, સરકારી રિપોર્ટ અને પોતાના સ્વર્ગસ્થ ભાઈના હાથે લખાયેલો પત્ર કાઢ્યો.

તેમણે એ કાગળો ચીફ એન્જિનિયરના હાથમાં મૂક્યા અને જે રહસ્ય ખોલ્યું, તે સાંભળીને ત્યાં હાજર તમામ લોકોના હોશ ઊડી ગયા!

'પરેશ, આજથી ચાલીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ પુલ બનતો હતો, ત્યારે આ નદીના પેટાળમાં ભયાનક પોલાણવાળી દલદલ રેતી નીકળી હતી!' નાથાબાપાએ ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું.

'બ્રિટિશ સમયના મોટા એન્જિનિયરોએ કહ્યું હતું કે જો અહીં સિમેન્ટના ભારે થાંભલા નાખવામાં આવશે, તો દલદલ રેતી બેસી જશે અને પુલ વચ્ચેથી ફાટીને ધરાશાયી થઈ જશે!'

'તે સમયે તારા સગા દાદા અને મારા મોટા ભાઈએ આ પથ્થરોની કમાનવાળી પરંપરાગત ટેકનોલોજી શોધી હતી.'

'આ કમાનવાળા પથ્થરો એવી રીતે એકબીજામાં ગૂંથાયેલા છે કે જ્યારે પૂર આવે ત્યારે એ પાણીના પ્રવાહ સામે વળી શકે છે પણ તૂટતા નથી!'

'અને જો તમે આ વાઇબ્રેશન વાળા જેસીબી અને ડ્રિલ મશીનોથી આ પથ્થરો તોડશો, તો નીચેની દલદલ રેતી ખસી જશે!'

'અને જ્યારે પણ પહેલી પેસેન્જર બસ કે સ્કૂલ બસ આ પુલ પરથી પસાર થશે, ત્યારે આખો પુલ પત્તાના મહેલની જેમ એંસી ફૂટ ઊંડી ખીણમાં ખાબકશે!'

આ શબ્દો સાંભળતાં જ સરકારી ચીફ એન્જિનિયરે નકશા અને ભૌગોલિક રિપોર્ટ તપાસ્યા.

રિપોર્ટ વાંચતાં જ એન્જિનિયરનો ચહેરો સાવ સફેદ પડી ગયો અને તેના હાથમાંથી પેન નીચે પડી ગઈ!

ચીફ એન્જિનિયરે પુલના પ્રાચીન ચૂનાના સાંધાઓ તપાસ્યા અને સ્વીકાર્યું કે આ કમાનવાળી વૈદિક ટેકનોલોજી આધુનિક સ્લેબ કરતાં સો ગણી વધારે મજબૂત છે.

તેમણે કહ્યું કે આ પથ્થરો પૂરના પાણીના દબાણને આપોઆપ શોષી લે છે અને પુલને ક્યારેય નુકસાન થવા દેતા નથી.

આ સાંભળીને પરેશ અને ગામના તમામ યુવાનોની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થઈ ગઈ હતી.

એન્જિનિયરે પરેશ સામે જોઈને બૂમ પાડી, 'કોન્ટ્રાક્ટર સાહેબ! કામ તાત્કાલિક બંધ કરો!'

'આ ડોસા સાચા છે! આ પુલના પાયા નીચે જીવલેણ ક્વિકસેન્ડ છે, અહીં સિમેન્ટનો ભારે સ્લેબ નાખવો એટલે સેંકડો મુસાફરોની કબર ખોદવા સમાન છે!'

'આ પુલ એક અદ્ભુત હાઇડ્રોલિક ચમત્કાર છે, જેને માત્ર ચૂના અને પથ્થરથી જ સાચવી શકાય!'

આખી પંચાયતના લોકોના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ.

નાથાબાપાની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહી નીકળ્યા અને તેમણે પુલની કમાન પર હાથ મૂક્યો.

'અને પરેશ, તું મને પૂછતો હતો ને કે હું કેમ આ પુલની ચોકી કરું છું?' નાથાબાપા પોકેપોકે રડી પડ્યા.

'ચાલીસ વર્ષ પહેલાં ચોમાસાની ઘોર અંધારી રાત્રે જ્યારે આ પાયો ધસી રહ્યો હતો, ત્યારે મારો અઢાર વર્ષનો એકમાત્ર દીકરો કાનજી અંદર ઉતરીને લોખંડના સળિયા બાંધવા ગયો હતો!'

'ગામના લોકોને બચાવવા માટે સળિયા બાંધતાં-બાંધતાં નદીનું પાણી ધસી આવ્યું અને મારો માસૂમ દીકરો એ જ પાયામાં દબાઈને શહીદ થઈ ગયો હતો!'

નાથાબાપાએ ભીની આંખે યાદ કર્યું કે તે રાત્રે નદીમાં ઘોડાપૂર આવ્યું હતું અને પાણી મારા દીકરાના ગળા સુધી પહોંચી ગયું હતું.

મેં બૂમ પાડી હતી કે કાનજી બહાર નીકળી જા, પણ એણે કહ્યું હતું કે બાપુ, જો હું સળિયો છોડી દઈશ તો આખો પુલ તૂટી જશે અને ગામના સેંકડો લોકો ડૂબી જશે.

અને એ પવિત્ર બાળકે આખા ગામની રક્ષા ખાતર પોતાનું બલિદાન આપી દીધું હતું, જેનું ઋણ આ ગામ ક્યારેય નહીં ચૂકવી શકે.

'મેં મારા વ્હાલસોયા દીકરાના બલિદાનની છાતી પર આ પુલને જીવતો રાખ્યો છે!'

'છેલ્લા ચાલીસ વર્ષથી દર ઉનાળે હું જાતે ચૂનો અને તેલ લાવીને આ પથ્થરોની તિરાડો પૂરું છું જેથી આ ગામના કોઈ દીકરાનો જીવ ન જાય!'

'હું મારા દીકરાના રક્તથી સીંચાયેલા પુલ પર તમારા ભ્રષ્ટાચારનો સિમેન્ટ નહીં ઢોળવા દઉં!' નાથાબાપા પોતાની છાતી પીટવા લાગ્યા.

આ હૃદયદ્રાવક સત્ય સાંભળતાં જ પરેશના હાથમાંથી ફાઇલ અને મોબાઈલ નીચે પથ્થર પર પડીને તૂટી ગયા.

તેનું આખું અસ્તિત્વ પશ્ચાતાપ અને ગ્લાનિના સમંદરમાં ડૂબી ગયું.

જે વડીલને તે સ્વાર્થી અને પાગલ ગણતો હતો, એ વડીલે આખા ગામની પેઢીઓને બચાવવા માટે પોતાના જુવાન જોધ દીકરાનો ભોગ આપી દીધો હતો!

પરેશ એક પણ ક્ષણનો વિચાર કર્યા વગર સીધો નાથાબાપાના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ ઢળી પડ્યો.

તેણે પથ્થર પર માથું પછાડીને પોકેપોકે રડવા લાગ્યો, 'કાકા... મને માફ કરી દો! હું પૈસાના લોભમાં આંધળો અને બહેરો થઈ ગયો હતો!'

'મેં તમારા પવિત્ર ત્યાગનું ઘોર અપમાન કર્યું, મને ક્ષમા કરો કાકા!'

પરેશે પોતાના બંને હાથ જોડીને નાથાબાપા સામે માથું નમાવીને પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તે હવેથી ક્યારેય કોઈ ખોટા કે વિનાશક પ્રોજેક્ટને મંજૂરી નહીં આપે.

ગામના તમામ વૃદ્ધો અને યુવાનોની આંખોમાં આ પશ્ચાતાપ જોઈને શાંતિનું મોજું ફરી વળ્યું.

એ પવિત્ર પુલ પર ફરી એકવાર સત્ય અને સંસ્કારનો વિજયધ્વજ લહેરાઈ ઊઠ્યો હતો.

ગામના તમામ યુવાનો અને વડીલો પણ નાથાબાપાના પગમાં પડી ગયા અને આખો માહોલ આંસુઓમાં નહાઈ ગયો.

નાથાબાપાએ ધ્રૂજતા હાથે પરેશને ઊભો કર્યો અને પોતાની છાતી સરસો ચાંપી લીધો.

'બેટા પરેશ, મને તારા પર ક્રોધ નથી, પણ માણસ જ્યારે સંબંધો અને ત્યાગ કરતાં પૈસાને મોટા ગણે છે ત્યારે વિનાશ જ સર્જાય છે,' નાથાબાપાએ તેના માથે હાથ મૂક્યો.

પરેશે તે જ ક્ષણે જેસીબી અને ડમ્પરો પાછા વાળી લીધા અને પ્રોજેક્ટ રદ કર્યો.

સરકારી એન્જિનિયરે પુલને હેરિટેજ સંરક્ષિત સ્મારક જાહેર કર્યું અને એના પરંપરાગત સમારકામની મંજૂરી આપી.

ગામની પંચાયતે સર્વાનુમતે પુલનું નામ 'કાનજી શહીદ સ્મૃતિ સેતુ' રાખ્યું.

અને નાથાબાપાને ગામના આજીવન સંરક્ષક વડીલ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા.

જમનાબેને પોતાના હાથે નાથાબાપાના ધૂળ ભરેલા ચરણ ધોયા અને તેમને ગામના સાચા તારણહાર તરીકે વધાવ્યા.

ગામના તમામ યુવાનોએ સાથે મળીને પુલના પથ્થરોની સફાઈ કરી અને આખી કમાન પર ઘીના દીવા પ્રગટાવ્યા.

નાથાબાપાએ તમામ યુવાનોને આશીર્વાદ આપ્યા અને કહ્યું કે પથ્થરો માત્ર સિમેન્ટના નથી હોતા, એમાં આપણા પૂર્વજોના આત્મા અને સંસ્કારોનો વાસ હોય છે.

આખા ગામમાં મીઠાઈઓ વહેંચાઈ અને લોકોએ હર્ષના આંસુ સાથે નમન કર્યા.

જમનાબેને પોતાના જેઠ નાથાબાપાના ખોળામાં માથું મૂકીને ક્ષમા માંગી અને આખો પરિવાર એક તાંતણે બંધાઈ ગયો.

ગામના મંદિરે દીપમાળા પ્રગટાવવામાં આવી અને સૌએ પવિત્ર ભાવથી શહીદ કાનજીની સ્મૃતિને નમન કર્યા.

એ ગામની એકતા અને પ્રેમનો આ અખંડ વારસો આવનારી તમામ પેઢીઓ માટે એક અમર દીવાદાંડી બની ગયો.

એ પવિત્ર નદીના કાંઠે હવે વિનાશનો ભય નહીં, પણ અમર શહાદત, ભાઈચારો અને પરમ શાંતિનો અખંડ વાસ હતો.

એ પથ્થરના પુલ પરથી વિનાશ, સ્વાર્થ અને અહંકારનો કાળો ઓછાયો સદાય માટે હટી ગયો હતો.

અને એક અમર પિતાના ત્યાગ, શહાદત અને પારિવારિક ગૌરવનો સૂર્ય સદાય માટે ઝળહળી ઊઠ્યો હતો.

જો આ સ્ટોરી તમને પસંદ પડી હોય તો દરેક લોકો જોડે શેર કરજો. તેમજ કમેન્ટમાં 1 થી 10 ની વચ્ચે રેટિંગ પણ આપજો.